Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich

§ 1. W sprawie nieletniego należy kierować się przede wszystkim jego
dobrem, dążąc do osiągnięcia korzystnych zmian w osobowości i zachowaniu się
nieletniego oraz zmierzając w miarę potrzeby do prawidłowego spełniania przez rodziców lub opiekuna ich obowiązków wobec nieletniego, uwzględniając przy tym interes społeczny.
§ 2. W postępowaniu z nieletnim bierze się pod uwagę osobowość nieletniego,
a w szczególności wiek, stan zdrowia, stopień rozwoju psychicznego i fizycznego,
cechy charakteru, a także zachowanie się oraz przyczyny i stopień demoralizacji,
charakter środowiska oraz warunki wychowania nieletniego.

Art. 3a. § 1. W każdym stadium postępowania sąd rodzinny może, z inicjatywy
lub za zgodą pokrzywdzonego i nieletniego, skierować sprawę do instytucji lub osoby
godnej zaufania w celu przeprowadzenia postępowania mediacyjnego.
§ 2. Instytucja lub osoba godna zaufania sporządza, po przeprowadzeniu
postępowania mediacyjnego, sprawozdanie z jego przebiegu i wyników, które sąd
rodzinny bierze pod uwagę, orzekając w sprawie nieletniego.
§ 3. Minister Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe
zasady i tryb przeprowadzania mediacji, regulując zwłaszcza warunki, jakim powinny
odpowiadać instytucje i osoby uprawnione do jej przeprowadzania, sposób rejestracji
tych instytucji i osób oraz szkolenia mediatorów, zakres i warunki udostępniania im
akt sprawy, formę i zakres sprawozdania z przebiegu i wyników postępowania
mediacyjnego, mając na względzie wychowawczą rolę postępowania mediacyjnego,
interes pokrzywdzonego, dobrowolność i poufność mediacji oraz fachowość
i bezstronność mediatora.

§ 1. Każdy, kto stwierdzi istnienie okoliczności świadczących o demoralizacji nieletniego, w szczególności naruszanie zasad współżycia społecznego, popełnienie czynu zabronionego, systematyczne uchylanie się od obowiązku szkolnego lub kształcenia zawodowego, używanie alkoholu lub innych środków w celu wprowadzenia się w stan odurzenia, uprawianie nierządu, włóczęgostwo, udział w grupach przestępczych, ma społeczny obowiązek odpowiedniego przeciwdziałania temu, a przede wszystkim zawiadomienia o tym rodziców lub opiekuna nieletniego, szkoły, sądu rodzinnego, Policji lub innego właściwego organu.
§ 2. Każdy, dowiedziawszy się o popełnieniu czynu karalnego przez nieletniego, ma społeczny obowiązek zawiadomić o tym sąd rodzinny lub Policję.
§ 3. Instytucje państwowe i organizacje społeczne, które w związku ze swą działalnością dowiedziały się o popełnieniu przez nieletniego czynu karalnego ściganego z urzędu, są obowiązane niezwłocznie zawiadomić o tym sąd rodzinny lub Policję oraz przedsięwziąć czynności niecierpiące zwłoki, aby nie dopuścić do zatarcia śladów i dowodów popełnienia czynu.

Art. 4a. Podmioty współdziałające z sądem rodzinnym, a w szczególności: instytucje państwowe, społeczne lub jednostki samorządowe oraz osoby godne zaufania, w zakresie swego działania, udzielają na żądanie sądu rodzinnego informacji niezbędnych w toku postępowania. DZIAŁ II Środki zapobiegania i zwalczania demoralizacji i przestępczości nieletnich

Wobec nieletnich sąd rodzinny może:
1) udzielić upomnienia;
2) zobowiązać do określonego postępowania, a zwłaszcza do naprawienia
wyrządzonej szkody, do wykonania określonych prac lub świadczeń na rzecz
pokrzywdzonego lub społeczności lokalnej, do przeproszenia pokrzywdzonego,
do podjęcia nauki lub pracy, do uczestniczenia w odpowiednich zajęciach
o charakterze wychowawczym, terapeutycznym lub szkoleniowym, do
powstrzymania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach
albo do zaniechania używania alkoholu lub innego środka w celu wprowadzania
się w stan odurzenia;
3) ustanowić nadzór odpowiedzialny rodziców lub opiekuna;
4) ustanowić nadzór organizacji młodzieżowej lub innej organizacji społecznej,
zakładu pracy albo osoby godnej zaufania – udzielających poręczenia za nieletniego;
5) zastosować nadzór kuratora;
6) skierować do ośrodka kuratorskiego, a także do organizacji społecznej lub
instytucji zajmujących się pracą z nieletnimi o charakterze wychowawczym,
terapeutycznym lub szkoleniowym, po uprzednim porozumieniu się z tą
organizacją lub instytucją;
7) orzec zakaz prowadzenia pojazdów;
8) orzec przepadek rzeczy uzyskanych w związku z popełnieniem czynu karalnego;
9) orzec umieszczenie w młodzieżowym ośrodku wychowawczym albo w rodzinie
zastępczej zawodowej, która ukończyła szkolenie przygotowujące do
sprawowania opieki nad nieletnim;
10) orzec umieszczenie w zakładzie poprawczym;
11) zastosować inne środki zastrzeżone w niniejszej ustawie do właściwości sądu
rodzinnego, jak również zastosować środki przewidziane w Kodeksie rodzinnym
i opiekuńczym, z wyłączeniem umieszczenia w rodzinie zastępczej
spokrewnionej, rodzinie zastępczej niezawodowej, rodzinnym domu dziecka,
placówce wsparcia dziennego, placówce opiekuńczo-wychowawczej
i regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej.

§ 1. Umieszczenie nieletniego w zakładzie poprawczym można
warunkowo zawiesić, jeżeli właściwości i warunki osobiste oraz środowiskowe
sprawcy, jak również okoliczności i charakter jego czynu uzasadniają przypuszczenie,
że pomimo niewykonania środka poprawczego cele wychowawcze zostaną osiągnięte.
§ 2. Warunkowe zawieszenie następuje na okres próby, który wynosi od roku do
lat 3; w okresie próby sąd stosuje do nieletniego środki wychowawcze.
§ 3. Jeżeli w okresie próby zachowanie nieletniego wskazuje na dalszą
demoralizację albo jeżeli nieletni uchyla się od wykonywania nałożonych na niego
obowiązków lub od nadzoru, sąd rodzinny może odwołać warunkowe zawieszenie
i zarządzić umieszczenie nieletniego w zakładzie poprawczym. W razie popełnienia
przez nieletniego czynu karalnego określonego w art. 134, art. 148 § 1, 2 lub 3, art.
156 § 1 lub 3, art. 163 § 1 lub 3, art. 166, art. 173 § 1 lub 3, art. 189, art. 189a, art. 197
§ 3 lub 4, art. 198, art. 200, art. 202 § 3, 4, 4a, 4b lub 4c, art. 204 § 3, art. 252 § 1 lub
2 oraz w art. 280 Kodeksu karnego i braku podstaw do rozpoznawania sprawy przez
sąd właściwy według przepisów Kodeksu postępowania karnego, sąd rodzinny
odwołuje warunkowe zawieszenie i zarządza umieszczenie nieletniego w zakładzie poprawczym.
§ 4. Jeżeli w okresie próby i w ciągu dalszych 3 miesięcy odwołanie
warunkowego zawieszenia nie nastąpiło, orzeczenie o umieszczeniu w zakładzie
poprawczym z mocy prawa uważa się za niebyłe.

§ 1. Sąd właściwy według przepisów Kodeksu postępowania karnego
rozpoznaje sprawę, jeżeli:
1) zachodzą podstawy do orzeczenia wobec nieletniego kary na podstawie art. 10
§ 2 Kodeksu karnego;
2) przeciwko nieletniemu, który dopuścił się czynu karalnego, o którym mowa
w art. 1 § 2 pkt 2 lit. a, wszczęto postępowanie po ukończeniu przez nieletniego lat 18.
§ 2. Postępowanie w sprawach, o których mowa w § 1, toczy się według
przepisów Kodeksu postępowania karnego, jednakże w sprawach, o których mowa:
1) w pkt 1, gdy postępowanie wszczęto przed ukończeniem przez nieletniego lat 18:
a) postępowanie przygotowawcze prowadzi sąd rodzinny, z tym że przepisy
art. 16 oraz art. 32k stosuje się odpowiednio,
b) nieletni musi mieć obrońcę,
c) rodzice lub opiekun nieletniego mają prawa strony,
d) przepisy art. 23–25a, art. 27, art. 32, art. 32f–32h i art. 32n § 1 stosuje się odpowiednio,
e) tymczasowe aresztowanie może być zastosowane tylko wtedy, gdy
umieszczenie w schronisku dla nieletnich byłoby niewystarczające,
f) jeżeli sąd uzna, że wobec nieletniego należy zastosować środki
wychowawcze lub poprawcze przewidziane w niniejszej ustawie, orzeka
o zastosowaniu tych środków,
g) przepisy art. 60, 62 i 63 stosuje się odpowiednio;
2) w pkt 2, jeżeli czyn zabroniony jest przez ustawę jako przestępstwo skarbowe,
postępowanie toczy się na podstawie przepisów Kodeksu karnego skarbowego.
§ 3. Jeżeli wobec nieletniego orzeczono karę pozbawienia wolności, okres
pobytu w schronisku dla nieletnich zalicza się na poczet tej kary na zasadach
stosowanych przy zaliczaniu skazanym okresu tymczasowego aresztowania na poczet kary.

Art. 18a. Nieletniemu przysługują:
1) prawo do obrony, w tym prawo do korzystania z pomocy obrońcy,
2) prawo do odmowy składania wyjaśnień lub odpowiedzi na poszczególne pytania
– o czym należy go pouczyć przed przystąpieniem do przesłuchania lub wysłuchania.

