Wyrok z 22 stycznia 2025, sygn. I ACa 1301/22
Pokaż pozostałe podstawy prawne (22)
Sygn. akt I ACa 1301/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 22 stycznia 2025 r.
Sąd Apelacyjny w Krakowie – I Wydział Cywilny
w składzie:
Przewodniczący: SSA Sławomir Jamróg
Protokolant: Katarzyna Mitan
po rozpoznaniu w dniu 22 stycznia 2025 r. w Krakowie na rozprawie
sprawy z powództwa A. S. i P. S.
przeciwko Bank (...) S.A. w W.
o ustalenie i zapłatę
na skutek apelacji strony pozwanej
od wyroku Sądu Okręgowego w Kielcach
z dnia 28 kwietnia 2022 r. sygn. akt I C 268/21
1. uchyla zaskarżony wyrok w punkcie II. w części dotyczącej zasądzenia od strony pozwanej Banku (...) S.A. w W. na rzecz powodów łącznie należności głównej w kwocie 110.526,75 zł oraz w części zasądzającej odsetki ustawowe za opóźnienie od kwoty 110.526,75 zł za okres ich naliczania poczynając od daty 10 sierpnia 2024r. i w tej części umarza postępowanie;
2. oddala apelację w pozostałej części;
3. zasądza od strony pozwanej na rzecz powodów, tytułem kosztów postępowania apelacyjnego, kwoty po 2.025 zł (dwa tysiące dwadzieścia pięć złotych) z odsetkami, w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, od dnia uprawomocnienia się tego orzeczenia do dnia zapłaty.
Sygn. akt I ACa 1301/22
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2022r. sygn. akt I C 268/21 Sąd Okręgowy w Kielcach ustalił nieważność umowy o kredyt hipoteczny numer(...) (...) zawartej w dniu 11 sierpnia 2008r. pomiędzy A. S. i P. S. a (...) Bankiem S.A. w W. (pkt I) , zasądził od pozwanego (...) Banku S.A. w W. na rzecz powodów A. S. i P. S. łącznie kwotę 110.526,75zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 1 kwietnia 2022r. do dnia zapłaty oraz kwotę 11.817zł tytułem kosztów procesu (pkt II), oraz oddalił powództwo w pozostałym zakresie ( w tym powództwo ewentualne) pkt III.
Podstawę tego rozstrzygnięcia stanowił następujący stan faktyczny
A. S. i P. S. zgłosili się do Banku (...) w celu uzyskania kredytu na budowę domu na nieruchomości położonej w miejscowości S. (...). Inwestycja była realizowana na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych małżonków. Powodom został zaproponowany kredyt powiązany z frankiem szwajcarskim. Powodowie mając zaufanie do banku jako instytucji finansowej przystali na ofertę. Prezentowano porównanie wysokości raty kredytu w przypadku udzielenia jej w PLN i w CHF, obrazujący korzyści z kredytu indeksowanego do CHF. Pracownik udzielił im informacji, że kredyt indeksowany do CHF nie wiąże się z ryzykiem, gdyż frank szwajcarski jest walutą stabilną, a ewentualne wahania są minimalne i rata kredytu będzie nadal niższa niż złotówkowa. Prezentowano kredyt indeksowany do CHF jako kredyt bezpieczny, zwracano uwagę tylko na jego korzyści w zakresie porównania wysokości raty z kredytem w PLN. Powodom nie przedstawiono żadnych symulacji obrazujących wzrost wysokości raty i kapitału pozostałego do spłaty przy wzroście kursu CHF. Nie zwrócono im uwagi na możliwość spłaty rat we franku szwajcarskim. Przedstawiono natomiast powodom symulację spłaty kredytu w złotych polskich, według wówczas obowiązującego kursu CHF, z których wynikała wysokość poszczególnych rat w złotych polskich przy wnioskowanej kwocie kapitału 170.000 zł. Nie tłumaczono szczegółowo powodom na czym polega mechanizm indeksacji, ani na czym polega powiązanie kredytu z walutą CHF, w szczególności w jaki sposób zmiana kursu waluty wpływała będzie na wysokość zobowiązania powodów. Nie zostały powodom przedstawione zasady ustalania kursów waluty, nie była omawiana instytucja spreadu walutowego.
Wniosek kredytowy oparty na druku, który został im przedstawiony przez pracownika Banku i podpisany przez powodów w dniu 17 lipca 2008 roku. We wniosku wskazano, że powodowie chcą zawrzeć umowę celem sfinansowania budowy domu w systemie gospodarczym i w związku z tym wnioskują o kredyt w kwocie 170.000 zł, jako okres kredytowania wskazano 360 miesięcy, ilość transz wypłaty 3.
Pod wnioskiem odręcznie wpisano miejsce i datę oraz podpisy powodów oraz osób przyjmujących wniosek ze strony Banku- J. P.i Ł. R..
A. i P. małżonkowie S. podpisali dokument zatytułowany „Informacja dla Wnioskodawców ubiegających się o produkty hipoteczne indeksowane kursem waluty obcej, oparte na zmiennej stopie procentowej”. W druku Informacji zamieszczona jest data 17 lipca 2008 roku. Pod drukiem są podpisy powodów, bez oznaczenia odrębnego daty i miejsca podpisania . Pod podpisami powodów są podpisy pracowników Banku J. P.i E. L., bez daty i miejsca złożenia podpisów.
W treści dokumentu wskazano, że zaciągając zobowiązanie w walucie obcej kredytobiorcy narażeni są na ryzyko zmiany kursów walutowych, występowanie ryzyka kursowego sprawia, że zarówno rata spłaty, jak i wysokość zadłużenia tytułem zaciągniętego kredytu przeliczona na PLN na dany dzień podlega ciągłym wahaniom, w zależności od aktualnego kursu waluty, ryzyko kursowe jest znacznie mniejsze, jeżeli o kredy walutowy ubiega się kredytobiorca osiągający dochody w tej samej walucie obcej. Przedstawiono wysokość stawek referencyjnych obowiązujących w okresie do 30 września 2008r. dla kredytów złotowych 6,65%, dla kredytów indeksowanych kursem CHF 2,79%, dla kredytów indeksowanych kursem euro 4,947%, dla kredytów indeksowanych kursem dolara amerykańskiego 2,7831%.
Nadto w treści tej broszury wskazano, że z tych powodów warto rozważyć zaciągnięcie długoterminowego kredytu w PLN jako korzystną alternatywę w stosunku do kredytów walutowych, które mimo atrakcyjnych aktualnie warunków cenowych w długim okresie mogą okazać się droższe na skutek wzrostu kursów walutowych.
Dokument omawiał również pojęcie ryzyka zmiany stóp procentowych i wskazywał, że w przypadku kredytów złotowych jak i walutowych, oprocentowanych w oparciu o zmienną stopę procentową, kredytobiorca ponosi ryzyko zmian stóp procentowych. Wymieniono, iż oprocentowanie kredytów i pożyczek hipotecznych składa się ze stałej marży Banku (...) i zmiennej stopy referencyjnej (np.EIRIBOR, LIBOR – w zależności od waluty kredytu) i zmienia się co kwartał. Ryzyko zmiany stóp procentowych oznacza, iż w przypadku wzrostu poziomu stopy referencyjnej wyższe będzie oprocentowanie kredytu i wzrośnie wówczas wysokość miesięcznej raty kapitałowo-odsetkowej. Bank (...) nie określa wysokości stopy referencyjnej, jest ona ustalana na rynku międzybankowym. Podano w informacji, iż te dwa czynniki – zmienność kursów walutowych oraz wahania stóp procentowych – powodują, że rzeczywiste koszty obsługi długu mogą okazać się znacząco wyższe od wcześniej założonych.
Dalej w broszurze znalazło się sformułowanie o zachęcaniu klientów do zapoznania się z danymi historycznymi i sporządzanymi przez analityków prognozami dotyczącymi wahań kursu oraz wysokości stawek referencyjnych dla danej waluty. W broszurze przedstawiono przykładowe wpływy na wysokość raty kredytu zmiany stopy procentowej w 4 przypadkach oraz jeden przypadek zmiany wysokości kursu CHF o 14,55% (zmiana wysokości raty z 819,22zł na 938,40zł).
Dokument ten stanowił nadto, że załącznikiem do niego jest historia zmian kursu franka szwajcarskiego do złotego. (taki dokument nie został złożony)
W części końcowej informacji zawarto oświadczenie, iż kredytobiorca zapoznał się z informacją oraz że w pierwszej kolejności przedstawiono mu ofertę kredytu w PLN, z której rezygnuje. Oferta kredytu w PLN, która miałaby być przedstawiona powodom nie została złożona w sprawie.
W dniu 17 sierpnia 2008r., Bank wydał opinię pozytywną w zakresie możliwości udzielenia kredytu na kwotę 170.000 zł, jako walutę wskazał CHF, okres kredytowania 360 miesięcy.
