Wyrok z 10 grudnia 2025, sygn. I ACa 221/23

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 grudnia 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Krakowie – I Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący: SSA Paweł Rygiel

Protokolant: Katarzyna Kluz

po rozpoznaniu w dniu 10 grudnia 2025 r. w Krakowie na rozprawie

sprawy z powództwa D. P. i M. P.

przeciwko Bank (...) S.A. w R.

o zapłatę i ustalenie

na skutek apelacji strony pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie

z dnia 10 października 2022 r. sygn. akt I C 2064/21

1.  zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że punktowi I nadaje treść:

I.  zasądza od strony pozwanej Bank (...) S.A. w R. na rzecz i do niepodzielnej ręki powodów D. P. i M. P., odsetki ustawowe za opóźnienie od kwoty 127 409,98 zł za okres od dnia 11 października 2022 roku do dnia 21 lutego 2023 roku, oddalając powództwo w pozostałej części;

2.  oddala apelację w pozostałej części;

3.  zasądza od strony pozwanej na rzecz powodów do niepodzielnej ręki, tytułem kosztów postępowania apelacyjnego, kwotę 8 100 zł (osiem tysięcy sto złotych), wraz z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia uprawomocnienia niniejszego postanowienia w przedmiocie kosztów postępowania do dnia zapłaty .

sygn. akt I ACa 221/23

UZASADNIENIE

wyroku z dnia 10 grudnia 2025 r.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy:

- zasądził od pozwanego Banku (...) S.A. w R. na rzecz i do niepodzielnej ręki powodów D. P. i M. P. kwotę 127.409,98 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 11 października 2022 r. do dnia zapłaty;

- ustalił, że stosunek prawny kredytu z umowy o kredyt (...) numer (...), zawartej w dniu 2.10.2007 r., pomiędzy stronami, nie istnieje;

- w pozostałej części oddalił powództwo;

- zasądził od strony pozwanej na rzecz i do niepodzielnej ręki powodów koszty procesu.

Sąd I instancji ustalił, że powodowie D. P. i M. P. poszukiwali kredytu na zakup lokalu mieszkalnego. W tym celu udali się do doradcy kredytowego, który przedstawił im oferty różnych banków. Bank (...) jako pierwszy zaoferował powodom zawarcie umowy kredytu, a doradca kredytowy poradził im przyjęcie przedstawionej oferty. Proponowany kredyt wydawał się powodom korzystny i zdecydowali się na zakup większego mieszkania niż początkowo zakładali, z myślą o ewentualnym powiększeniu rodziny. Powodowie wahali się co do zaciągania zobowiązania we frankach szwajcarskich, przekonywano ich jednak, że nie ma powodów do obaw, że frank szwajcarski jest stabilną walutą, wahania kursu niewielkie, a kredyt w złotówkach jest nieopłacalny. Nie byli oni świadomi wpływu kursu franka na kredyt, nie wiedzieli, że wraz ze wzrostem kursu waluty, całość zadłużenia może przekroczyć wartość mieszkania.

W dniu 6 września 2007 r. powodowie złożyli wniosek do pozwanego Banku
o udzielenie kredytu w wysokości 318.000 zł w celu zakupu lokalu mieszkalnego
z rynku wtórnego, na okres 480 miesięcy udzielonego w walucie CHF. Powodowie wskazali, że zatrudnieni na umowach o pracę i uzyskują przychody w złotówkach.

W rezultacie przedstawionej oferty, w dniu 2 października 2007 r., powodowie zawarli z Bankiem (...) S.A. z siedzibą w R. umowę o kredyt hipoteczny nr (...). W umowie zawarto m.in. następujące postanowienia:

- wskazano, że określenia użyte w umowie mają znaczenie nadane im w Regulaminie kredytowania osób fizycznych w ramach usług bankowości hipotecznej w Banku (...) S.A. zwanym dalej: regulaminem; Kredytobiorcy oświadczyli, że otrzymali Cennik Kredyt (...) oraz regulamin, zapoznali się z nim i zaakceptowali warunki w nim zawarte. (§ 1 ust. 1 umowy kredytu)

- Bank udziela powodom kredytu w kwocie 280.000 zł; Kredyt jest indeksowany do CHF, po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna CHF wg. Tabeli kursów walut obcych obowiązującej w Banku (...) w dniu uruchomienia kredytu lub transzy; po uruchomieniu kredytu lub pierwszej transzy kredytu Bank wysyła do kredytobiorcy pismo informujące o wysokości pierwszej raty kredytu, kwocie kredytu w CHF oraz jego równowartości w PLN zgodnie z kursem kupna CHF wg. tabeli kursów walut obcych obowiązującej w Banku (...) w dniu uruchomienia kredytu/transzy, przy czym zmiany kursów walut w trakcie okresu kredytowania mają wpływ na wysokość kwoty zaciągniętego kredytu oraz raty kapitałowo-odsetkowej (§2 ust.1-2);

- Kredyt został udzielony na zakup gotowego mieszkania na rynku wtórnym (280.000,00 zł) (§ 2 ust. 3 umowy).