§ 1. W celu ustalenia danych dotyczących nieletniego i jego środowiska,
a w szczególności dotyczących zachowania się i warunków wychowawczych
nieletniego, sytuacji bytowej rodziny, przebiegu nauki nieletniego i sposobu spędzania
czasu wolnego, jego kontaktów środowiskowych, stosunku do niego rodziców albo
opiekuna, podejmowanych oddziaływań wychowawczych, stanu zdrowia i znanych
w środowisku uzależnień nieletniego, sąd rodzinny zleca kuratorowi sądowemu
przeprowadzenie wywiadu środowiskowego.
§ 2. W wyjątkowych przypadkach przeprowadzenie wywiadu środowiskowego
może być zlecone:
1) przedstawicielom organizacji społecznych, do których zadań statutowych należy
oddziaływanie wychowawcze na nieletnich lub wspomaganie procesu ich
resocjalizacji, oraz osobom godnym zaufania – jeżeli powierzono im nadzór nad
nieletnim;
2) jednostkom Policji, właściwym ze względu na miejsce zamieszkania lub pobytu
nieletniego – jeżeli zachodzi potrzeba uzyskania informacji niewymagających
zastosowania wiedzy psychologicznej i pedagogicznej;
3) opiniodawczym zespołom sądowych specjalistów – jeżeli zachodzi potrzeba
wydania opinii o nieletnim;
4) pracownikom pedagogicznym schronisk dla nieletnich lub zakładów
poprawczych – jeżeli zachodzi potrzeba wydania opinii o nieletnim lub w celu sprawdzenia zachowania nieletniego oraz warunków wychowawczych i bytowych, w jakich nieletni przebywa poza zakładem poprawczym.
§ 3. Dane o osobach, które dostarczyły informacji w ramach udzielonego
wywiadu środowiskowego, ujawnia się jedynie na żądanie sądu rodzinnego.
§ 4. Osoby, które dostarczyły w ramach wywiadu środowiskowego informacji
mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, mogą być w razie potrzeby
przesłuchane w charakterze świadków.
§ 5. Na żądanie kuratora sądowego Policja jest zobowiązana udzielić mu pomocy
przy wykonywaniu zadań związanych z przeprowadzaniem wywiadu środowiskowego.
§ 6. Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z ministrem właściwym do
spraw wewnętrznych określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady i tryb
przeprowadzania wywiadów środowiskowych o nieletnich dla potrzeb postępowania,
regulując zwłaszcza czas, termin i miejsce ich przeprowadzania, formę i szczegółowy
zakres sprawozdania z wywiadu, uwzględniając konieczność poszanowania sfery
prywatności nieletniego i jego rodziny.

§ 1. W razie potrzeby uzyskania kompleksowej diagnozy osobowości
nieletniego, wymagającej wiedzy pedagogicznej, psychologicznej lub medycznej,
oraz określenia właściwych kierunków oddziaływania na nieletniego, sąd rodzinny
zwraca się o wydanie opinii do opiniodawczego zespołu sądowych specjalistów. Sąd
może zwrócić się o wydanie opinii także do innej specjalistycznej placówki lub
biegłego albo biegłych.
§ 2. Przed wydaniem orzeczenia o umieszczeniu nieletniego w młodzieżowym
ośrodku wychowawczym, podmiocie leczniczym niebędącym przedsiębiorcą, domu
pomocy społecznej albo zakładzie poprawczym sąd zwraca się o wydanie opinii,
o której mowa w § 1.
§ 3. Przy przeprowadzeniu dowodu z opinii, o której mowa w § 1, sąd stosuje
odpowiednio przepisy art. 279, art. 284, art. 285 § 1 i 3, art. 286, art. 290
i art. 2901 Kodeksu postępowania cywilnego.
§ 4. Jeżeli sąd dysponuje opinią o nieletnim, sporządzoną w innej sprawie
w okresie 6 miesięcy poprzedzających wszczęcie postępowania wyjaśniającego, może
wykorzystać ją w prowadzonym postępowaniu. W takim wypadku sąd nie zwraca się
o wydanie opinii, o której mowa w § 2.

Art. 25a. § 1. W razie potrzeby uzyskania opinii o stanie zdrowia psychicznego
nieletniego sąd rodzinny zarządza jego badanie przez co najmniej 2 biegłych lekarzy
psychiatrów. Na wniosek biegłych lekarzy psychiatrów do udziału w wydaniu opinii
sąd powołuje biegłych innych specjalności.
§ 2. W razie zgłoszenia przez biegłych takiej konieczności, badanie stanu
zdrowia psychicznego nieletniego może być połączone z obserwacją w podmiocie
leczniczym niebędącym przedsiębiorcą tylko wtedy, gdy zebrane dowody wskazują
na duże prawdopodobieństwo, że nieletni wykazuje wysoki stopień demoralizacji lub
popełnił czyn karalny, o którym mowa w art. 1 § 2 pkt 2 lit. a.
§ 3. O potrzebie obserwacji w podmiocie leczniczym niebędącym przedsiębiorcą
orzeka sąd rodzinny po wysłuchaniu nieletniego, określając miejsce i czas trwania
obserwacji. Do udziału w wysłuchaniu należy dopuścić pozostałe strony i obrońcę
nieletniego, jeżeli się stawią.
§ 4. Obserwacja w podmiocie leczniczym niebędącym przedsiębiorcą nie
powinna trwać dłużej niż 4 tygodnie; na wniosek podmiotu leczniczego sąd rodzinny
może przedłużyć ten termin na czas określony, niezbędny do zakończenia obserwacji.
Łączny czas trwania obserwacji w danej sprawie nie może przekroczyć 6 tygodni.
O zakończeniu obserwacji należy niezwłocznie zawiadomić sąd rodzinny.

§ 1. Nieletniego można umieścić w schronisku dla nieletnich, jeżeli
zostaną ujawnione okoliczności przemawiające za umieszczeniem go w zakładzie
poprawczym, a zachodzi uzasadniona obawa ukrycia się nieletniego lub zatarcia
śladów czynu karalnego, albo jeżeli nie można ustalić tożsamości nieletniego.
§ 2. Umieszczenie nieletniego w schronisku dla nieletnich może nastąpić
wyjątkowo także wtedy, gdy zostaną ujawnione okoliczności przemawiające za
umieszczeniem go w zakładzie poprawczym, a nieletniemu zarzucono popełnienie
czynu karalnego określonego w art. 134, art. 148 § 1, 2 lub 3, art. 156 § 1 lub 3, art.
163 § 1 lub 3, art. 166, art. 173 § 1 lub 3, art. 189, art. 189a, art. 197 § 3 lub 4, art. 198, art. 200, art. 202 § 3, 4, 4a, 4b lub 4c, art. 204 § 3, art. 252 § 1 lub 2 i w art. 280 Kodeksu karnego.
§ 3. Okres pobytu nieletniego w schronisku dla nieletnich przed skierowaniem
sprawy na rozprawę nie może trwać dłużej niż 3 miesiące; okres pobytu należy
określić w postanowieniu o umieszczeniu nieletniego w schronisku.
§ 4. Jeżeli, ze względu na szczególne okoliczności sprawy, zachodzi konieczność
przedłużenia pobytu nieletniego w schronisku dla nieletnich, można ten pobyt
przedłużyć na okres nieprzekraczający dalszych 3 miesięcy.
§ 5. O przedłużeniu pobytu nieletniego w schronisku dla nieletnich sąd rodzinny
orzeka na posiedzeniu. O terminie posiedzenia zawiadamia się strony i obrońcę nieletniego.
§ 6. Łączny pobyt nieletniego w schronisku dla nieletnich, do chwili wydania
przez sąd pierwszej instancji postanowienia, o którym mowa w art. 32r, nie może być
dłuższy niż rok. Do okresu tego nie wlicza się nieusprawiedliwionej nieobecności
nieletniego w schronisku dla nieletnich trwającej dłużej niż 3 dni oraz okresu
obserwacji psychiatrycznej.
§ 7. W szczególnie uzasadnionych przypadkach, na wniosek sądu prowadzącego
sprawę, sąd okręgowy, w którego okręgu toczy się postępowanie, może przedłużyć
okres pobytu nieletniego w schronisku dla nieletnich, o którym mowa w § 6, na czas
oznaczony.

§ 1. Kosztami postępowania w sprawie nieletniego sąd rodzinny obciąża rodziców lub inne osoby zobowiązane do jego alimentacji albo nieletniego, chyba że ze względu na warunki materialne i osobiste tych osób uzna za celowe odstąpienie od obciążenia ich kosztami w całości lub w części. Koszty postępowania mediacyjnego ponosi Skarb Państwa.
§ 2. Do kosztów postępowania zalicza się również należność z tytułu pobytu nieletniego w policyjnej izbie dziecka, schronisku dla nieletnich, zakładzie poprawczym, młodzieżowym ośrodku wychowawczym, w domu pomocy społecznej, zryczałtowane kwoty z tytułu: postępowania mediacyjnego, umieszczenia w rodzinie zastępczej zawodowej, pobytu w ośrodku kuratorskim lub ustanowienia nadzoru kuratora, a także zryczałtowane koszty przeprowadzenia dowodu z opinii opiniodawczego zespołu sądowych specjalistów.
§ 3. Zasady ponoszenia odpłatności za pobyt nieletnich umieszczonych przez sąd w podmiotach leczniczych niebędących przedsiębiorcą regulują odrębne przepisy.
§ 4. Minister Sprawiedliwości, w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw zabezpieczenia społecznego, ministrem właściwym do spraw finansów publicznych i ministrem właściwym do spraw wewnętrznych, określi, w drodze rozporządzenia, wysokość i szczegółowe zasady ustalania kosztów postępowania w sprawach nieletnich, uwzględniając możliwość zmiany w toku postępowania wysokości kosztów, w szczególności z uwagi na zmianę sytuacji materialnej osób zobowiązanych do ich uiszczania. Rozdział 1a Przebieg postępowania

Art. 32a. § 1. O wszczęciu postępowania wydaje się postanowienie, w którym określa się osobę, której postępowanie dotyczy, oraz przedmiot tego postępowania.
§ 2. Postanowienie, o którym mowa w § 1, doręcza się stronom oraz ujawnionemu pokrzywdzonemu wraz z pouczeniem o przysługujących im prawach i ciążących na nich obowiązkach.
§ 3. W razie ujawnienia nowych okoliczności świadczących o demoralizacji nieletniego lub nowych czynów karalnych wydaje się postanowienie o zmianie postanowienia, o którym mowa w § 1.