W dniu 11 sierpnia 2008r. A. i P. małżonkowie S. zawarli z Bankiem (...) S.A w W. umowę o kredyt hipoteczny nr (...) (...), na mocy której Bank udzielił kredytobiorcom kredytu w kwocie 170.000 zł. z przeznaczeniem na budowę domu metodą gospodarczą na okres 360 miesięcy. Kredyt miał być spłacany w 360 ratach miesięcznych, w tym 18 ratach obejmujących odsetki w okresie karencji spłaty kredytu oraz 342 równych ratach miesięcznych, które zawierają malejącą część odsetek oraz rosnącą część raty kapitałowej (§ 2 ust. 1, ust 3, ust. 6, §7 ust. 2 umowy). Ust. 2 § 2 umowy stanowił, że kredyt jest indeksowany do CHF, po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna CHF według Tabeli Kursów Walut Obcych obwiązującej w Banku (...) w dniu uruchomienia kredytu lub transzy; po uruchomieniu kredytu lub pierwszej transzy kredytu wypłacanego w transzach Bank wysyła do kredytobiorcy pismo informujące o wysokości pierwszej raty kredytu, kwocie kredytu w CHF oraz jego równowartości w PLN zgodnie z kursem kupna CHF według Tabeli Kursów Walut Obcych obowiązującej w Banku (...) w dniu uruchomienia kredytu/transzy, przy czym zmiany kursów walut w trakcie okresu kredytowania mają wpływ na wysokość kwoty zaciągniętego kredytu oraz raty kapitałowo-odsetkowej. Zgodnie z § 3 ust. 1 – 3 umowy, kredyt miał zostać wypłacony w dwóch transzach.
Kredytobiorcy zobowiązywali się spłacić kwotę kredytu w CHF ustaloną zgodnie z § 2 umowy w złotych polskich, z zastosowaniem kursu sprzedaży CHF obowiązującego w dniu płatności raty kredytu, zgodnie z (...) Banku (...) S.A. (§ 7 umowy).
Uruchomienie kredytu lub transzy miało nastąpić w terminie wskazanym przez kredytobiorcę w dyspozycji wypłaty, o ile dyspozycja wraz z dokumentami potwierdzającymi spełnienie warunków koniecznych do uruchomienia środków z kredytu, określonych w Umowie i Regulaminie, zostanie złożona na 3 dni robocze, a w przypadku konieczności zlecenia przez Bank kontroli inwestycji na 10 dni roboczych, przed planowaną datą uruchomienia środków. Termin uruchomienia kredytu lub pierwszej transzy kredytu nie mógł być dłuższy niż 60 dni kalendarzowych od dnia sporządzenia umowy (§ 3 ust. 4-5).
Umowa stanowiła, że kredyt oprocentowany jest według zmiennej stopy procentowej, zaś kredytobiorca ponosił ryzyko zmian stóp procentowych, co oznaczało, iż w przypadku wzrostu poziomu stopy referencyjnej wyższe będzie oprocentowanie kredytu i wzrośnie wówczas wysokość miesięcznej raty kapitałowo-odsetkowej (§ 6 ust. 1 i 2).
Kredyt był oprocentowany według zmiennej stopy procentowej, a kredytobiorca ponosi ryzyko zmian stóp procentowych, co oznacza, iż w przypadku wzrostu poziomu stopy referencyjnej wyższe będzie oprocentowanie kredytu i wzrośnie wysokość miesięcznej raty kapitałowo odsetkowej. Oprocentowanie kredytu na dzień zawarcia umowy wynosiło 3,84 % w stosunku rocznym, co stanowiło sumę stopy referencyjnej LIBOR 3M (CHF) obowiązującej w dniu sporządzenia umowy oraz marży w wysokości 1.0500 p.p., stałej w całym okresie kredytowania. Odsetki były naliczane za każdy dzień od aktualnego salda zadłużenia. Oprocentowanie kredytu miało ulegać zmianie w zależności od zmiany stopy referencyjnej LIBOR 3M (CHF). Stopa referencyjna miała zmieniać się w cyklu kwartalnym i przyjmować wartość z ostatniego dnia roboczego ostatniego miesiąca poprzedzającego kolejny kwartał kalendarzowy (§ 6 ust. 1-5).
Zgodnie z § 9 umowy, zabezpieczeniem kredytu była m.in. hipoteka kaucyjna do sumy 289.000 zł ustanowiona na nieruchomości położonej w S..
Paragraf 11 ust. 2 umowy stanowił, że integralną część umowy stanowi regulamin, pełnomocnictwo do wykonywania czynności w imieniu kredytobiorcy oraz cennik kredyt hipoteczny/pożyczka hipoteczna.
W dniu 1 lutego 2010r. zwarty został aneks nr (...) do umowy o kredyt hipoteczny numer (...) (...).
Powodowie nie mieli wpływu na kształt podpisanej umowy – umowa została podpisana według wzoru opracowanego przez bank.
Zgodnie z § 2 pkt 8 lit. f Regulaminu stanowiącego załącznik do umowy kredytowej, stopa referencyjna - stawka LIBOR (3M) (L. (...)) to stopa procentowa podawana przez R., ustalana o godzinie 11.00 GMT w L., na podstawie średniej arytmetycznej kwotowań 3-miesięcznych, po której banki są gotowe sprzedawać swoje nadwyżki finansowe na londyńskim rynku międzybankowym, w przypadku kredytu w CHF.
Kredyt oprocentowany był według zmiennej stopy procentowej, na podstawie stopy referencyjnej powiększonej o marżę zgodnie z umową kredytu. W przypadku zmiennej stopy procentowej zmiana oprocentowania kredytu następować miała według zasad określonych w umowie kredytu (§ 6 ust. 1 i 2 Regulaminu). Bank zobowiązany był do informowania kredytobiorcy o wysokości aktualnej stopy procentowej, wysokości raty kapitałowo-odsetkowej i operacjach na rachunku kredytowym w wyciągu miesięcznym oraz poprzez udostępnienie cennika w placówkach banku oraz Kanałach Bankowości Elektronicznej (§ 7 ust. 19 Regulaminu). W przypadku kredytu w walucie obcej kredytobiorca mógł zastrzec w umowie kredytu, iż bank będzie pobierał ratę spłaty z rachunku w walucie, do jakiej kredyt był indeksowany, o ile ten rachunek był dostępny w aktualnej ofercie Banku (§ 8 ust. 4 Regulaminu).
Bank mógł również na wniosek kredytobiorcy przewalutować kredyt. W przypadku zmiany waluty z PLN na walutę obcą przewalutowanie miało następować według kursów kupna dewiz z dnia złożenia wniosku o przewalutowanie na podstawie obowiązującej w pozwanym banku Tabeli Kursów Walut Obcych, zaś w przypadku zmiany waluty z waluty obcej na PLN - według kursów sprzedaży dewiz z dnia złożenia wniosku o przewalutowanie na podstawie obowiązującej w pozwanym banku Tabeli Kursów Walut Obcych (§ 11 ust. 1 i 4 Regulaminu).
Bank wypłacił powodom kwotę kredytu w trzech transzach:
I – 18 sierpnia 2008r. – 69.999,99zł (równowartość 34.770,51CHF) ,
II – 2 kwietnia 2009r. – 50.000zł (równowartość 17.390,70CHF),
III – 22 września 2009r. -50.000zł (równowartość 18.700,68CHF)
tj. łącznie 169.999,99 PLN.
W okresie od 11 sierpnia 2008r. do lipca 2020r. A. S. i P. S. w wykonaniu umowy o kredyt hipoteczny nr (...) (...) dokonali spłaty kwoty 110.526,75zł.
Przy tym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że powództwo zasługuje co do zasady na uwzględnienie.
Sąd stwierdził, że jakkolwiek w dacie zawarcia przedmiotowej umowy, ustawa Prawo bankowe nie przewidywała literalnie możliwości udzielania kredytów denominowanych i indeksowanych, to jednak istniała możliwość konstruowania umów kredytów indeksowanych do kursu waluty obcej, w których wysokość kwoty kredytu wyrażona w złotych jest określana (indeksowana) według kursu danej waluty obcej w dniu wydania. Zawarta przez strony umowa była więc prawnie dopuszczalna, mieściła się w zasadzie swobody umów wynikającej z art. 353 1 k.c. W obrocie gospodarczym sprzeczne jest jednak z naturą umowy dwustronnie zobowiązującej takie jej ukształtowanie, że jedna strona ma nieuzasadnioną swobodę w określeniu zobowiązania drugiej strony. Przyznanie w przedmiotowej umowie bankowi prawa do jednostronnego i swobodnego określenia kursu waluty w dniu indeksacji i w dniu płatności rat, prowadzi w konsekwencji do jednostronnego i swobodnego ustalenia przez ten bank, zarówno kwoty kapitału podlegającej zwrotowi i stanowiącej podstawę naliczania oprocentowania, jak i wysokości świadczeń stanowiących realizację zobowiązania kredytobiorcy (konsumenta) do spłaty w ratach kapitału z oprocentowaniem, czyli głównych elementów wyznaczających rozmiar jego zobowiązania.
Umowa nie określała wysokości zobowiązania powodów w przeliczeniu na CHF, co miało decydujące znaczenie dla określenia ich praw i obowiązków, albowiem dopiero kwota CHF wyrażała faktyczne zobowiązanie powodów wobec Banku i stanowiła podstawę ustalania wysokości rat kapitałowo- odsetkowych. Ani umowa ani regulamin kredytowania nie precyzowały także, w jaki sposób ustalane są kursy kupna/sprzedaży walut obowiązujące w Banku, wynikające z Tabeli Kursów Walut Obcych, jakie dane, jakie czynniki mają wpływ na ustalenie tych kursów i kto dokładnie dokonuje ich ustalenia oraz czy Bank jest w jakikolwiek sposób ograniczony w swobodzie ustalania wysokości tych kursów. Nie przedstawiono powodom do porównania np. średnich kursów na rynku międzybankowym, czy średniego kursu NBP w stosunku do kursów z tabeli banku, a łącząca strony umowa w żaden sposób nie określała, w jaki sposób kursy te mogą się różnić i jakie kursy powinny być w ogóle przyjęte do porównania. Żadne z postanowień umowy nie określały zasad ustalania tych kursów. Tak skonstruowana umowa nie określała zatem w sposób jednoznaczny i weryfikowalny w dacie jej zawarcia wysokości świadczenia kredytobiorców, do spełnienia którego byli zobowiązani. Taka konstrukcja jest sprzeczną z naturą łączącego strony stosunku prawnego i wykraczającą poza zakreślone w art.353 1k.c. ramy swobody umów. Niedookreślenie w umowie równowartości w walucie obcej kwoty kredytu udzielonego w PLN i równowartości w tej walucie rat kredytu płatnych w PLN przy braku opisanych w umowie przejrzyście i zrozumiale dla kredytobiorców mechanizmu indeksacji oraz pozostawienie bankowi możliwości jednostronnego, arbitralnego oznaczania wskaźnika przeliczeniowego uzasadnia stwierdzenie sprzeczności wskazanych postanowień umownych także z art.69ust.1 ustawy Prawo bankowe. w zw. z art. 353 1 k.c.