Art. 32b. § 1. W postępowaniu zbiera się dane o nieletnim, jego warunkach wychowawczych, zdrowotnych i bytowych oraz przeprowadza się inne dowody.
§ 2. Sąd rodzinny w szczególności:
1) wysłuchuje nieletniego, jego rodziców albo opiekuna;
2) zarządza w razie potrzeby przeprowadzenie przeszukania i oględzin oraz dokonuje innych czynności procesowych w celu wszechstronnego wyjaśnienia sprawy.
§ 3. Strony, obrońcy i pełnomocnicy mogą zgłaszać wnioski dowodowe. Pokrzywdzony może składać wnioski dowodowe do czasu rozpoczęcia rozprawy lub posiedzenia.

Art. 32c. § 1. Jeżeli interesy nieletniego i jego rodziców albo opiekuna pozostają w sprzeczności, a nieletni nie ma obrońcy, prezes sądu wyznacza mu obrońcę z urzędu.
§ 2. Jeżeli nieletni nie ma obrońcy i jednocześnie:
1) jest głuchy, niemy lub niewidomy lub
2) zachodzi uzasadniona wątpliwość, czy jego stan zdrowia psychicznego pozwala na udział w postępowaniu lub prowadzenie obrony w sposób samodzielny oraz rozsądny, lub
3) nieletniego umieszczono w schronisku dla nieletnich
– prezes sądu wyznacza mu obrońcę z urzędu.
§ 3. Nieletni może złożyć wniosek o ustanowienie obrońcy z urzędu. Prezes sądu uwzględnia wniosek, jeżeli udział obrońcy w sprawie uzna za potrzebny, a nieletni lub jego rodzice nie są w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia obrońcy z wyboru bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny. Na odmowę ustanowienia obrońcy przysługuje zażalenie.
§ 4. Obrońca nieletniego może przedsiębrać czynności procesowe jedynie na korzyść nieletniego, uwzględniając jego słuszny interes.

Art. 32d. § 1. Strony oraz obrońcy i pełnomocnicy mogą przeglądać akta sprawy i robić z nich odpisy, przy czym sąd rodzinny może odmówić nieletniemu przeglądania akt i sporządzania z nich odpisów, jeżeli przemawiają za tym względy wychowawcze.
§ 2. Prawo do przeglądania akt i robienia z nich odpisów, z wyłączeniem wywiadów środowiskowych i opinii o nieletnim, przysługuje, za zgodą sądu rodzinnego, także pokrzywdzonemu.

Art. 32e. § 1. Policja zbiera i utrwala dowody przejawów demoralizacji oraz czynów karalnych w wypadkach niecierpiących zwłoki, a w razie potrzeby dokonuje zatrzymania nieletniego.
§ 2. Sąd rodzinny może zlecić Policji dokonanie określonych czynności, a w wyjątkowych wypadkach może zlecić dokonanie czynności w określonym zakresie.
§ 3. Po dokonaniu czynności określonych w § 1 lub 2 sprawę przekazuje się niezwłocznie sądowi rodzinnemu.
§ 4. Jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że sprawcą czynu karalnego jest nieletni, lecz czynności, o których mowa w § 1, nie doprowadziły do ustalenia jego tożsamości, Policja niezwłocznie przekazuje sprawę sądowi rodzinnemu, który odmawia wszczęcia postępowania i może zlecić Policji dokonanie określonych czynności lub dokonanie czynności w określonym zakresie w wyznaczonym terminie, nie dłuższym niż 2 miesiące.

Art. 32f. Przesłuchanie nieletniego przez Policję odbywa się w obecności rodziców, którym przysługuje władza rodzicielska, albo opiekuna lub obrońcy nieletniego, a jeżeli zapewnienie ich obecności byłoby w danym wypadku niemożliwe, należy wezwać wskazaną przez nieletniego osobę mu bliską, przedstawiciela szkoły, do której nieletni uczęszcza, asystenta rodziny, koordynatora rodzinnej pieczy zastępczej lub przedstawiciela organizacji społecznej, do której zadań statutowych należy oddziaływanie wychowawcze na nieletnich lub wspomaganie procesu ich resocjalizacji. Przepis art. 19 stosuje się odpowiednio.

Art. 32g. § 1. Jeżeli jest to konieczne ze względu na okoliczności sprawy, Policja może zatrzymać, a następnie umieścić w policyjnej izbie dziecka nieletniego, co do którego istnieje uzasadnione podejrzenie, że popełnił czyn karalny, a zachodzi uzasadniona obawa ukrycia się nieletniego lub zatarcia śladów tego czynu, albo gdy nie można ustalić tożsamości nieletniego.
§ 2. Uprawnienia Policji do zatrzymania nieletniego przysługują także Straży Granicznej, w zakresie jej właściwości.
§ 3. Zatrzymanego nieletniego informuje się natychmiast o przyczynach zatrzymania oraz przysługujących mu prawach, w tym o prawie do skorzystania z pomocy adwokata, prawie do odmowy składania wyjaśnień lub odpowiedzi na poszczególne pytania i prawie złożenia zażalenia na czynności naruszające jego prawa. Nieletniego należy niezwłocznie przesłuchać. Nieletniemu, na jego żądanie, umożliwia się nawiązanie kontaktu z rodzicem albo opiekunem lub z adwokatem.
§ 4. Z zatrzymania nieletniego sporządza się protokół, zawierający w szczególności określenie miejsca, daty, godziny i przyczyny zatrzymania.
§ 5. Policja niezwłocznie zawiadamia rodziców albo opiekuna nieletniego o zatrzymaniu. Zawiadomienie przekazywane rodzicom albo opiekunowi nieletniego powinno zawierać informacje, o których mowa w § 3.
§ 6. O zatrzymaniu nieletniego należy niezwłocznie, nie później jednak niż w ciągu 24 godzin od chwili zatrzymania, zawiadomić właściwy sąd rodzinny.
§ 7. Zatrzymanego nieletniego należy natychmiast zwolnić i przekazać rodzicom albo opiekunowi, jeżeli:
1) ustanie przyczyna zatrzymania;
2) poleci to sąd rodzinny;
3) nie został zachowany termin, o którym mowa w § 6;
4) w ciągu 48 godzin od chwili zawiadomienia właściwego sądu rodzinnego o zatrzymaniu nieletniego nie ogłoszono nieletniemu postanowienia o umieszczeniu w schronisku dla nieletnich lub tymczasowym umieszczeniu w młodzieżowym ośrodku wychowawczym, rodzinie zastępczej zawodowej albo w zakładzie leczniczym, o którym mowa w art. 12.
§ 8. Nieletni w razie ogłoszenia mu postanowienia, o którym mowa w § 7 pkt 4, może przebywać w policyjnej izbie dziecka przez czas niezbędny do przekazania go do właściwej rodziny zastępczej zawodowej lub do właściwego zakładu leczniczego, ośrodka lub schroniska, nie dłużej jednak niż przez dalszych 5 dni.
§ 9. W policyjnej izbie dziecka można również umieścić nieletniego zatrzymanego w trakcie jego samowolnego pobytu poza schroniskiem dla nieletnich albo poza młodzieżowym ośrodkiem wychowawczym lub zakładem poprawczym na czas niezbędny do przekazania nieletniego do właściwego schroniska, ośrodka lub zakładu, nie dłużej jednak niż na 5 dni.

Art. 32h. § 1. Nieletniego można również umieścić w policyjnej izbie dziecka:
1) na czas uzasadnionej przerwy w konwoju albo w doprowadzeniu, lecz nie dłużej niż na 24 godziny;
2) na polecenie sądu rodzinnego, wydane w formie postanowienia, na czas niezbędny do wykonania określonych czynności procesowych, nieprzekraczający 48 godzin.
§ 2. W wypadku, o którym mowa w § 1 pkt 1, Policja może umieścić nieletniego w policyjnej izbie dziecka bez zarządzenia sądu rodzinnego, zawiadamiając o tym sąd, na którego obszarze właściwości znajduje się policyjna izba dziecka. Na zarządzenie sądu kierownik policyjnej izby dziecka niezwłocznie zwalnia nieletniego.
§ 3. W wypadku, o którym mowa w § 1 pkt 2, Policja może nieletniego zatrzymać.
§ 4. Na postanowienie, o którym mowa w § 1 pkt 2, przysługuje zażalenie.

Art. 32i. Nadzór nad wykonywaniem czynności, o których mowa w art. 32e– 32h, sprawuje sąd rodzinny.

Art. 32j. § 1. Sąd rodzinny może przekazać sprawę nieletniego, za jego zgodą, szkole, do której nieletni uczęszcza, albo organizacji młodzieżowej, sportowej, kulturalno-oświatowej lub innej organizacji społecznej, do której nieletni należy, jeżeli uzna, że środki oddziaływania wychowawczego, jakimi dana szkoła lub organizacja dysponuje, są wystarczające. Sąd rodzinny wskazuje, w miarę potrzeby, kierunki oddziaływania wychowawczego.
§ 2. Podmiot, któremu przekazano sprawę nieletniego, informuje sąd rodzinny o podjętych działaniach wychowawczych i osiągniętych efektach, nie rzadziej niż co 6 miesięcy, niezwłocznie zaś o ich nieskuteczności.
§ 3. Przepis art. 79 § 1 stosuje się odpowiednio.

Art. 32k. § 1. Jeżeli w toku postępowania ujawnione zostaną okoliczności uzasadniające pociągnięcie nieletniego do odpowiedzialności na zasadach określonych w art. 10 § 2 Kodeksu karnego, sąd rodzinny orzeka o przekazaniu sprawy prokuratorowi. Na postanowienie sądu przysługuje zażalenie.
§ 2. W razie ujawnienia nowych okoliczności wskazujących, iż nie zachodzi potrzeba pociągnięcia nieletniego do odpowiedzialności karnej, prokurator nie sporządza aktu oskarżenia i przekazuje sprawę sądowi rodzinnemu.

Art. 32l. § 1. Jeżeli okoliczności i charakter sprawy, a także celowość zastosowania i dobór środków wychowawczych nie budzą wątpliwości, sąd rodzinny orzeka na posiedzeniu o zastosowaniu środków wychowawczych, o których mowa w art. 6 pkt 1–8.
§ 2. Posiedzenie odbywa się przy drzwiach zamkniętych, chyba że jawność posiedzenia jest uzasadniona ze względów wychowawczych.

Art. 32m. Jeżeli nie zachodzą przesłanki z art. 21 § 2, art. 32j § 1 lub art. 32l § 1, zarządza się wyznaczenie rozprawy, o czym zawiadamia się strony oraz pokrzywdzonego.

Art. 32n. § 1. Rozprawa odbywa się przy drzwiach zamkniętych, chyba że jawność rozprawy jest uzasadniona ze względów wychowawczych.
§ 2. Podczas rozprawy sąd rodzinny wysłuchuje nieletniego. Nieletni może czynić uwagi i składać oświadczenia co do każdego przeprowadzonego dowodu. Wywiady środowiskowe oraz opinie o nieletnim powinny być odczytywane podczas jego nieobecności, chyba że szczególne względy wychowawcze przemawiają za celowością zapoznania nieletniego z ich treścią.

Art. 32o. § 1. Jeżeli strony, które wezwano na rozprawę, nie stawią się bez usprawiedliwienia, sąd rodzinny może prowadzić postępowanie bez ich udziału, chyba że postanowi inaczej.
§ 2. Sąd rodzinny, na wniosek nieletniego przebywającego w schronisku dla nieletnich albo w młodzieżowym ośrodku wychowawczym, zarządza doprowadzenie go na rozprawę, chyba że uzna za wystarczającą obecność jego obrońcy. O prawie złożenia wniosku należy nieletniego pouczyć.
§ 3. Rozprawy nie można przeprowadzić w czasie nieobecności nieletniego, jeżeli usprawiedliwił on swoje niestawiennictwo i wnosił o odroczenie rozprawy, a sąd uznał nieobecność nieletniego za usprawiedliwioną.

Art. 32p. § 1. Jeżeli bezpośrednie przeprowadzenie dowodu nie jest konieczne, na rozprawie wolno odczytywać protokoły lub odtwarzać zapisy przesłuchania świadków, a także protokoły oględzin, przeszukania, zatrzymania rzeczy, opinie biegłych, instytutów, zakładów lub instytucji, dane o nieletnim, dane z wywiadu środowiskowego oraz wszelkie dokumenty urzędowe złożone w postępowaniu albo w innym postępowaniu przewidzianym w ustawie.
§ 2. Protokoły i dokumenty podlegające odczytaniu lub odtworzeniu na rozprawie można uznać za ujawnione w całości lub w części bez ich odczytywania lub odtwarzania. Należy jednak je odczytać lub odtworzyć, jeżeli którakolwiek ze stron lub pokrzywdzony o to wnosi.

Art. 32q. § 1. Pokrzywdzony może być obecny na rozprawie lub posiedzeniu, chyba że jest to sprzeczne z dobrem nieletniego lub względami wychowawczymi.
§ 2. Na rozprawę lub posiedzenie sąd rodzinny może wezwać także kuratora, przedstawiciela schroniska dla nieletnich, zakładu poprawczego, młodzieżowego ośrodka wychowawczego, placówki opiekuńczo-wychowawczej, regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej lub podmiotu leczniczego niebędącego przedsiębiorcą albo domu pomocy społecznej, w którym nieletni przebywa, a ponadto również inne osoby, w szczególności asystenta rodziny, koordynatora rodzinnej pieczy zastępczej, przedstawiciela szkoły, do której nieletni uczęszcza, zakładu pracy, w którym jest zatrudniony, lub organizacji społecznej, do której należy; w sprawach o czyn karalny jako przestępstwo skarbowe można wezwać także właściwy finansowy organ postępowania przygotowawczego, określony w Kodeksie karnym skarbowym.

Art. 32r. W postanowieniu kończącym postępowanie w sprawie nieletniego sąd rodzinny stwierdza, czy nieletni wykazuje przejawy demoralizacji lub popełnił czyn karalny, oraz orzeka o zastosowaniu środków określonych w art. 6, art. 7 § 1 lub art. 12. Rozdział 3 (uchylony) Rozdział 4 (uchylony) Rozdział 5 (uchylony) Rozdział 6 (uchylony) Rozdział 7 Postępowanie odwoławcze

§ 1. Organizacja i system wychowawczy w młodzieżowych ośrodkach
wychowawczych i schroniskach dla nieletnich oraz w zakładach poprawczych
powinny zapewniać możliwość indywidualnego oddziaływania na nieletnich
odpowiednio do ich osobowości i potrzeb wychowawczych.
§ 2. Ośrodki, zakłady i schroniska, o których mowa w § 1, zapewniają
w szczególności nauczanie ogólnokształcące i zawodowe, działalność kulturalno-
-oświatową i sportową, działalność mającą na celu rozwijanie aktywności społecznej
nieletnich i wdrożenie ich do pracy społecznie użytecznej, a także dostęp do
świadczeń zdrowotnych.
§ 3. Korespondencja nieletniego umieszczonego w ośrodku, zakładzie lub
schronisku, o których mowa w § 1, z wyjątkiem korespondencji z organami
państwowymi i samorządowymi, w szczególności z Rzecznikiem Praw
Obywatelskich i z Rzecznikiem Praw Dziecka oraz organami powołanymi na podstawie ratyfikowanych w drodze ustawy przez Rzeczpospolitą Polską umów międzynarodowych dotyczących ochrony praw człowieka, może być kontrolowana
przez dyrektora ośrodka, zakładu lub schroniska bądź przez upoważnionego przez
niego pracownika pedagogicznego, wyłącznie w przypadkach powzięcia
uzasadnionego podejrzenia, iż zawiera ona treści godzące w porządek prawny,
bezpieczeństwo ośrodka, zakładu lub schroniska, w zasady moralności publicznej
bądź może wpłynąć niekorzystnie na przebieg toczącego się postępowania lub
resocjalizacji nieletniego. W razie stwierdzenia takich treści korespondencji nie
doręcza się, powiadamiając o tym nieletniego oraz sąd rodzinny wykonujący
orzeczenie i podając powody tej decyzji. Nieletniego poucza się o prawie do złożenia
zażalenia, o którym mowa w art. 31a. Zatrzymaną korespondencję włącza się do akt
osobowych nieletniego.
§ 4. Dyrektor zakładu, ośrodka lub schroniska, o których mowa w § 1, może
ograniczyć lub zakazać kontaktów nieletniego z osobami spoza zakładu, ośrodka lub
schroniska dla nieletnich wyłącznie w przypadku, gdy kontakt ten stwarzałby
zagrożenie dla porządku prawnego, bezpieczeństwa zakładu, ośrodka lub schroniska
bądź może wpłynąć niekorzystnie na przebieg toczącego się postępowania lub proces
resocjalizacji nieletniego.
§ 5. W wypadku, o którym mowa w § 4, dyrektor zakładu, ośrodka lub
schroniska dla nieletnich niezwłocznie zawiadamia nieletniego i sąd rodzinny
wykonujący orzeczenie o powodach decyzji. Sąd może uchylić decyzję dyrektora.

Art. 66a. § 1. Nieletni ma prawo do wykonywania praktyk religijnych
i korzystania z posług religijnych oraz bezpośredniego uczestniczenia
w nabożeństwach odprawianych w zakładach poprawczych i schroniskach dla
nieletnich w dni świąteczne, słuchania nabożeństw transmitowanych przez środki
masowego przekazu, a także do posiadania służących do wykonywania praktyk
religijnych książek, pism i przedmiotów.
§ 2. Nieletni ma prawo do uczestniczenia w prowadzonym w ośrodkach,
zakładach i schroniskach dla nieletnich, o których mowa w art. 66 § 1, nauczaniu
religii, działalności charytatywnej lub społecznej kościoła lub innego związku
wyznaniowego, a także do spotkań indywidualnych z duchownym kościoła lub innego
związku wyznaniowego, do którego należy. Duchowni ci mogą odwiedzać nieletnich
w pomieszczeniach, w których przebywają.
§ 3. Miejsce, sposób i czas uczestniczenia w lekcjach religii i organizowania
innych form życia religijnego dyrektor zakładu poprawczego lub schroniska dla
nieletnich ustala w porozumieniu z kapelanami.
§ 4. Korzystanie z wolności religijnej nie może naruszać zasad tolerancji ani
zakłócać ustalonego porządku w zakładzie poprawczym lub schronisku dla nieletnich.
§ 5. Minister Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe
zasady uczestniczenia w lekcjach religii i praktykach religijnych, korzystania z posług
religijnych i organizacji pracy duszpasterskiej w zakładach poprawczych
i schroniskach dla nieletnich, mając na uwadze zasadę uwzględniania woli
zainteresowanych uczestniczeniem w lekcjach religii, wykonywaniem praktyk
religijnych i korzystaniem z posług religijnych, a także potrzebę przestrzegania praw
nieletnich oraz konieczność zapewnienia bezpieczeństwa i prawidłowości
funkcjonowania zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich.