W ocenie Sądu Okręgowego, postanowienia umowy, w których pozwany bank był upoważniony do jednostronnego oznaczenia kursu waluty były nie tylko niedopuszczalne jako sprzeczne z naturą stosunku prawnego kredytu indeksowanego do CHF i naruszają istotę stosunku zobowiązaniowego , ale również nie wiążą powodów jako konsumentów. Odwołując się do treści art. 385 1 -385 3 k.c. oraz postanowień dyrektywy nr 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. o nieuczciwych warunkach w umowach konsumenckich Sąd Okręgowy stwierdził, że postanowienia dotyczące przeliczania świadczeń, odwołujące się do kursów w tabeli Banku są sprzeczne z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Sąd podkreślił , że przedmiotowa umowa kredytu zawarta została na podstawie opracowanego przez Bank wzorca umowy, na treść którego kredytobiorcy nie mieli żadnego wpływu. Zastrzeżone w umowie kredytu indeksowanego do waluty obcej klauzule kształtujące mechanizm indeksacji wprawdzie określają główne świadczenie kredytobiorcy to jednak nie spełniają wymogu jednoznaczności.
Sąd Okręgowy uznał ponadto, że Bank nie zrealizował obowiązku informacyjnego w zakresie obarczenia kredytobiorców ryzykiem kursowym. Tej oceny nie zmienia zdaniem Sądu Okręgowego fakt, że powodowie podpisali dokument zatytułowany „Informacja dla Wnioskodawców ubiegających się o produkty hipoteczne indeksowane kursem waluty obcej, oparte na zmiennej stopie procentowej”. Co prawda w treści dokumentu Bank zwracał uwagę, że zaciągając zobowiązanie w walucie obcej kredytobiorcy narażeni są na ryzyko zmiany kursów walutowych , jednakże zdaniem Sądu powyższe informacje były zbyt ogólnikowe, o standardowej treści, a nadto niepełne i wybiórcze, nie obrazujące powodom faktycznego wpływu na wysokość ich zobowiązania zmian kursu waluty. Powodowie przyznali, że informowani był przez pracownika Banku o możliwości zmiany kursu waluty CHF, przy czym informacja ta obejmowała przekaz o niewielkich wahaniach kursu, z jednoczesnym podkreśleniem stabilności kursu waluty CHF, bezpieczeństwa i atrakcyjności zaciągnięcia kredytu w tej walucie. Bank nierównoważnie prezentował korzyści nad ryzykami związanymi z taką ofertą, nie wyjaśniając w sposób zrozumiały i jasny istoty zastosowanego mechanizmu indeksacji. Strona pozwana koncentrowała się w informacjach na różnicach w wysokości rat kredytu pomiędzy kredytem indeksowanym do CHF a kredytem w PLN, tylko tę wartość prezentując w symulacjach. Powodom nie zostały przedstawione pisemne dane historyczne co do waluty koresponduje ze złożeniem przez pozwanego Informacji dla wnioskodawców bez załącznika w postaci historii zmian kursu CHF do PLN. Sąd pierwszej instancji podkreślił, iż w treści tejże informacji Bank odsyłał do innych źródeł (prognoz analityków co do kursu waluty, historycznymi danymi na temat zmian kursu waluty), a nie prezentował ich w treści Informacji. Zatem przekazana powodom informacja była niepełna i niewystarczająca, oparta na założeniu iż parytet CHF pozostaje stabilny, zaś ryzyko kursowe nie zostało wskazane. Bank nie poinformował powodów o rzeczywistych zagrożeniach związanych z mechanizmem działania ryzyka kursowego w przypadku umowy zawieranej na 30 lat, nie zobrazował powodom faktycznego wpływu na wysokość ich zobowiązania zmian kursu waluty i zmian oprocentowania. Powodowie zdecydowali się na zawarcie umowy w takim kształcie albowiem działali w zaufaniu do Banku jako profesjonalisty
Gdyby Bank dopełnił w sposób należyty swoich obowiązków informacyjnych w zakresie informacji o ryzyku związanym ze wzrostem kursu waluty, nie tylko w zakresie możliwości wzrostu raty kredytu (istotnie limitowanym co do wysokości możliwej zmiany kursu, tylko w jednym przykładzie, koncentrując się na zmianach oprocentowania), ale i salda kredytu w złotych polskich, powodowie, kierując się interesem ekonomicznym, nie zawarliby umowy tej treści.
Nie budziło wątpliwości Sądu okręgowego, że klauzule umowne określone w §2 ust. 2 i § 7 ust. 1 umowy określające zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu ze złotych polskich na CHF przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat z waluty obcej na walutę polską w oparciu o Tabelę banku stanowiły niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 385 1 §1 k.c. Klauzule te kształtują prawa i obowiązku konsumentów- kredytobiorców w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając ich interesy przez uzależnienie warunków ustalania kwoty kredytu oraz wysokości poszczególnych rat od kompetencji silniejszej strony umowy jaką jest bank. Klauzule te mają charakter blankietowy i odsyłają do stosowanego przez Bank narzędzia informowania kredytobiorców o przyjętych arbitralnie cenach kupna i sprzedaży walut publikowanych w Tabeli kursów walut. Umowa nie precyzuje w jaki sposób Bank ustala wysokość kursów. Prawo banku do ustalania wysokości kursu nie doznawało żadnych umownych ograniczeń w postaci skonkretyzowanych, obiektywnych kryteriów zmian stosowanych kursów walutowych - Bankowi według treści umowy pozostawiono w istocie swobodne określenie kwoty podlegającej zwrotowi przez kredytobiorców. Bank mógł w zasadzie dowolnie określić kursy walut w tabeli kursów, a następnie przy ich wykorzystaniu jednostronnie określić kwotę w CHF, którą kredytobiorca ma zwrócić i która stanowić będzie podstawę naliczania odsetek. Następnie, w trakcie określania wysokości świadczenia spełnianego przez kredytobiorcę, powtórzona została zbliżona operacja – bank w oparciu o ustalony przez siebie kurs określał wysokość świadczenia kredytobiorcy wyrażonego w złotówkach.
Odwołanie się w umowie do kursów walut obowiązujących w Banku oznacza naruszenie równorzędności stron umowy poprzez nierównomierne rozłożenie uprawnień i obowiązków miedzy stronami umowy. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu ze złotówek na CHF w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych spłacanych rat, służy określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalania kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku. Postanowienia takie obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Powodowie nie tylko nie mieli wiedzy w jakiej wysokości kształtował będzie się kapitał kredytu w CHF, ale nie znali wysokości kolejnej raty w złotych polskich, która aktualizowała się dopiero w dniu wymagalności spłaty raty.
Konsekwencją jest brak związania powodów tymi postanowieniami. Po wyeliminowaniu z umowy niedozwolonych postanowień umownych umowa ta nie mogłaby być wykonywana. Niedozwolone postanowienia umowne dotyczą bowiem mechanizmu indeksacji i sposobu ustalania kursów waluty przy wypłacie kredytu i spłacie poszczególnych rat kredytu, a zatem wobec ich bezskuteczności, bez powyższych klauzul, nie jest możliwe określenie wysokości zobowiązania powodów, a tym samym treści praw i obowiązków stron. Wyeliminowanie mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, a także ryzyka walutowego prowadziłoby do zmiany charakteru stosunku prawnego i pozostawałoby w sprzeczności z jego naturą (właściwością) (art. 353 § 1 k.c., art.353 ( 1)k.c. w zw. z art.58§1k.c.), jakim jest umowa kredytu indeksowanego kursem waluty obcej, której swoistą cechą jest mechanizm indeksacji oraz oprocentowanie według stawki LIBOR. Po wyeliminowaniu klauzuli indeksacyjnej, utrzymanie umowy przy pozostawieniu oprocentowania kredytu przy użyciu wskaźnika LIBOR 3M CHF nie jest mozliwe. Zapełnienie luk w umowie powstałych wskutek wyeliminowania z niej postanowień niedozwolonych nie mogło nastąpić na podstawie art.56k.c. i art.354k.c. poprzez odwołanie się do zasad współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów. Skoro zakwestionowane postanowienia umowne odnoszą się do głównych świadczeń stron i zostały sformułowane w sposób niejednoznaczny, to ich usunięcie ze skutkiem ex lege i ex tunc powoduje, że brak jest określenia w umowie jej essentialia negotii przewidzianych w art.69 Prawa bankowego i uzasadnia to stwierdzenie, że umowa jest nieważna (art.58§1k.c. w zw.z art.353 ( 1)k.c. w zw.z art.69ust.1 Prawa bankowego).