§ 1. Strony postępowania oraz obrońca nieletniego mogą składać
wnioski, a w przypadkach przewidzianych w ustawie wnosić zażalenia na
postanowienia wydane w postępowaniu wykonawczym.
§ 2. W sprawach nieletnich umieszczonych w młodzieżowych ośrodkach
wychowawczych, podmiotach leczniczych niebędących przedsiębiorcą, domach
pomocy społecznej oraz w schroniskach dla nieletnich i zakładach poprawczych
wnioski w postępowaniu wykonawczym może również składać dyrektor właściwego zakładu.

Art. 70a. § 1. Kurator sądowy, sprawując nadzór nad nieletnim, organizuje
i prowadzi działania mające na celu pomoc nieletniemu w zmianie nagannych
zachowań i postaw, w kierunku postaw społecznie akceptowanych.
§ 2. Do zakresu działania kuratora sądowego należy w szczególności:
1) kontrolowanie zachowania nieletniego w okresie wykonywania nadzoru;
2) odwiedzanie osób, których dotyczy postępowanie, w miejscu ich zamieszkania
lub pobytu oraz kontaktowanie się z ich rodziną i szkołą lub miejscem nauki
zawodu;
3) żądanie niezbędnych informacji i wyjaśnień od nieletniego lub innych osób
objętych kontrolą lub na które nałożono obowiązki;
4) współdziałanie z właściwymi stowarzyszeniami, organizacjami i instytucjami
w zakresie poprawy warunków wychowawczych, bytowych lub zdrowotnych
nieletniego;
5) przeglądanie akt sądowych i sporządzanie z nich odpisów w związku
z wykonywaniem czynności zleconych przez sąd;
6) przeprowadzanie wywiadów środowiskowych i gromadzenie niezbędnych
informacji uzyskanych od organów administracji rządowej, jednostek samorządu
terytorialnego, zakładów pracy, stowarzyszeń, organizacji i instytucji;
7) podejmowanie innych czynności niezbędnych dla prawidłowego wykonywania
środków wychowawczych;
8) udzielanie nieletniemu innej stosownej pomocy;
9) składanie wniosków o zmianę lub uchylenie orzeczonego wobec nieletniego
środka wychowawczego;
10) składanie wniosków o zmianę lub uchylenie środka wychowawczego
zastosowanego w okresie próby w związku z warunkowym zwolnieniem
z zakładu poprawczego oraz o odwołanie warunkowego zwolnienia z zakładu
poprawczego;
11) składanie wniosków o zarządzenie wykonania środka poprawczego;
12) składanie wniosków o zmianę lub uchylenie zastosowanego względem
nieletniego środka tymczasowego;
13) składanie wniosków o odroczenie wykonywania środka wychowawczego lub
przerwę w jego wykonywaniu, o przedłużenie odroczenia lub przerwy oraz
o odwołanie odroczenia lub przerwy w jego wykonywaniu;
14) składanie wniosków o nałożenie, zmianę lub uchylenie obowiązków, o których
mowa w art. 7 § 1, wobec rodziców lub opiekuna nieletniego;
15) udział w posiedzeniach sądu dotyczących nieletniego, wobec którego
zastosowano nadzór kuratora;
16) kontrolowanie, na zarządzenie sędziego rodzinnego, wykonywania innych
środków wychowawczych zastosowanych wobec nieletniego.

Art. 70b. § 1. Jeżeli zachowanie nieletniego wskazuje, że jest on w stanie po
użyciu alkoholu lub podobnie działającego środka, kurator sądowy może zobowiązać
nieletniego do poddania się badaniu w celu ustalenia w organizmie nieletniego
obecności alkoholu lub innego środka użytego w celu wprowadzenia się w stan
odurzenia przy użyciu metod niewymagających badania laboratoryjnego.
§ 2. Nieletniego odmawiającego poddania się badaniu, o którym mowa w § 1,
uznaje się za osobę uchylającą się od nadzoru kuratora, o czym kurator sądowy poucza
nieletniego, zobowiązując go do poddania się badaniu, o którym mowa w § 1.
§ 3. W razie ustalenia obecności alkoholu lub innego środka użytego w celu
wprowadzenia się w stan odurzenia w organizmie nieletniego albo w wypadku,
o którym mowa w § 2, kurator może wystąpić do sądu rodzinnego z wnioskiem
o zmianę środka wychowawczego.
§ 4. Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z ministrem właściwym do
spraw zdrowia, określi, w drodze rozporządzenia, warunki i sposób przeprowadzania
badań na obecność alkoholu lub innego środka użytego w celu wprowadzenia się
w stan odurzenia w organizmie nieletniego oraz procedury dokumentowania badań
oraz sposoby weryfikacji wyników testu, uwzględniając w szczególności cel
stosowanego nadzoru kuratora sądowego oraz potrzebę powstrzymania dalszego
procesu demoralizacji nieletniego.

Art. 70c. Przepisy art. 70a stosuje się odpowiednio do organizacji młodzieżowej,
innej organizacji społecznej, zakładu pracy oraz osoby godnej zaufania w wypadku
powierzenia im nadzoru nad nieletnim.

Art. 70d. § 1. Sędzia rodzinny przyznaje, na wniosek przedstawiciela organizacji
młodzieżowej, innej organizacji społecznej, zakładu pracy lub osoby godnej zaufania,
którym powierzono sprawowanie nadzoru, miesięczny ryczałt z tytułu zwrotu kosztów
ponoszonych w związku ze sprawowanym nadzorem, płatny do 20. dnia każdego miesiąca.
§ 2. Ryczałt za sprawowanie jednego nadzoru wynosi od 2% do 4% kwoty
bazowej ustalonej dla kuratorów zawodowych na podstawie przepisów
o kształtowaniu wynagrodzeń w państwowej sferze budżetowej.

Art. 70e. Minister Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia:
1) warunki i sposób wykonywania obowiązków i uprawnień przez kuratorów
sądowych w zakresie sprawowania nadzoru nad nieletnim, kontrolowania
wykonywania przez nieletniego nałożonych na niego obowiązków określonego
postępowania, jak również kontrolowania wykonywania obowiązków, o których
mowa w art. 7 § 1, nałożonych na rodziców albo opiekuna nieletniego,
2) warunki i sposób wykonywania obowiązków i uprawnień przez organizacje
młodzieżowe lub inne organizacje społeczne, zakłady pracy albo osoby godne
zaufania, którym powierzono sprawowanie nadzoru
– mając na względzie dobór właściwych metod oddziaływania wychowawczego
wobec nieletniego, prawidłowe wypełnianie przez rodziców albo opiekuna nieletniego
oraz przez podmioty, o których mowa w pkt 2, nałożonych na nich obowiązków,
a także sprawność i cele prowadzonego postępowania wykonawczego.

§ 1. Wykonywanie środków, o których mowa w art. 6 pkt 2, 3 i 6 oraz w art. 7 i 8, jak również umieszczenie w młodzieżowym ośrodku wychowawczym, rodzinie zastępczej zawodowej, która ukończyła szkolenie przygotowujące do sprawowania opieki nad nieletnim, podmiocie leczniczym niebędącym przedsiębiorcą albo domu pomocy społecznej ustaje z mocy prawa z chwilą ukończenia przez nieletniego lat 18, a wykonywanie pozostałych środków – z chwilą ukończenia lat 21; jeżeli środki wychowawcze zastosowano na podstawie art. 10 § 4 Kodeksu karnego lub art. 5 § 2 Kodeksu karnego skarbowego – wykonywanie ich ustaje z mocy prawa z chwilą ukończenia przez sprawcę lat 21.
§ 2. Jeżeli nieletni ukończy lat 18 przed zakończeniem roku szkolnego, sąd rodzinny może przedłużyć na okres do zakończenia roku szkolnego przebywanie w zakładzie wychowawczym1).
§ 3. W razie powołania nieletniego do zasadniczej służby wojskowej, zasadniczej służby w obronie cywilnej albo służby zastępczej, wykonywanie środków wychowawczych ustaje z mocy prawa.
1) „Placówce resocjalizacyjnej”, na podstawie art. 9 ustawy z dnia 29 czerwca 1995 r. o zmianie Kodeksu postępowania karnego, ustawy o ustroju sądów wojskowych, ustawy o opłatach w sprawach karnych i ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz. U. poz. 443), która weszła w życie z dniem 1 stycznia 1996 r.

§ 1. W postępowaniu wykonawczym sąd rodzinny orzeka z urzędu lub na wniosek.
§ 2. Sąd rodzinny orzeka na posiedzeniu.
§ 3. W sprawach określonych w art. 11 § 3, art. 86 § 1, art. 87 § 3 i 3a, art. 88 § 1
i 3 oraz art. 93–94 o terminie posiedzenia zawiadamia się oprócz prokuratora również
nieletniego i jego obrońcę oraz rodziców lub opiekuna.
§ 4. W miarę potrzeby sąd rodzinny wysłuchuje nieletniego oraz jego rodziców
lub opiekuna.
§ 5. Na postanowienie w sprawach, o których mowa w § 3, oraz w sprawach
o zmianę środka wychowawczego, o zastosowanie środka leczniczo-wychowawczego
w postępowaniu wykonawczym, o odwołanie odroczenia lub przerwy wykonywania
środków wychowawczych lub poprawczych, o przeniesieniu nieletniego do zakładu
poprawczego o wzmożonym nadzorze wychowawczym, o ukaraniu dyscyplinarnym
przez sędziego rodzinnego, jak również o odmowie zwolnienia z zakładu
poprawczego albo z zakładu psychiatrycznego lub innego zakładu leczniczego –
zażalenie przysługuje również nieletniemu, jego obrońcy, rodzicom lub opiekunowi.
§ 6. Postanowienia wydane w toku wykonywania środka poprawczego, na które
przysługuje zażalenie, doręcza się prokuratorowi, nieletniemu i jego obrońcy oraz
rodzicom lub opiekunowi.
§ 7. Ponownego wniosku o warunkowe zwolnienie z zakładu poprawczego,
złożonego przez nieletniego, jego obrońcę oraz rodziców lub opiekuna przed upływem
6 miesięcy od wydania postanowienia o odmowie warunkowego zwolnienia, nie
rozpoznaje się aż do upływu tego okresu.

§ 1. Nadzór nad wykonywaniem orzeczeń o skierowaniu nieletniego do
ośrodka kuratorskiego, o umieszczeniu w młodzieżowym ośrodku wychowawczym,
domu pomocy społecznej, podmiocie leczniczym niebędącym przedsiębiorcą,
schronisku dla nieletnich i zakładzie poprawczym, jak również decyzji o umieszczeniu
w policyjnej izbie dziecka, sprawuje sędzia rodzinny.
§ 2. Nadzór sprawowany przez sędziego rodzinnego obejmuje legalność
umieszczenia nieletniego oraz prawidłowość wykonywania orzeczenia, zwłaszcza w zakresie stosowanych metod i środków oddziaływania, warunków, w jakich
przebywają nieletni, jak również przestrzegania ich praw i obowiązków. W tym celu
sędzia rodzinny ma w każdym czasie prawo wstępu na teren nadzorowanej jednostki
oraz do pomieszczeń, w których przebywają nieletni, a także przeglądania
dokumentów i żądania wyjaśnień od administracji odpowiednich zakładów,
przeprowadzania na osobności rozmów z nieletnimi oraz badania ich próśb i skarg.
§ 3. Sędzia rodzinny sprawuje nadzór w szczególności przez:
1) okresowe kontrole jednostek nadzorowanych lub kontrole przeprowadzane
doraźnie obejmujące całokształt spraw poddanych nadzorowi albo niektóre
zagadnienia w tym zakresie; okresowe kontrole przeprowadza się co najmniej raz w roku;
2) wydawanie zaleceń pokontrolnych oraz kontrolowanie prawidłowości
i terminowości ich realizacji;
3) podejmowanie w miarę potrzeby innych czynności i decyzji zmierzających do
usunięcia uchybień i zapobieżenia ich powstawaniu.
§ 4. Przepisy § 1–3 nie naruszają ustawowych uprawnień prokuratora w tym zakresie.

§ 1. Orzekając warunkowe zwolnienie z zakładu poprawczego, sąd
rodzinny ustala okres próby od roku do lat 3; okres próby nie może jednak trwać dłużej
niż do ukończenia przez sprawcę lat 21.
§ 2. Do warunkowo zwolnionego sąd stosuje środki wychowawcze.
§ 3. Jeżeli w okresie próby warunkowo zwolniony uległ ponownie demoralizacji
albo uchyla się od wykonywania nałożonych na niego obowiązków lub od nadzoru,
sąd rodzinny może odwołać warunkowe zwolnienie i zarządzić umieszczenie
nieletniego w zakładzie poprawczym.
§ 3a. W razie popełnienia przez nieletniego czynu karalnego określonego w art.
134, art. 148 § 1, 2 lub 3, art. 156 § 1 lub 3, art. 163 § 1 lub 3, art. 166, art. 173 § 1 lub
3, art. 189, art. 189a, art. 197 § 3 lub 4, art. 198, art. 200, art. 202 § 3, 4, 4a, 4b lub 4c,
art. 204 § 3, art. 252 § 1 lub 2 oraz w art. 280 Kodeksu karnego i braku podstaw do
rozpoznania sprawy przez sąd właściwy według przepisów Kodeksu postępowania
karnego, sąd odwołuje warunkowe zwolnienie i zarządza umieszczenie nieletniego w
zakładzie poprawczym. Warunkowego zwolnienia oraz art. 90 nie stosuje się przez
okres roku od chwili ponownego umieszczenia nieletniego w zakładzie poprawczym.
§ 4. Jeżeli w okresie próby i w ciągu dalszych 3 miesięcy odwołanie
warunkowego zwolnienia nie nastąpiło, orzeczenie o umieszczeniu w zakładzie
z mocy prawa uważa się za niebyłe.

§ 1. Dyrektor zakładu poprawczego może umieścić nieletniego na czas
określony poza zakładem, jeżeli przemawiają za tym:
1) względy szkoleniowo-wychowawcze, a w szczególności możliwość zdobycia
wykształcenia, zawodu, a także niezbędnych kwalifikacji lub uprawnień,
2) możliwość podjęcia zatrudnienia,
3) potrzeba specjalistycznego leczenia lub
4) szczególne względy rodzinne,
a ocena zachowania nieletniego wskazuje, iż będzie możliwe roztoczenie nad nim
skutecznego nadzoru.
§ 2. Nieletni umieszczony poza zakładem poprawczym jest nadal
wychowankiem tego zakładu. Zakład jest obowiązany roztoczyć nad nim nadzór.
Dyrektor zakładu poprawczego może w każdym czasie odwołać decyzję
o umieszczeniu nieletniego poza zakładem, jeżeli ustały przyczyny, o których mowa w § 1.
§ 3. O decyzji w sprawie umieszczenia nieletniego poza zakładem poprawczym
dyrektor zakładu zawiadamia sąd rodzinny, który wykonuje orzeczenie. Do
wykonania decyzji, o której mowa w § 1, dyrektor zakładu może przystąpić po
zaakceptowaniu jej przez sąd rodzinny. Sąd rodzinny zajmuje stanowisko w terminie
14 dni od otrzymania decyzji dyrektora.
§ 4. Sąd rodzinny może w każdym czasie uchylić decyzję dyrektora zakładu poprawczego.

Art. 90a. § 1. Dyrektor zakładu poprawczego może umieścić nieletniego na czas
określony w hostelu, jeżeli jest to uzasadnione prowadzonym procesem
usamodzielniania się wychowanka lub przygotowaniem do zwolnienia go z zakładu,
a nieletni w czasie pobytu w hostelu podejmie pracę lub naukę.
§ 2. Hostel jest jednostką organizacyjną, przeznaczoną dla nieletnich
umieszczonych w zakładzie poprawczym, służącą ułatwieniu procesu
usamodzielniania nieletnich lub przygotowaniu ich do zwolnienia z zakładu
poprawczego, zapewniającą całodobową opiekę wychowawczą i dającą nieletnim możliwość czasowego zamieszkania, w szczególności gdy ich niezwłoczny powrót do środowiska jest niewskazany. Hostel stanowi dział zakładu poprawczego. Hostel może stanowić również jednostkę organizacyjną poza zakładem poprawczym, prowadzoną
przez stowarzyszenie, fundację lub inną organizację społeczną, której celem działania
jest pomoc w readaptacji społecznej nieletnich.
§ 3. Nieletni przebywający w hostelu zobowiązany jest do częściowego
pokrywania wydatków związanych z kosztami utrzymania go w hostelu w wysokości
nieprzekraczającej 25% tych wydatków. Wysokość wydatków związanych z kosztami
utrzymania nieletnich w hostelu ustala dyrektor zakładu poprawczego, którego dział
stanowi hostel, a w przypadku hostelu prowadzonego przez stowarzyszenie, fundację
lub inną organizację społeczną – kierownik hostelu, na podstawie średniej kosztów
utrzymania wychowanków tego hostelu, w tym kosztów wyżywienia nieletnich,
kosztów ich zakwaterowania oraz wynagrodzenia pracowników zatrudnionych
w hostelu, w okresie 6 miesięcy poprzedzających wydanie decyzji ustalającej
wysokość odpłatności, a jeżeli obliczenie wydatków za taki okres jest niemożliwe –
za maksymalny możliwy do uwzględnienia okres. Decyzję w sprawie określenia
wysokości zobowiązania nieletniego do pokrywania wydatków związanych
z kosztami utrzymania w hostelu wydaje dyrektor zakładu poprawczego,
a w przypadku hostelu prowadzonego przez stowarzyszenie, fundację lub inną
organizację społeczną – kierownik hostelu.
§ 4. Nieletniego umieszczonego w hostelu, na jego wniosek, można całkowicie
lub częściowo zwolnić z obowiązku, o którym mowa w § 3, w przypadku gdy
poniesienie przez niego takiej opłaty jest niemożliwe lub zbyt uciążliwe z uwagi na
jego sytuację materialną lub osobistą, w szczególności stan zdrowia, niezawinione
niewykonywanie pracy zarobkowej, brak stałych źródeł dochodu lub konieczność
łożenia przez nieletniego na utrzymanie osób najbliższych.
§ 5. O decyzji w sprawie umieszczenia nieletniego w hostelu prowadzonym
przez stowarzyszenie, fundację lub inną organizację społeczną, jak również o decyzji
w sprawie pokrywania przez nieletniego wydatków związanych z kosztami
utrzymania go w hostelu, dyrektor zakładu poprawczego zawiadamia sąd rodzinny,
który wykonuje orzeczenie, przedstawiając uzgodnione z nieletnim zasady pobytu
w hostelu. Przepis art. 90 § 3 stosuje się odpowiednio.
§ 6. Kierownik hostelu prowadzonego przez stowarzyszenie, fundację lub inną
organizację społeczną informuje okresowo sąd rodzinny, który wykonuje orzeczenie,
o zachowaniu się nieletniego w hostelu, w tym o przebiegu nauki i zatrudnienia.
§ 7. Dyrektor zakładu poprawczego lub kierownik hostelu, prowadzonego przez
stowarzyszenie, fundację lub inną organizację społeczną, może w każdym czasie
stwierdzić brak podstaw do dalszego pobytu nieletniego w hostelu. W takim wypadku
nieletni jest umieszczany w zakładzie poprawczym, z którego został skierowany do hostelu.
§ 8. Szczegółowe warunki pobytu w hostelu oraz szczegółowy tryb
postępowania w przedmiocie decyzji w sprawie określenia wysokości zobowiązania
nieletniego do pokrywania wydatków związanych z kosztami utrzymania w hostelu
określa regulamin hostelu.
§ 9. Minister Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia, tryb
przyjmowania i zwalniania nieletnich z hosteli, w tym prowadzonych przez
stowarzyszenie, fundację lub inną organizację społeczną, oraz warunki pobytu
nieletnich w hostelu, a także sposób wykonywania nadzoru dyrektora zakładu
poprawczego nad nieletnimi umieszczonymi w hostelach, uwzględniając konieczność
zapewnienia właściwych warunków pobytu i przestrzegania praw nieletnich.