Zdaniem Sądu Okręgowego brak było podstaw do kwestionowania żądań powodów w świetle art.5k.c..
W następstwie przyjęcia, że przedmiotowa umowa kredytu jest nieważna po stronie powodowej aktualizuje się roszczenie o zwrot spełnionego w wyniku wykonania umowy świadczenia, jako świadczenia nienależnego w oparciu o przepis art. 405 k.c. w zw. z art. 410§1 k.c. W sprawie nie zachodzą okoliczności określone w art. 411 pkt 2 i 4 k.c.. Przepis art.411pkt 2 k.c. jest w orzecznictwie interpretowany wąsko i w praktyce stosowany głównie w odniesieniu do świadczeń quasi-alimentacyjnych czy związanych ze stosunkiem pracy (por. wyrok Sądu Najwyższego z 3 lutego 2011 r., I CSK 286/10, M. Praw. 2011, nr 24, s. 134). Nie ma podstaw do jego zastosowania, gdy wzbogacony środkami pieniężnymi wypłaconymi przez bank w wykonaniu nieważnej umowy kredytu jest prawnie (a nie tylko moralnie) zobowiązany do jej zwrotu (por. uchwała Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021/6/40). Natomiast w przepis art.411 pkt 4 k.c. dotyczy świadczenia ukierunkowanego na zaspokojenie wierzytelności istniejącej, bo wynikającej z ważnego zobowiązania, ale jeszcze niewymagalnej. Zaś w niniejszej sprawie powodowie spełniali świadczenia na poczet wierzytelności pozwanego, która nie istniała, gdyż wynikała z nieważnej umowy kredytu, w konsekwencji czego taka wierzytelność pozwanego nie stała się wymagalna. Powodowie nie wiedzieli, że umowa jest nieważna i z tej przyczyny nie podnosili tego w trakcie jej wykonywania, co nie czyni takiego stosunku prawnego ważnym oraz nie powoduje, że spełnienie przez nich świadczeń czyniło zadość zasadom współżycia społecznego.
Mając na uwadze powyższe Sąd Okręgowy zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę 110.526,75zł, jaką powodowie uiścili w wykonaniu umowy. Wysokość wpłat dokonanych przez powodów wynika z zaświadczenia wystawionego przez pozwanego w dniu 7 września 2020r. wraz z załącznikami (k.58-81), w którym wyszczególnione zostały wpłaty dokonane w złotych polskich.
O odsetkach ustawowych za opóźnienie Sąd orzekł na podstawie art.481 §1i2k.c., w zw. z art. 455 k.c., uwzględniając, że powodowie podjęli wiążącą, świadomą, swobodną i wyraźną decyzję w zakresie związania abuzywnymi postanowieniami umowy, a zatem roszczenia kredytobiorców względem pozwanego banku stały się wymagalne dopiero po podjęciu tej decyzji. Dopiero wówczas można uznać, że brak podstawy prawnej świadczenia stał się definitywny. W konsekwencji żądanie odsetek ustawowych za opóźnienie uznano za zasadne od dnia 1 kwietnia 2022r., a żądanie ich za okres wcześniejszy podlegało oddaleniu.
W ocenie Sądu powodowie posiadają interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umowy, mimo zgłoszonego również żądania zapłaty. Wyrok uwzględniający powództwo o zapłatę nie obejmie wzajemnych rozliczeń stron w okresie po tej dacie, jak również nie wpłynie na określenie treści praw i obowiązków powodów jako dłużników pozwanego. W takiej sytuacji sama możliwość wytoczenia powództwa o świadczenie nie realizuje w pełni interesu prawnego powodów, sprowadzającego się do definitywnego rozstrzygnięcia istnienia stosunku prawnego między stronami.
Sąd nie podzielił także podniesionego przez pozwanego zarzutu przedawnienia roszczeń powodów.
Jako podstawę rozstrzygnięcia o kosztach procesu powołano art. 98 § 1 k.p.c.
Apelację od tego wyroku wniosła strona pozwana, zaskarżając orzeczenie punktach I i II zarzucając:
I. Naruszenie przepisów postepowania, mające wpływ na wynika sprawy a to:
a) art. 235 1§ 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. i w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. oraz 162 k.p.c. poprzez pominięcie dowodu z opinii biegłego z dziedziny bankowości oraz rachunkowości na okoliczności wskazane w odpowiedzi na pozew, w sytuacji gdy dowód ten został powołany dla ustalenia, ze stosowane przez bank kursy miały charakter rynkowy oraz został powołany dla określenia wysokości zobowiązania przy zastosowaniu kursów średnich
b) art. 235 1§ 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. i w zw. z art. 271 § 1 k.p.c. oraz 162 k.p.c. poprzez pominięcie dowodu z zeznań świadka J. C. w sytuacji gdy dowód ten został powołany na okoliczność sposobu ustalania kursów w Tabeli Kursów Walut Obcych w pozwanym banku oraz rozkładu ryzyka stron umowy;
c) art. 233 § 1 k.p.c. poprzez:
- błędne ustalenie, że kwestionowane przez Powoda postanowienia umowne nie zostały indywidualnie uzgodnione podczas gdy z zebranego w sprawie materiału dowodowego w sposób oczywisty wynika, iż indeksacja kredytu do CHF i sposób jego spłaty zostały indywidualnie uzgodnione przez strony umowy, powód we wniosku o kredyt hipoteczny określił walutę jako CHF,wykluczając kredyt w PLN pomimo możliwości zaciągnięcia kredytu złotowego (a zatem to Powód wykluczył udzielenie kredytu w PLN - doszło do indywidualnego uzgodnienia waluty kredytu jako CHF), co jednoznacznie wynika z treści dokumentacji przedstawionej w sprawie, pozwany ponadto wykazał, że w okresie tożsamym dostępnym dla wszystkich kredytobiorców wariantem była spłata kredytu indeksowanego bezpośrednio w walucie indeksacji, z której to możliwości Powód nie skorzystał, co również stanowiło element Umowy mogący podlegać negocjacji już na etapie złożenia wniosku kredytowego;
- błędne ustalenie, że Bank nie sprostał obowiązkowi informacyjnemu w zakresie ryzyka kursowego, w sytuacji, gdy z Informacji dla Wnioskodawców ubiegających się o produkty hipoteczne indeksowane kursem waluty obcej oparte na zmiennej stopie procentowej znalazła się informacja o ryzyku zmian kursów walutowych , wpływie tego ryzyka na wysokość raty kredytu i w umowie w §2 ust. 2 zdanie drugie znalazła się informacja , że zmiany kursów walut w trakcie okresu kredytowania maja wpływ na wysokość kwoty zaciągniętego kredytu oraz raty,
- błędne ustalenie, że bank miał możliwość ustalania w sposób jednostronny i dowolny wysokości zobowiązania powodów, podczas gdy zgodzili się oni na treść §2 ust. 2 i §7 ust. 2 umowy kredytu ,
- wadliwe ustalenie , ze pozwany nie udzielił powodom dostatecznych informacji o ryzyku walutowym i kursowym , w sytuacji gdy z materiału dowodowego, w tym zeznań z zeznań świadka M. D. i z dokumentów wynikało , że powodowie otrzymali informacje zgodne z procedurą banku. W Informacji dla Wnioskodawców wskazano przykłady wpływu zmian stopy procentowej oraz kursów waluty na wysokość rat kredytu i prezentacja ta miała charakter modelowy, pokazując, ze zmiany te są niezależne od banku,
- nieprawidłowe przypisanie wiarygodności zeznaniom powoda , w sytuacji gdy zeznania te dotyczące zapewnień o stabilności kursów i przekazywanych informacji o ryzyku kursowym i o możliwości spłaty w CHF miały charakter subiektywny i sprzeczny z dokumentami;
II. Naruszenie przepisów prawa materialnego, a to:
1. art. 58 §1 k.c. w zw. z art. 353 ( 1) k.c. i 358 ( 1) §1 i2 k.c. poprzez ich błędną wykładnię skutkującą uznaniem nieważności umowy w sytuacji gdy Bank zrealizował obowiązek informacyjny , Kursy w Tabeli miały charakter rynkowy, bank funkcjonował w charakterze (...) pieniężnego i podlegał nadzorowi KNF ,a w umowie określono w sposób jednoznaczny kwot podlegających zwrotowi,
2. art. 385 1§ 1k.c., poprzez jego błędną wykładnie i uznanie , że klauzula przeliczeniowa zawarta w §2ust. 1i 2 oraz w § 7 ust. 1 Umowy Kredytu stanową niedozwolone postanowienia umowne podczas gdy ww. postanowienia Umowy Kredytu: (i) zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, (ii) są wynikiem indywidualnych uzgodnień z powodem, (iii) nie są sprzeczne z dobrymi obyczajami, (iv) nie naruszają interesów powoda w sposób rażący, (v) główne świadczenie stron stanowi jedynie część postanowienia odnosząca się do indeksacji (tzw. klauzula ryzyka walutowego), która została sformułowana w sposób jednoznaczny i nie budzący wątpliwości;
3. art. 4 w zw. z art. 1 ust 1 lit a) i b) ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe” (dalej: „Ustawa antyspreadowa”) w zw. z art. 316 § 1 k.p.c. poprzez ich niezastosowanie i nie uwzględnienie przy rozstrzyganiu zarzutu abuzywności sporych postanowień Umowy kredytu obowiązującego na dzień zamknięcia rozprawy stanu prawnego wprowadzonego Ustawą antyspreadową, a w konsekwencji błędnym nieuwzględnieniu, że wejście w życie tej Ustawy pozwala wyeliminować z obrotu postanowienia umowne zawierające niejasne reguły przeliczania należności kredytowych Zarówno na przyszłość, jak i w odniesieniu do wcześniej zawartych umów w części, której pozostała do spłacenia, a zatem abuzywność postanowień podnoszona przez powodów została w powyższym zakresie usunięta;
4. art. 385 ( 1)§ 2 k.c. w zw. z art. 65 § 2 k.c., w zw. z art. § 2 k.c. w zw. z art. 3 k.c. w zw. z art. 69 ust. 3 Prawa bankowego (w obecnym brzmieniu) oraz art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej jako: „Dyrektywa”) poprzez ich niezastosowanie i nieuzupełnienie luki powstałej w Umowie wskutek uznania postanowień Umowy kredytu za abuzywne za pomocą: (i) przepisów dyspozytywnych, mimo że kurs wymiany waluty PLN/CHF może zostać ustalony również w oparciu o przepis dyspozytywny obowiązujący w dniu orzekania, tj. art. 358 § 2 k.c.; (ii) wskaźnika o charakterze dyspozytywnym, jakim jest kurs średni NPB, — mimo że w świetle orzecznictwa TSUE może on pełnić funkcję przepisu dyspozytywnego i obowiązywał w dacie zawarcia Umowy kredytu, jako norma zwyczajowa, (iii) art. 69 ust. 3 Prawa bankowego, który stanowi, że spłata kredytu może odbywać się w walucie obcej, podczas gdy proces taki jest odpowiedni dla przywrócenia równowagi kontraktowej stron przy jednoczesnym zachowaniu ważności Umowy i służy realizacji celów Dyrektywy oraz jest zgodny z przepisami prawa krajowego oraz orzecznictwem TSUE;
5. art. 189 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że powód posiada interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego w postaci Umowy kredytu, podczas gdy interes ten został skonsumowany przez wystąpienie z dalej idącym powództwem — o świadczenie, którym Sąd zobowiązany będzie rozstrzygnąć kwestię istnienia (ważności) Umowy kredytu, co oznacza, że powód nie miał w niniejszej sprawie interesu prawnego, co do dodatkowego żądania ustalenia;
5. art. 410 w zw. z art. 405 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i błędne uznanie
świadczeń spełnionych przez powoda jako nienależnych, pomimo tego, iż podstawą świadczenia powoda jest łącząca strony Umowa kredytu.