Art. 90b. § 1. Na finansowanie lub dofinansowanie wydatków związanych
z pobytem nieletnich w hostelu, o którym mowa w art. 90a § 2 zdanie trzecie,
stowarzyszenia, fundacje lub inne organizacje społeczne mogą otrzymywać środki
finansowe w formie dotacji celowej na zasadach określonych w ustawie z dnia
27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 2077 oraz z 2018 r. poz. 62).
§ 2. Finansowanie pobytu nieletnich w hostelach, o których mowa w art. 90a § 2
zdanie trzecie, może odbywać się także z innych źródeł pozyskiwanych przez
stowarzyszenia, fundacje lub inne organizacje społeczne prowadzące hostel. Przepisy
art. 90a § 3 i 4 stosuje się odpowiednio.
§ 3. Wysokość środków finansowych, o których mowa w § 1, jak również tryb
i terminy ich przekazywania określa każdorazowo umowa, o której mowa w art. 151
ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych, zawarta przez Ministra
Sprawiedliwości z przedstawicielem organizacji prowadzącej hostel.
§ 4. Umieszczenie nieletniego w hostelu prowadzonym przez stowarzyszenie,
fundację lub inną organizację społeczną może nastąpić wyłącznie po zawarciu umowy,
o której mowa w § 3.

Art. 90c. § 1. Wobec nieletniego, który uciekł z zakładu poprawczego lub
samowolnie przedłużył urlop lub przepustkę, przepisów art. 90 lub art. 90a nie stosuje
się w okresie 6 miesięcy od dnia ponownego umieszczenia nieletniego w zakładzie.
§ 2. Przepis § 1 nie wyłącza zastosowania środków dyscyplinarnych lub innych
środków przewidzianych w regulaminie zakładu poprawczego za ucieczkę lub
samowolne przedłużenie urlopu lub przepustki.

§ 1. W braku podstaw do rozpoznania sprawy przez sąd właściwy
według przepisów Kodeksu postępowania karnego, fakt popełnienia przez
wychowanka zakładu poprawczego czynu karalnego przed ukończeniem lat
17 stwierdza postanowieniem sąd rodzinny na podstawie wyników postępowania
wyjaśniającego. Odpis prawomocnego postanowienia sąd rodzinny przesyła
dyrektorowi zakładu poprawczego w celu zastosowania wobec wychowanka środka
dyscyplinarnego.
§ 2. Stwierdzając popełnienie przez wychowanka zakładu poprawczego czynu
karalnego określonego w art. 134, art. 148 § 1, 2 lub 3, art. 156 § 1 lub 3, art. 163 § 1
lub 3, art. 166, art. 173 § 1 lub 3, art. 189, art. 189a, art. 197 § 3 lub 4, art. 198, art.
200, art. 202 § 3, 4, 4a, 4b lub 4c, art. 204 § 3, art. 252 § 1 lub 2 oraz w art. 280
Kodeksu karnego, sąd rodzinny orzeka także w przedmiocie przeniesienia nieletniego
do zakładu poprawczego o wzmożonym nadzorze wychowawczym bądź zastosowania
art. 79 § 4. Od postanowienia sądu przysługuje apelacja.
§ 3. W wypadku, o którym mowa w § 2, do czasu prawomocnego rozpoznania
sprawy nieletniego umieszcza się w schronisku dla nieletnich.
§ 4. Wobec nieletniego przeniesionego zgodnie z § 2 do zakładu poprawczego
o wzmożonym nadzorze wychowawczym nie stosuje się przez okres oznaczony
w orzeczeniu sądu, nie krótszy niż rok, warunkowego zwolnienia oraz art. 90.
§ 5. Do ustalania właściwości sądu stosuje się art. 17. W przypadku gdy czyn
karalny został popełniony na terenie zakładu poprawczego, właściwy jest sąd rodzinny
miejsca położenia zakładu, który o podjętych czynnościach zawiadamia sąd rodzinny
właściwości ogólnej.
§ 6. Dyrektor zakładu poprawczego powiadamia sąd rodzinny wykonujący
orzeczenie i sędziego rodzinnego sprawującego nadzór nad zakładem poprawczym
o każdym przypadku popełnienia przez wychowanka zakładu poprawczego czynu
karalnego, a jeżeli nieletni popełnił czyn zabroniony po ukończeniu lat 17 – także
prokuratora.

§ 1. Minister Sprawiedliwości sprawuje zwierzchni nadzór nad schroniskami dla nieletnich i zakładami poprawczymi.
§ 2. (uchylony)
§ 3. Minister Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia, rodzaje schronisk dla nieletnich i zakładów poprawczych, w zależności od stosowanych wobec nieletnich środków i form oddziaływania wychowawczego, resocjalizacyjnego i terapeutycznego, sposób wykonywania nadzoru, o którym mowa w § 1, organizację tych schronisk i zakładów oraz szczegółowe zasady kierowania, przyjmowania, przenoszenia, zwalniania i pobytu w nich nieletnich, uwzględniając konieczność zapewnienia sprawności postępowania, bezpieczeństwa schronisk i zakładów, właściwych warunków pobytu i przestrzegania praw nieletnich, a także sposób wykonywania nadzoru pedagogicznego w schroniskach dla nieletnich i zakładach poprawczych.
§ 4. Zasady kształcenia i wychowania w schroniskach dla nieletnich i zakładach poprawczych regulują odrębne przepisy. Rozdział 4 Użycie środków przymusu bezpośredniego wobec nieletniego umieszczonego w zakładzie poprawczym, w schronisku dla nieletnich, młodzieżowym ośrodku wychowawczym

Art. 95a. § 1. W razie bezskuteczności środków oddziaływania psychologiczno-
-pedagogicznego, w przypadkach, o których mowa w art. 11 pkt 1–3, 6, 8, 10 i 12–14 ustawy z dnia 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej (Dz. U. z 2017 r. poz. 1120 oraz z 2018 r. poz. 106 i 138), wobec nieletniego umieszczonego w zakładzie poprawczym, schronisku dla nieletnich lub młodzieżowym ośrodku wychowawczym można użyć środka przymusu bezpośredniego w postaci siły fizycznej.
§ 2. Wobec nieletniego umieszczonego w zakładzie poprawczym lub schronisku dla nieletnich, gdy użycie siły fizycznej jest niewystarczające, w przypadku usiłowania targnięcia się tego nieletniego na życie lub zdrowie własne albo innej osoby, można użyć środków przymusu bezpośredniego, o których mowa w art. 12 ust. 1 pkt 3, 4 lub 15 ustawy z dnia 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej.
§ 3. Użycie i dokumentowanie użycia środków przymusu bezpośredniego odbywa się na zasadach określonych w ustawie z dnia 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej.

Art. 95b. (uchylony)

Art. 95c. § 1. (uchylony)
§ 2. Minister Sprawiedliwości, w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw wewnętrznych, określi, w drodze rozporządzenia, zakres i tryb współdziałania zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich z Policją w wypadku zagrożenia bezpieczeństwa tych placówek, uwzględniając w szczególności przypadki i warunki użycia sił Policji na terenie zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich. Rozdział 4a Udzielanie nagród i stosowanie środków dyscyplinarnych wobec nieletnich umieszczonych w schroniskach dla nieletnich i zakładach poprawczych

Art. 95ca. § 1. Dyrektor schroniska dla nieletnich lub zakładu poprawczego może udzielić nieletniemu przebywającemu w schronisku albo zakładzie nagrody lub zastosować wobec niego środek dyscyplinarny.
§ 2. Udzielenie nagrody i stosowanie środka dyscyplinarnego nie może prowadzić do upokarzającego i poniżającego traktowania nieletniego.

Art. 95cb. § 1. Nagrody udziela się za właściwe zachowanie nieletniego, wyróżniające wykonywanie obowiązków, wzorowe przestrzeganie regulaminu schroniska dla nieletnich albo zakładu poprawczego lub osiąganie bardzo dobrych wyników w nauce.
§ 2. W przypadkach uzasadnionych względami wychowawczymi można udzielić jednorazowo więcej niż jedną nagrodę.

Art. 95cc. § 1. Nagrodą jest:
1) pochwała;
2) list pochwalny do rodziców albo opiekuna;
3) list pochwalny do sądu rodzinnego;
4) zezwolenie na rozmowę telefoniczną na koszt schroniska lub zakładu;
5) nagroda rzeczowa lub pieniężna;
6) zgoda na wykonanie przedmiotu lub usługi w warsztatach szkolnych na potrzeby nieletniego lub jego osób najbliższych;
7) zgoda na korzystanie z internetu lub gier komputerowych;
8) zgoda na udział w imprezach, zajęciach oświatowych i sportowych oraz szkoleniach poza schroniskiem lub zakładem;
9) skrócenie lub darowanie uprzednio zastosowanego środka dyscyplinarnego;
10) udzielenie przepustki na okres do 3 dni.
§ 2. W przypadku nieletniego przebywającego w zakładzie poprawczym nagrodą jest również:
1) udzielenie urlopu;
2) podwyższenie kieszonkowego na okres do 3 miesięcy do wysokości 4,5% kwoty bazowej ustalonej dla kuratorów zawodowych na podstawie przepisów o kształtowaniu wynagrodzeń w państwowej sferze budżetowej.
§ 3. W każdym czasie sąd rodzinny może zastrzec, że udzielenie przepustki lub urlopu wymaga jego zgody.
§ 4. Nieletniemu, wobec którego toczy się postępowanie w związku z popełnieniem czynu karalnego, nagrody wymienione w § 1 pkt 4, 7, 8 i 10 oraz § 2 pkt 1 mogą być udzielone za zgodą organu prowadzącego postępowanie.
§ 5. Decyzję o udzieleniu nagrody ze wskazaniem przyczyn jej udzielenia sporządza się na piśmie i włącza do akt osobowych nieletniego.