Strona powodowa wniosła o zmianę o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w zaskarżonym zakresie, i zasądzenie kosztów procesu za obie instancje, ewentualnie o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Na podstawie art. 380 k.p.c. wniosła także o zmianę postanowienia Sądu I instancji w przedmiocie pominięcia wniosku pozwanego o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu bankowości oraz rachunkowości jak też z zeznań świadka J. C. na okoliczności wskazane w odpowiedzi na pozew. W toku postepowania apelacyjnego podniosła także zarzut zatrzymania (k460).
Powodowie wnieśli o oddalenie apelacji i o zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego oraz o pominięcie dowodów uznając, że Sąd Okręgowy dokonał prawidłowej oceny dowodów i podtrzymując stanowisko o istnieniu interesu prawnego powodów w ustaleniu. Powodowie podnieśli, że oceny abuzywności dokonuje się na chwilę zawarcia umowy i zakwestionowali stanowisko pozwanej o oraz uznali zarzuty pozwanej za niezasadne (k .470 i nast.)..
W toku postępowania apelacyjnego powodowie złożyli oświadczenie o częściowym cofnięciu powództwa w zakresie należności głównej oraz odsetek ustawowych za opóźnienie przypadające po dniu 9 sierpnia 2024r., podtrzymując żądanie pozwu w odniesieniu do odsetek ustawowych za opóźnienie liczonych od kwoty 110526,75 zł od dnia 1 kwietnia 2022r. wskazanej w zaskrzonym wyroku do dnia 9 sierpnia 2024r. Powodowie powołali się na złożone pismem z dnia 19 sierpnia 2024r. oświadczenie o potrąceniu własnej wierzytelności w kwocie 161963,26 zł odpowiadającej wysokości wszystkich wpłat dokonanych w wykonaniu nieważnej umowy z dnia 11 sierpnia 2008r. (...) (...) z wierzytelnością strony pozwanej w wysokości 170000 zł odpowiadającej wysokości kwoty wypłaconego kredytu, której termin wymagalności przypadał na dzień 9 sierpnia 202r. k497.). Jednocześnie podali, że skierowali do pozwanej żądanie zwrotu kwoty 51436,51 zł odpowiadającej wysokości wpłaconych rat kredytu w okresie od sierpnia 2020r. do lipca 2024r.
Rozpoznając apelację Sąd Apelacyjny zasadniczo uznał za własne ustalenia Sądu Okręgowego w odniesieniu do oceny sposobu realizacji obowiązku informacyjnego, abuzywności zakwestionowanych postanowień umowy, które nie były indywidualnie uzgodnione oraz skutku nieważności umowy jako konsekwencji braku związania powodów abuzywnymi postanowieniami umowy. Nadto ustalił, że powodowie wezwali stronę pozwaną do uiszczenia kwoty dalszej kwoty 51.436,51 zł tj rat kapitałowo odsetkowych świadczonych w wykonaniu przedmiotowej umowy , co w polaczeniu z kwotą 110526,75 zł tj kwotą należności głównej wskazanej w punkcie II zaskarżonego wyroku , dało kwotę 161.963,26 zł przedstawioną przez powodów stronie pozwanej pismem z dnia10 września 2024z. z wierzytelnością strony pozwanej w wysokości 170000 zł, stanowiącą kwotę udostępnionego kapitału w wykonaniu umowy kredytowej, o której zwrot pozwana wystąpiła do powodów pismem z dnia 22 lipca 2024r. /dowód pisma z dnia 22 lipca 2024r. k. 501-502, wezwanie z 8 sierpnia 2024r. k.504 z dowodem nadania k 506. Oświadczenie o potrąceniu z dowodem nadania k509. k 507. Skierowane do powodów wezwanie o zapłatę kwoty 170000 zł zostało doręczone stronie pozwanej i stało się wymagalne po upływie 14 dni od doręczenia tj w dacie 9 sierpnia 2024r. (k 498, okoliczność uznana za przyznaną).
Sąd Apelacyjny zważył co następuje:
Nie ma potrzeby uzupełniania postępowania dowodowego o dowody wskazane w apelacji/.
Nie mógł zmienić ustaleń dowód z zeznań świadka J. C. (k. 152v ), skoro poza sporem jest, że świadek ten nie uczestniczył w procesie zawierania umów z powodami. Zasady udzielania kredytów i praktyki banku w zakresie prezentacji kredytów walutowych miałyby znaczenie, gdyby zostały odniesione do sposobu zawierania umowy kredytowej z powodami. Jeżeli zaś świadek ten miał (jak wynika z odpowiedzi na pozew oraz z zarzutów apelacji apelacji) wyjaśniać sposób ustalania kursów w Tabeli Kursów Walut Obcych w pozwanym banku oraz rozkład ryzyka stron umowy to oznacza, że w tym zakresie umowa nie jest wystarczająca i potwierdza, że sposób ustalania kursów nie był jasny dla powodów. Umowa nie odwoływała się do kursów średnich walut, stąd nie ma żadnej potrzeby przeliczania świadczeń powodów według takiego średnich kursów NBP. Dowód wiec z opinii biegłego był zbędny. Brak jest więc podstaw do uwzględnienia zarzutu naruszenia art. 235 2§1 i 2k.p.c.
Niezasadnie też strona pozwana kwestionuje prawidłowość dokonanych ustaleń. Okoliczność, że istniała teoretyczna możliwość negocjacji umów kredytowych nie oznacza, że taka możliwość negocjacji istniała w tym przypadku. Nawet jeżeli powodowie mogli wybrać kredyt złotowy, to wniosek kredytowy był przygotowany pod konkretny produkt, który zaoferowano powodom jako korzystny z punktu widzenia wysokości rat, bez dostatecznych informacji o negatywnych skutkach takiej umowy. Słusznie Sąd Okręgowy zwracał uwagę, że M. D. przyznała, iż nie udzielała informacji o możliwości negocjacji . Zeznała ona także, że wzory w zasadniczej części nie były edytowalne i treść przygotowanego wzoru była wcześniej przygotowana przez analityków banku, co koreluje z zeznaniami powodów, iż umowa została im przedstawiona jako gotowy wzorzec Z zasady zaś fakt posłużenia się przez kontrahenta wzorem umowy i regulaminem tworzy domniemanie, że konstrukcję umowy oparto na wzorcu, na którego brzmienie konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W świetle więc wskazanego domniemania ciężar dowodu jego obalenia wynikający z art. 385 1§4 k.c. spoczywał na pozwanej. To, że w banku nie obowiązywał żaden formalny zakaz negocjowania postanowień umowy i klienci potencjalnie mogli negocjować z Centralą (Dyrektorami Regionalnymi) treść umowy i to w istocie w zakresie prowizji nie oznacza, że doszło do negocjacji postanowień przedmiotowej umowy z powodami.
Istnienie procedur czy systemów zabezpieczenia ryzyka nie uchyla prawidłowości dokonanej przez Sąd Okręgowy oceny, że w tym przypadku powodowie zostali na takie ryzyko walutowe narażeni. To, że pracownik banku miał obowiązek przedstawić informacje w tym zakresie a nawet fakt, że bank informował i takim ryzyku nie oznacza, że powodowie byli rzeczywiście świadomi potencjalnych konsekwencji wystąpienia ryzyka kursowego, a przede wszystkim nie oznacza, że powodowie mieli świadomość, iż ryzyko kursowe ma charakter nieograniczony. Przewalutowanie na PLN, które nie wskazywało maksymalnych granic kursowych sprzedaży CHF nie chroniło przed ryzykiem walutowym. Nie można przyjąć prawidłowości realizacji obowiązku informacyjnego Banku. Dokonana przez Sąd Okręgowy ocena treści „Informacji dla Wnioskodawców ubiegających się o produkty hipoteczne indeksowane kursem waluty obcej, oparte na zmiennej stopie procentowej” ( k 242), a także ocena treści wniosku, umowy i zeznań powoda nie naruszała zasad logiki. Niewątpliwe Informacja dla Wnioskodawców ubiegających się o produkty hipoteczne wskazuje , że koszty obsługi kredytu mogą okazać się znacząco większe od wcześniej założonych w przypadku wzrostu kursu lub stóp procentowych. Brak jest jednak podstaw do uznania, że poinformowano konsumentów realnym ryzyku wzrostu kursu CHF skoro zeznania powoda wskazują o zapewniono o stabilności waluty CHF względem złotego. Te zeznania są wiarygodne w świetle przekładowej symulacji zawartej we wskazanej informacji (k 243 ) , w której operowano wskaźnikiem wzrostu kursu na poziomie ok 14,55 %. Szacowany zaś na tej podstawie wzrost raty nie mógł więc obrazować konsekwencji znacznego wzrostu . Ustalenia ponadto wskazują, że nie przedstawiono załącznika w postaci historii zmian CHF do złotego. Kolejna symulacja z dnia 7 sierpnia 2008r. (k 248) obejmująca parametry wskazane w decyzji kredytowej (k35) operowała niewiele większym wzrostem kursu tj 21,02% i wskazywała na bardziej korzystną wysokość rat kredytu indeksowanego do CHF względem kredytu w PLN w przypadku zmian stóp procentowych.. Nie przedstawiano zaś danych w jaki sposób znaczna zmiana kursu będzie wpływała nie tylko na wysokość rat kredytu ale na stan zadłużenia. Powyższe nie pozwala na przyjęcie, że powodowie zostali właściwie poinformowani o możliwych zagrożeniach wiążących się z oferowanym kredytem. Logicznie oceniony materiał dowody dawał też podstawy do stwierdzenia, że prezentacja przedstawiona powodom wskazywała raczej na względną stabilność kursu CHF.
Podkreślić należy, że nie spełnia wymogu przejrzystości przekazywanie konsumentowi przy zawarciu umowy informacji, nawet licznych, jeżeli opierają się one na założeniu, że stosunek wymiany między walutą rozliczeniową a walutą spłaty pozostanie w miarę stabilny przez cały okres obowiązywania tej umowy.
Sąd Okręgowy właściwie zinterpretował obowiązki przedsiębiorcy w tym zakresie. Dyrektywa Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich zakłada, że informacja przed zawarciem umowy o warunkach umownych i skutkach owego zawarcia ma fundamentalne znaczenie dla konsumenta. To na podstawie tej informacji konsument podejmuje decyzję, czy zamierza związać się warunkami sformułowanymi uprzednio przez przedsiębiorcę (zob. wyroki Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 30 kwietnia 2014 r. C-26/13 Árpád Kásler, Hajnalka Káslerné Rábai, i z dnia 21 marca 2013 r. C-92/11 RWE Vertrieb). Założeniem ochrony konsumenta jest więc zasada jasnej, pełnej i zrozumiałej informacji handlowej. Symulacje liczbowe, mogą stanowić użyteczną informację, jeżeli są oparte na wystarczających i prawidłowych danych oraz jeśli zawierają obiektywne oceny, które są przekazywane konsumentowi w sposób jasny i zrozumiały. Tylko więc symulacje, które pozwalają zwrócić uwagę konsumenta na ryzyko potencjalnie dotyczące istotnych negatywnych konsekwencji ekonomicznych rozpatrywanych warunków umownych, spełnia wymogi dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. Symulacje liczbowe powinny więc pozwalać konsumentowi zrozumieć rzeczywistego znaczenie długoterminowego ryzyka związanego z możliwymi wahaniami kursów wymiany walut, a tym samym ryzyka związanego z zawarciem umowy kredytu wyrażonego w walucie obcej lub denominowanego do waluty obcej.(por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości U.E. z dnia 10 czerwca 2021 r. C-776/19 ,VB i in vs. BNP Paribas Personal Finance SA, Procureur de la République trona pozwana więc powinna wykazać, że informacja przedstawiona powodom dawała im jasne podstawy do uświadomienia sobie skutków znacznego osłabienia waluty polskiej względem CHF, tj co najmniej takiego jakie wystąpiło w rzeczywistości, lub mogło nastąpić w przypadku jeszcze większej deprecjacji wartości PLN, co w tym przypadku nie zostało wykazane. Trzeba podkreślić, że obowiązek informacyjny dotyczy nawet konsumentów, którzy w subiektywnym odczuciu posiadają odpowiednią wiedzę w dziedzinie wspomnianej umowy (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z dnia z dnia 21 września 2023 C‑139/22 AM i PM vs mBank S.A). Dokumenty podpisane przez powodów oczywiście wskazują, że powodowie powinni mieść świadomość konsekwencji zwiększenia kwoty rat na skutek zmiany kursu czy stóp procentowych. Informacje te jednak należy zestawić z treścią symulacji i zapewnieniem o stabilności kursu, a to zaburza ocenę ryzyka.
Obciążający przedsiębiorcę brak przejrzystości przy określeniu warunków umowy w zakresie konsekwencji istotnej zmiany kursu walut spowodował, że powodowie zawarli umowę bez odpowiedniej świadomości możliwości gwałtownego, nieograniczonego wzrostu zwaloryzowanej wysokości zadłużenia wynikającej ze zwiększonego możliwego poziomu indeksacji/waloryzacji/ w związku ze znacznym wzrostem kursu CHF. Przede wszystkim informacja przedkładana przez zawarciem umowy nie dawała świadomości, że powiązany ze wzrostem kursu wzrost kwoty zadłużenia może mieć charakter nielimitowany. Przy stosunkowo słabej walucie krajowej wrażliwej także na pozaekonomiczne czynniki, bank wypłacając świadczenie w złotych nie jest narażony na odwrotne, analogiczne, istotne dla strony pozwanej, ruchy kursowe wynikające ze znacznego osłabienia CHF względem złotego. Ewentualne zmiany na niekorzyść pozwanej, w istocie nie są istotne dla sytuacji ekonomicznej banku. Na istotne ryzyko kursowe w toku wykonywania długotrwałej umowy w nieporównywalny sposób narażeni byli powodowie i to nawet gdyby strona powodowa musiała ponosić koszty obsługi takich kredytów, o czym miał zeznawać świadek C..
Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków wynikających z umowy na jego niekorzyść, skutkującą niekorzystnym ukształtowaniem sytuacji ekonomicznej konsumenta oraz jego nierzetelnym traktowaniem (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2006r., I CK 297/05, nie publ., z dnia 15 stycznia 2016 r., I CSK 125/15, OSNC - ZD 2017). Zgodnie z art. 3 ust. 3 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, uznaje się za nieuczciwe te warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, jeśli stojąc w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta (por. także wyrok Trybunału Sprawiedliwości U.E. z dnia 10 czerwca 2021 r. C-609/19 BNP Paribas Personal Finance SA przeciwko VE). Taka nierównowaga i niekorzystne ukształtowanie sytuacji ekonomicznej powodów nastąpiła. Przedmiotowa umowa określała bowiem, że kredyt udzielony jest w walucie polskiej i jest on indeksowany do waluty obcej. Kwota kredytu była podana w walucie krajowej i w tej walucie zostaje wypłacona, ale miała być przeliczona na walutę obcą według klauzuli umownej opartej również na kursie kupna tej waluty obowiązującym w dniu wypłaty środków (§2 ust. 2 k.29i k250), przy czym spłata kredytu miała nastąpić w walucie krajowej (§7 ust1 k.31i k.251) poprzez potrącanie z rachunku prowadzonego na rzecz powodów (§7 ust.3) po przeliczeniu według cen sprzedaży CHF. Był to więc kredyt indeksowany do waluty obcej definiowany w sposób określony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2020 r. I CSK 556/18.
Zarówno wartość kredytu jak i wypłata kredytu oraz kwoty spłacane przez kredytobiorcę w PLN miały być więc przeliczane do CHF. Klauzula walutowa, czyli klauzula zawierająca postanowienia przewidujące przeliczenie oddawanej do dyspozycji kwoty kredytu oraz spłacanych rat na inną walutę mieści w sobie ryzyko kursowe, wiążące się z obciążeniem kredytobiorcy-konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2022 r. II CSKP 285/22 LEX nr 3350106 ). Należy podkreślić, że mechanizm indeksacji musi być określony w taki sposób, by konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (zob. podobnie wyrok z dnia 27 stycznia 2021 r., Dexia Nederland, C-229/19 i C-289/19, EU:C:2021:68, pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo). Niewątpliwie w tym przypadku umowa i to nawet w połączeniu z regulaminem (k. 39 i nast. ) nie dawała takiej możliwości. Powodowie na podstawie umowy i regulaminu nie mogli w sposób pewny określić wysokości zobowiązania. Zasady ustalania kursów wymiany walut w tabelach kursów walutowych stosowanych u kredytodawcy nie zostały określone w umowie. Treść umów nie dawała konsumentom możliwości obiektywnej weryfikacji sposobu ustalania kursu przez bank. W oczywisty więc sposób treść umowy nie daje podstaw do jasnego określenia kwoty jaką bank zobowiązał się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie i jaką kwotę kredytobiorca może wykorzystać a w konsekwencji w jakiej wysokości zobowiązany jest do zwrotu. Główne więc świadczenia stron nie zostały sformowane w umowie w sposób jednoznaczny co pozwala na poddanie postanowień ich dotyczących ocenie z punktu widzenia przesłanej abuzywności wynikających z art. 385 ( 1)§1 k.c. Tu dodatkowo można wskazać, że §5 pkt 16 regulaminu chronił bank w przypadku stwierdzenia przy uruchomieniu kredytu zwiększenia ryzyka banku.