Art. 95cd. Jeżeli zostały ujawnione okoliczności wskazujące na to, że nagroda została udzielona niezasadnie, dyrektor schroniska lub zakładu uchyla decyzję o udzieleniu nagrody. Decyzję o uchyleniu nagrody sporządza się na piśmie i podaje do wiadomości nieletniemu, a jeżeli względy wychowawcze za tym przemawiają – również innym osobom i włącza się do akt osobowych nieletniego.

Art. 95ce. § 1. Środek dyscyplinarny stosuje się w przypadku niewykonywania obowiązków wynikających z ustawy lub regulaminu ustalonego w schronisku lub zakładzie, zachowania godzącego w dobro innych osób, ucieczki ze schroniska albo zakładu lub nieusprawiedliwionego niepowrócenia z udzielonego urlopu lub z przepustki.
§ 2. Za jedno przewinienie stosuje się jeden środek dyscyplinarny. W przypadku gdy nieletni popełnił więcej przewinień, stosuje się jeden środek dyscyplinarny odpowiednio surowszy.
§ 3. Przy stosowaniu środka dyscyplinarnego uwzględnia się w szczególności rodzaj i okoliczności zachowania nieletniego, jego stosunek do tego zachowania, dotychczasową postawę, cechy osobowości i stan zdrowia.
§ 4. Środek dyscyplinarny stosuje się niezwłocznie.
§ 5. Przed zastosowaniem środka dyscyplinarnego dyrektor schroniska lub zakładu albo upoważniony pracownik pedagogiczny wysłuchuje nieletniego i zasięga opinii zespołu diagnostyczno-korekcyjnego lub zespołu diagnostycznego.
§ 6. Decyzję o zastosowaniu środka dyscyplinarnego ze wskazaniem przyczyn jego zastosowania sporządza się na piśmie i podaje się do wiadomości nieletniemu wraz z pouczeniem o prawie do złożenia skargi do sędziego rodzinnego sprawującego nadzór nad schroniskiem albo zakładem i włącza się do akt osobowych nieletniego. Sędzia rodzinny sprawujący nadzór nad schroniskiem albo zakładem może uchylić decyzję dyrektora.

Art. 95cf. § 1. Środkiem dyscyplinarnym jest:
1) upomnienie;
2) nagana;
3) zawiadomienie rodziców albo opiekuna o niewłaściwym zachowaniu nieletniego;
4) zawiadomienie sądu rodzinnego o niewłaściwym zachowaniu nieletniego;
5) cofnięcie zezwolenia albo nieudzielanie zezwolenia na rozmowy telefoniczne na koszt schroniska albo zakładu na okres do 1 miesiąca, z wyjątkiem rozmów z rodzicami albo opiekunem;
6) obniżenie kieszonkowego, nie więcej niż do 0,5% kwoty bazowej ustalonej dla kuratorów zawodowych na podstawie przepisów o kształtowaniu wynagrodzeń w państwowej sferze budżetowej, na okres do 3 miesięcy;
7) cofnięcie zgody na korzystanie z internetu lub gier komputerowych na okres do 3 miesięcy;
8) cofnięcie zgody albo nieudzielanie zgody na udział w imprezach, zajęciach oświatowych i sportowych oraz szkoleniach poza schroniskiem albo zakładem na okres do 3 miesięcy;
9) cofnięcie zgody albo nieudzielanie zgody na wyjście poza teren schroniska albo zakładu na okres do 3 miesięcy.
§ 2. W przypadku nieletniego umieszczonego w zakładzie poprawczym środkiem dyscyplinarnym jest również nieudzielanie przepustki lub urlopu przez okres nie dłuższy niż 5 miesięcy w razie ucieczki z zakładu lub nieusprawiedliwionego niepowrócenia z udzielonego urlopu lub przepustki z zakładu.

Art. 95cg. § 1. Jeżeli zostały ujawnione okoliczności wskazujące na to, że środek dyscyplinarny został zastosowany niezasadnie, dyrektor schroniska lub zakładu uchyla decyzję o zastosowaniu środka dyscyplinarnego.
§ 2. W przypadkach uzasadnionych względami wychowawczymi, w szczególności jeżeli nieletni przeprosił pokrzywdzonego oraz naprawił szkodę, można zawiesić wykonanie środka dyscyplinarnego na okres do 3 miesięcy, zamienić go na inny, skrócić lub darować go.
§ 3. Jeżeli w okresie zawieszenia wykonania środka dyscyplinarnego nieletni dopuścił się ponownie przewinienia, zawieszony środek dyscyplinarny podlega wykonaniu, chyba że dyrektor postanowi inaczej ze względów wychowawczych.
§ 4. Decyzję o uchyleniu, zawieszeniu, zamianie, skróceniu lub darowaniu środka dyscyplinarnego sporządza się na piśmie i podaje się do wiadomości nieletniemu, a jeżeli względy wychowawcze za tym przemawiają – również innym osobom i włącza się do akt osobowych nieletniego. Rozdział 5 Zatrudnianie nieletnich umieszczonych w zakładach poprawczych lub schroniskach dla nieletnich

Art. 95d. 1. Nieletni umieszczony w zakładzie poprawczym lub w schronisku dla nieletnich może odbywać praktyczną naukę zawodu organizowaną w warsztatach szkolnych prowadzonych przez szkołę lub zespół szkół, działających przy zakładzie poprawczym lub schronisku dla nieletnich. 2. Dyrektor zakładu poprawczego lub schroniska dla nieletnich kieruje nieletniego, za jego zgodą, do odbycia praktycznej nauki zawodu, o której mowa w ust. 1, w warsztatach szkolnych prowadzonych przez szkołę lub zespół szkół, działających przy tym zakładzie lub schronisku. 3. Nieletni umieszczony w zakładzie poprawczym lub w schronisku dla nieletnich może zostać zatrudniony poza zakładem poprawczym lub schroniskiem dla nieletnich, za zgodą dyrektora zakładu lub schroniska, jeżeli ukończył 16 lat i spełnia wymogi określone w Kodeksie pracy.

Art. 95da. 1. Praktyczna nauka zawodu organizowana w warsztatach szkolnych prowadzonych przez szkołę lub zespół szkół, działających przy zakładzie poprawczym lub schronisku dla nieletnich, może mieć formę zajęć praktycznych i praktyk zawodowych. 2. Nieletni odbywający praktyczną naukę zawodu w formie praktyk zawodowych w warsztatach szkolnych prowadzonych przez szkołę lub zespół szkół, działających przy zakładzie poprawczym lub schronisku dla nieletnich, którego jest wychowankiem, może otrzymać stypendium w wysokości ustalonej przez dyrektora zakładu poprawczego. Przepisów art. 95f i 95g nie stosuje się. 3. Minister Sprawiedliwości, w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw oświaty i wychowania, określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe warunki i tryb organizowania praktycznej nauki zawodu w warsztatach szkolnych prowadzonych przez szkołę lub zespół szkół, działających przy zakładzie poprawczym lub schronisku dla nieletnich, uwzględniając zakres spraw, które powinny być określone w skierowaniu dyrektora zakładu poprawczego lub schroniska dla nieletnich, o którym mowa w art. 95d ust. 2, w tym prawa i obowiązki szkoły lub zespołu szkół prowadzących warsztaty szkolne, a także kwalifikacje wymagane od osób prowadzących praktyczną naukę zawodu i przysługujące im uprawnienia oraz mając na celu stworzenie warunków dla skutecznej resocjalizacji nieletnich poprzez właściwy dobór formy kształcenia zawodowego i wdrażanie nieletnich do systematycznego wykonywania nałożonych obowiązków. 4. Minister Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowy sposób określania wysokości stypendium, o którym mowa w ust. 2, uwzględniając wymiar zajęć odbywanych w ramach praktyk zawodowych, ich efekty ekonomiczne, możliwości finansowe zakładu poprawczego lub schroniska dla nieletnich oraz potrzebę przygotowania nieletnich do podejmowania aktywności zawodowej i dalszego doskonalenia zawodowego.

Art. 95e. Do czasu pracy nieletniego stosuje się przepisy art. 202 Kodeksu pracy.

Art. 95f. § 1. Należność nieletniego za pracę ustala się według zasad wynagradzania pracowników za pracę tego rodzaju, którą wykonuje nieletni.
§ 2. Za prace porządkowe wykonywane na rzecz zakładu lub schroniska w wymiarze nieprzekraczającym 30 godzin miesięcznie wynagrodzenie nieletniemu nie przysługuje; za sumienną pracę tego rodzaju mogą być przyznawane nagrody pieniężne.

Art. 95g. § 1. Okresy pracy wykonywanej przez nieletniego w czasie odbywania środka poprawczego, z wyjątkiem prac, o których mowa w art. 95f § 2, uważa się za okresy równorzędne z okresami zatrudnienia w rozumieniu przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
§ 2. Okresy pracy wykonywanej przez nieletniego, o którym mowa w § 1, wlicza się do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze.

Art. 95h. Nieletni, który uległ wypadkowi lub zachorował na chorobę zawodową przy wykonywaniu pracy w czasie odbywania środka poprawczego, ma prawo do świadczenia z tytułu tego wypadku lub choroby na zasadach przewidzianych dla pracowników. W razie śmierci nieletniego wskutek takiego wypadku lub choroby, świadczenia z tego tytułu przysługują pozostałym po nim członkom rodziny na zasadach przewidzianych dla członków rodzin pracownika. DZIAŁ V Przepisy przejściowe i końcowe