Powodowie nie mieli żadnych praw w procesie określania przelicznika waluty, a prawa te miał wyłącznie kontrahent będący przedsiębiorcą. Tej oceny nie uchyla to, że Bank spełniał obowiązek informacyjny z art. 111 Prawa bankowego i wskazywał w miejscach dostępnych informacje o aktualnych kursach wynikających z tabeli. Tylko bowiem od banku bowiem zależało jak ten kurs określi. Przepis art 111 ust. 1 pkt 4 pr. bank. przewiduje jedynie ogólny obowiązek informacyjny banków i nie daje on żadnych podstaw do przyjęcia, że jego obowiązywanie w wystraczający sposób obiektywizuje proces określania kursów (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 2022r. I CSK 3356/22).
W tym przypadku nastąpiło nierównomierne rozłożenie uprawnień i obowiązków między partnerami stosunku obligacyjnego w zakresie kształtowanie wielkości świadczeń wypłaconych i określania wysokości zobowiązania w toku umowy, co stanowi klauzulę niedozwoloną. Prawo z banku do ustalania kursu waluty nie doznawało żadnych umownych ograniczeń w postaci skonkretyzowanych, obiektywnych kryteriów zmian stosowanych kursów walutowych. Kształtowanie tego kursu nie doznawało te ograniczeń maksymalnych i nie wprowadzało zabezpieczeń kredytobiorcy przed gwałtownymi zmianami kursów. W orzecznictwie uznawano już takie rozwiązanie za prowadzące do naruszenia interesów konsumenta, w tym przede wszystkim interesu ekonomicznego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2019r. IV CSK 309/18). Wbrew zarzutom apelacji możliwość przewalutowania nie chroni dostatecznie kredytobiorców albowiem także kurs przewalutowania zależał od banku (§11Regulaminu).
Świadczenie banku było ponadto wypłacane po kursie kupna waluty CHF Tabeli Kursów Walut Obcych obowiązującej w dniu uruchomienia kredytu, co nie miało wpływu ma wysokość zobowiązania kredytowego. Spłata zaś była przeliczana według kursy sprzedaży. W orzecznictwie wskazywano ponadto, iż tego typu uregulowanie umożliwia uzyskiwanie przez instytucję kredytową dodatkowego dochodu bez świadczenia w zamian za „spread” żadnej rzeczywistej usługi (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z dnia 30 kwietnia 2014 r. w sprawie C-26/13, Kásler przeciwko Jelzálogbank, pkt 5–58). Także w orzecznictwie Sądu Najwyższego uznawano, że jeżeli klauzula indeksacyjna nie zawiera jednoznacznej treści i pozwala na ustalanie kursów waluty w sposób pozostawiający bankowi swobodę, to jest ona w sposób oczywisty sprzeczna z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta (zob. np. wyroki SN z dnia 14 lipca 2017 r. II CSK 803/16 OSNC 2018/7-8/79 i z dnia 27 listopada 2019r., II CSK 483/18 ). Nawet więc ewentualna możliwość spłacania rat w walucie obcej nie uchyla ww negatywnej oceny treści umów. Tu jednak trzeba nadmienić, że §7 ust. 1 umowy wskazywał na obowiązek spłaty w złotych. Powyższa ocena jest dokonywana na chwilą zawarcia umowy, stąd nie ma decydującego znaczenia czy do ewentualnej korzyści banku rzeczywiście doszło. Nawet więc gdyby strona pozwana nie nadużyła faktycznie swojej pozycji to i tak nie ma to decydującego znaczenia w sprawie. Bezprzedmiotowy były więc dowody z opinii biegłego czy też z zeznań świadka J. C. zmierzające do ustalenia faktycznego sposobu kształtowania kursu wymiany przez (...) Bank i porównania go z kursem średnim NBP. Przy ocenie nieuczciwego charakteru warunku umownego sąd krajowy musi się odnieść wyłącznie do daty zawarcia danej umowy i ocenić w szczególności w świetle wszystkich okoliczności towarzyszących temu zawarciu umowy, czy warunek ten sam w sobie zawierał nierównowagę praw i obowiązków stron z korzyścią dla danego przedsiębiorcy, i to nawet wówczas, gdy wspomniana nierównowaga mogłaby wystąpić tylko wtedy, gdyby zaistniały pewne okoliczności, lub gdy w innych okolicznościach wspomniany warunek mógłby nawet przynieść korzyść danemu konsumentowi (zob. wyrok TS UE z dnia 27 stycznia 2021 r., C‑229/19 i C‑289/19, Dexia Nederland,).
Sąd pierwszej instancji prawidłowo więc ocenił postanowienia umowy dotyczące możliwości swobodnego kształtowania przez bank kursów przeliczania świadczeń.
Niewątpliwie zawarcie umowy kredytu bankowego w złotych indeksowanego do waluty obcej było na gruncie w art. 353 1k.c. co do zasady dopuszczalne. Przepis art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 prawa bankowego w aktualnym brzmieniu w powiązaniu z art. 4 i art. 5 ust. 2 ustawy dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2011.165.984 ) wskazują, że konstrukcja umowy kredytu indeksowanego nie była sprzeczna z prawem także w chwili zawarcia umowy, tym bardziej, że z przepisu art. 353 1 k.c. wynika, że strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Do nieważności umów może prowadzić jednak wprowadzenie do umowy postanowień niedozwolonych i brak potwierdzenia przez konsumenta abuzywnych postanowień umownych.
Niedozwolone postanowienie umowne (art. 385 ( 1) § 1 KC.) są więc od początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną (por. Wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 lipca 2021 r. V CSKP 49/21 LEX nr 3207798 i z dnia 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21). Powodowie nie przywrócili tej skuteczności.
Jak słusznie wskazał Sąd pierwszej instancji w aktualnym orzecznictwie przyjmuje się, że obowiązek zwrotu kwoty kredytu korygowanej klauzulami przeliczeniowymi do waluty obcej stanowi świadczenie główne w rozumieniu art. 385 ( 1) § 1 k.c. (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2019r., I CSK 242/18, LEX nr 2690299, z dnia 30 września 2020 r., I CSK 556/18 , z dnia 27 lipca 2021 r. V CSKP 49/21 i z dnia 28 września 2021 r. I CSKP 74/21 ). Niejednoznaczność określenia takiego świadczenia nie wyklucza jednak uznania braku związania takim postanowieniem. Jak wyżej wskazano kwestionowane przez powodów postanowienia odwołujące się do tabeli kursowej Banku (...) S.A. miały charakter niedozwolony. Należy dodać, że nie wykazano by powodowie mogli dokonywać w ten sposób spłaty zgodnie z umową. Powodowie spłat dokonywali w złotych polskich i ich rachunek wskazany w umowie nie był rachunkiem walutowym. Nawet ewentualne, faktyczne oparcie wyliczeń przez bank na kursie średnim na rynku międzybankowym nie oznacza, że takie wyliczenie ma charakter obiektywny, szczególnie jeżeli także inne banki określają taki kurs w sposób uznaniowy. Połączenie przez przedsiębiorcę w ramach mechanizmu spłaty elementów dotyczących wykonania tego samego obowiązku ciążącego na konsumencie, z których jeden jest nieuczciwy, a drugi zgodny z prawem np. średni kurs NBP, pozwala danemu przedsiębiorcy na spekulowanie, że poprzez brak informacji, nieuwagę lub niezrozumienie konsument wykona dane zobowiązanie zgodnie z warunkiem, który powoduje znaczącą nierównowagę praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta. W związku z tym taki mechanizm umowny może sam w sobie mieć nieuczciwy charakter (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z dnia z dnia 21 września 2023 C‑139/22 AM i PM vs mBank S.A. ). Ponadto faktyczny sposób wykonania umowy nie jest decydujący dla oceny abuzywności postanowień.
Powodowie świadomi, że przedmiotowe postanowienia umowne nie wiążą ich, jak i świadomi, że przedmiotowe postanowienia umowne odnoszą się do istotnych elementów obu umów nie potwierdzili postanowień, stąd w konsekwencji postanowienia te nie mogą ich wiązać a bez nich umowy nie są ważne.
Sąd nie jest uprawniony do uzupełniania umowy kredytu indeksowanego czy denominowanego treścią nieuzgodnioną przez strony, choćby zmierzała do wyrównania ich pozycji na gruncie łączącego je stosunku prawnego. Nie jest też uprawniony do tego, by umowę tę przekształcić w inny rodzaj umowy (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2022 r. II CSKP 550/22 i z dnia 20 maja 2022r. II CSKP 943/22). Nie ma w tym przypadku możliwości wypełnienia luki co do określenia przeliczenia wartości zobowiązania ani też sposobu spełnienia świadczenia przez obie strony.
Nie ma podstaw do odwołania do tabeli kursów sprzedaży NBP. W chwili zawierania umowy nie obowiązywał jeszcze art. 358§2 k.c., ponadto przepis ten ma znaczenie dla umów określających świadczenie w walucie obcej i nie odnosi się do klauzul waloryzacyjnych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2022 r II CSKP 797/22 ). Ani art. 358§2, ani też art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. prawo wekslowe nie stanowią norm dyspozytywnych dla określenia obiektywnych mechanizmów indeksacji wprowadzonej na wypadek braku związania stron mechanizmem określonym w umowie. Strony nie przewidziały też w umowie klauzul salwacyjnych. Nie istnieje żaden zwyczaj stosowania kursów średnich tym bardziej, że praktyka banków wskazywała na stosowanie kursów korzystniejszych dla banków.
Konsekwencją stwierdzenia abuzywności klauzuli umownej spełniającej wymagania art. 385 ( 1)§ 1 k.c. jest działająca ex lege sankcja bezskuteczności niedozwolonego postanowienia, połączona z przewidzianą w art. 385 ( 1) § 2 k.c. zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2018 r. II CSK 632/17). Ta zasada jednak nie ma charakteru bezwzględnego. W wyroku TSUE z 8 września 2022r. C-81/21, dotyczącym Deutsche Bank Polska i Bank Millennium wskazano, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż stoją one na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym sąd krajowy może stwierdzić nieuczciwy charakter nie całości warunku umowy zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą, lecz jedynie elementów tego warunku, które nadają mu nieuczciwy charakter. Nie można więc dzielić takiego warunku. W sytuacji więc wyeliminowania w oparciu o art. 385 ( 1)§1k.c. skutku związania powodów wskazanymi postanowieniami abuzywnymi dotyczącymi klauzul przeliczeniowych brak jest umownego określenia mechanizmu kształtowania wysokości wypłaty świadczenia jak i określenia zobowiązania powodów. Trudno zaś przyjąć by wolą stron było zawarcie kredytu bez takiego mechanizmu szczególnie, że oprocentowanie kredytu powiązano ze zmienną stopy referencyjnej Libor 3M (§6 umów). Wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Powyższe oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za jej całkowitą nieważnością (por. wyrok Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22 i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 2022 r. I CSK 3200/22).
Prawidłowo więc oceniono skutki abuzywności prowadzące do stwierdzenia nieważności umowy z zastrzeżeniem, że nie chodzi o nieważność o jakiej mowa w art. 58§1 k.c. lecz o brak możliwości uznania, że tak okrojona umowa, która nie odpowiada rzeczywistej woli stron spełnia wymogi z art. 353 1§1 k.c. Nie był także wykluczone uznanie, że umowa zawarta w okolicznościach wskazanych powyżej była sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Nie ma jednak podstaw do odwoływania się do treści art. 58§2 k.c. wobec szczególnej regulacji wynikającej z norm dotyczących ochrony konsumenckiej.
Powodowie posiadają interes prawny w ustaleniu 189k.p.c. Wbrew stanowisku pozwanej uwzględnienie powództwa o świadczenie nie usunie w pełni niepewności prawnej w tym także w odniesieniu do skuteczności zabezpieczeń wynikających z umowy i skuteczności potrącenia. .
W konsekwencji przyjęcia skutku nieważności konsumentowi i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c. zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego - zasada prawna - z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, Nr 9, poz. 56).
Kredytodawca może żądać zwrotu świadczenia od chwili, w której umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna. W wyroku z dnia 7 grudnia 2023 r C‑140/22 ECLI:EU:C:2023:965 Europejski Trybunał Sprawiedliwości stwierdził, że Artykuł 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że w kontekście uznania nieważności w całości umowy kredytu hipotecznego, stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, po pierwsze, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego warunku, po drugie, że jest świadomy z jednej strony faktu, że nieważność wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy, a z drugiej – konsekwencji tego uznania nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę na uznanie tej umowy za nieważną. To od stanowiska konsumenta zależy czy abuzywne postanowienia umowy zostaną utrzymane czy też nie. W ustalonych więc przez Sąd Okręgowy okolicznościach tj gdy powodowie świadomie odmówili potwierdzenia postanowień umów i podtrzymali żądanie pozwu, strona pozwana nie mogła przyjmować, że wykonywana umowa jest ważna .
Prawidłowe więc było przyjęcie, że najpóźniej od dnia 31 marca 2022r. biegł termin spełniania świadczenia wynikającego z opartego na art. 405 k.c. w zw. z art. 410 k.c., obowiązku zwrotu świadczenia nienależnego spełnionego przez powodów. Kwestia świadomości nie ma decydującego znaczenia w wypadku realizacji nieważnej umowy. Nie ma zaś potrzeby sięgania do treści art. 411pkt 2 k.c. w sytuacji, w której wzbogacony środkami pieniężnymi wypłaconymi przez bank w wykonaniu nieważnej umowy kredytu jest prawnie (a nie moralnie) zobowiązany do jej zwrotu, szczególnie. Sama okoliczność, że świadczenie spełnione przez powoda na rzecz pozwanego stanowiło ekonomiczny ekwiwalent usług wykonanych przez pozwaną na rzecz powoda, nie może też zostać uznana za wystarczającą do przyjęcia, że spełnienie świadczenia czyni zadość zasadom współżycia społecznego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 września 2022 r. I CSK 868/22). Jest to o tyle istotne , że pozwana miała możliwość potrącenia wzajemnych wierzytelności. Ponadto na zasady współżycia nie może powoływać się ten , kto sam te zasady narusza.
Nie doszło do naruszenia art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c. Z uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 19 czerwca 2024 r. III CZP 31/23 wynika, że prawo zatrzymania (art. 496 k.c.) nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony. Niezależnie od tego, choć przepisy art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy UE nr 93/13 nie określają skutków nieważności umów zawierających abuzywne postanowienia, to jednak wykładnia jednak tych przepisów wskazuje, że nawet ewentualne uwzględnienie zarzutu zatrzymania nie może pozbawić konsumenta prawa do odsetek za opóźnienie (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 14 grudnia 2023 r. C-28/22 WE i TL vs Syndyk Masy Upadłości Getin Noble Bank S.A. ). Ta wykładnia leżała u podstaw rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji.
Sąd Apelacyjny uwzględnił natomiast, że dochodzona pozwem wierzytelność z tytułu zwrotu kwoty 110526.75 zł uległa umorzeniu na skutek złożonego przez powodów oświadczenia o potrąceniu (art. 498 k.c. w zw. z art. 499 k.c.). Wobec zaś skutków potrącenia nie można uznać za niedopuszczalne złożone przez powodów oświadczenie o cofnięciu pozwu, co skutkowało częściowym uchyleniem zaskarżonego wyroku w punkcie II na podstawie art. 386§3 k.p.c. i umorzeniem postępowania na podstawie art. 355 k.p.c. w zw. z art. 203§1 k.p.c. i art. 391§1 k.p.c.) tj w zakresie wynikającym z cofnięcia powództwa (k.497). Okoliczności sprawy nie wskazują, by czynność ta była sprzeczne z prawem, sprzeczna zasadami współżycia społecznego. Nie ma też podstaw do przyjęcia, że cofnięcie zmierza do obejścia prawa.
Rozpoznając merytorycznie środek odwoławczy w pozostałej części Sąd Apelacyjny zwraca uwagę, że przedstawiono do potrącenia jedynie należność główną.
Oświadczenie o potrąceniu z dnia 10 września 2024r. dotyczyło przedstawienia do potrącenia wszelkich wpłat dokonanych przez powodów. Potrącenie dotyczyło należności głównej. Należy podkreślić jednak, że wierzytelność strony pozwanej stała się wymagalna po upływie 14 dni od otrzymania wezwania z dnia 22 lipca 2024r. k 502 a więc w dniu 9 sierpnia 2024r. Wówczas już były wymagalna cała przedstawiona do potrącenia kwota 161.963,26 w tym zarówno kwota 51436,51 zł jak i objęta niniejszym procesem kwota 110.526,75zł. Wierzytelność odsetkowa strony pozwanej jeszcze na datę skuteczności potrącenia tj 9 sierpnia 2024r. nie powstała. Z uwagi więc na treść art. 499 k.c. należy przyjąć, że umorzenie musiało dotyczyć kwoty należności głównej dochodzonej niniejszym pozwem. Oświadczenie potrąceniu ma bowiem moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe. Umorzono także należność główną z tytułu dalszych wpłat. Należność główna została więc umorzona w całości. Nie umorzono natomiast należności z tytułu odsetek od wskazanej w zaskarżonym wyroku kwoty 110.526,75zł za okres od dnia 1 kwietnia 2022r. do dnia skuteczności wstecznej potrącenia tj do dnia 9 kwietnia 2024r., w którym potrącenie wywołało skutek płatniczy. Dalej idąca apelacja musiała więc zostać oddalona na podstawie art. 385 k.p.c.
Powyższe rozstrzygnięcie nie dawało podstaw do zmiany odrzeczenia o kosztach procesu. Potrącenie bowiem stanowiło sposób zaspokojenia roszczeń w toku procesu. Pozwana dała więc podstawy do wytoczenia powództwa. W takiej sytuacji powodowie są wygrywającymi sprawę.
W konsekwencji zasądzono także od strony pozwanej na rzecz powodów koszty postępowania apelacyjnego w oparciu o art. 98§1,§1 1i §3 k.p.c. w zw. z art. 391§1 k.p.c. oraz w zw. z §2 pkt 6 i §10 ust.1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U.2023.1964 t.j.), przy uwzględnieniu materialnoprawnego współuczestnictwa powodów i podzielności kwoty 4.050zł (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 2023 r. III CZP 54/23).