- jako zabezpieczenie Kredytu ustanowiona została hipoteka na rzecz Banku na nieruchomości będącej przedmiotem kredytowania, objęta nowozakładaną księgą wieczystą (§ 2 ust. 5);

- okres kredytowania został określony na 516 miesięcy, w tym 0 miesięcy karencji, licząc od dnia wypłaty kredytu lub jego pierwszej transzy. (§ 2 ust. 6 umowy);

- wypłata kredytu miała zostać dokonana jednorazowo na rachunek bankowy zbywcy kredytowanej nieruchomości (§3 ust. 1 i 2 umowy);

- zmiana waluty kredytu ma wpływ na wysokość kwoty kredytu oraz wysokość rat kapitałowo-odsetkowych i dokonywana jest w oparciu o następujące zasady:
w przypadku zmiany waluty z PLN na walutę obcą stosowany jest kurs kupna dewiz
z dnia złożenia wniosku o przewalutowanie na podstawie obowiązującej w Banku tabeli kursów walut obcych, zaś w przypadku zmiany waluty z waluty obcej na walutę PLN - według kursów sprzedaży dewiz z dnia złożenia wniosku
o przewalutowanie na podstawie obowiązującej w pozwanym banku tabeli kursów walut obcych (§ 4 ust. 6 pkt. 1 i 2 umowy);

- Kredytobiorcy zobowiązali się spłacić kwotę kredytu w CHF, ustaloną zgodnie
z § 2 w złotych polskich z zastosowaniem kursu sprzedaży CHF obowiązującego
w dniu płatności raty kredytu, zgodnie z tabelą kursów walut obcych Banku (...) S.A. (§ 7 ust. 1 umowy);

- spłata kredytu miała następować przez bezpośrednie potrącanie przez Bank należnych mu kwot z oznaczonego rachunku kredytobiorcy w Banku (§ 7 ust. 3 umowy);

- integralną część umowy stanowił m.in. regulamin (§ 11 ust. 2 umowy kredytu).

Zgodnie z § 3 ust.2 Regulaminu kredyt może być indeksowany kursem waluty obcej na podstawie obowiązującej w Banku Tabeli Kursów Walut Obcych. Jednocześnie, jak wynika z § 8 ust. 3 Regulaminu, w przypadku kredytu w walucie obcej kwota raty spłaty obliczona jest wg. kursu sprzedaży dewiz, obowiązującego
w Banku na podstawie obowiązującej w Banku Tabeli Kursów Walut Obcych z dnia spłaty. W przypadku umowy kredytu w walucie obcej kredytobiorcy mogli zastrzec
w umowie kredytu, ze Bank będzie pobierał ratę spłaty z rachunku w walucie co do jakiej kredyt jest indeksowany o ile ten rachunek jest dostępny w aktualnej ofercie banku (§ 8 ust.4). W przypadku kredytu w walucie obcej, Bank w następnym dniu po upływie terminu wymagalności kredytu, dokonuje przewalutowania całego wymagalnego zadłużenia na PLN, z zastosowaniem aktualnego kursu sprzedaży dewiz, określanego przez Bank w Tabeli Kursów Walut Obcych. Od wymagalnego kapitału, wyrażonego w PLN Bank nalicza dalsze odsetki w wysokości dwukrotności odsetek ustawowych (§9 ust.4). W przypadku kredytu w walucie obcej kwota wcześniejszej spłaty jest obliczana wg. kursu sprzedaży dewiz, określanego przez Bank w Tabeli Kursów Walut Obcych z dnia realizacji, wskazanego przez kredytobiorcę w dyspozycji o dokonanie wcześniejszej spłaty. Prowizja za wcześniejszą spłatę ustalana jest od kwoty wcześniejszej spłaty, przeliczonej
wg. kursu sprzedaży dewiz, określanego przez Bank w Tabeli Kursów Walut Obcych
z dnia realizacji wcześniejszej spłaty (§10 ust.4 i 5). Przewalutowanie następuje
wg. kursów z zastrzeżeniem ust. 5 a) kupna dewiz, określanego przez Bank w Tabeli Kursów Walut Obcych w przypadku zmiany waluty PLN na walutę obcą, b) sprzedaży dewiz, określanego przez Bank w Tabeli Kursów Walut Obcych w przypadku zmiany waluty z waluty obcej na PLN (§11 ust.4). W przypadku kredytu w walucie obcej prowizja za podwyższenie kwoty kredytu ustalana jest od kwoty podwyższenia, przeliczonej wg. kursu sprzedaży dewiz, określanego przez Bank w Tabeli Kursów Walut Obcych z dnia sporządzenia aneksu (§12 ust.3). W przypadku kredytu
w walucie obcej dla odnawiania zabezpieczeń kredytu stosuje się kurs sprzedaży dewiz obowiązujący w dniu odnawiania zabezpieczenia na podstawie obowiązującej
w Banku Tabeli Kursów Walut Obcych (§13 ust.4)

Powodowie regulowali raty kredytu w złotych polskich. Do dnia
16 marca 2020 r. uiścili z tego tytułu kwotę przekraczającą 127.409,98 zł.

W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy uznał zgłoszone roszczenie za uzasadnione w przeważającej części, jako znajdujące oparcie w treści art. 385 ¹ i nast. k.c.

Przede wszystkim Sąd odnotował, że powodom przysługuje status konsumentów w rozumieniu art. 22 ¹ k.c.

Po przytoczeniu treści art. 385 ¹ .§ 1 k.c., art. 385 ² k.c., odwołaniu się do postanowień Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz. UE z dnia 21 kwietnia 1993 r.) oraz przytoczeniu tez orzeczeń wydanych przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej ocenił, że postanowienia umowne wprowadzające mechanizm przeliczania waluty polskiej na obcą i odwrotnie, stanowiące klauzule odnoszące się do głównych świadczeń stron, mają charakter abuzywny. Nie zostały one określone
w sposób jednoznaczny. W konsekwencji należy uznać, że pomimo tego, iż kwestionowane klauzule dotyczyły świadczeń głównych podlegają ocenie z punktu widzenia abuzywności, po myśli art. 385 ¹ § 1 k.c.

W ocenie Sądu, postanowienia zawarte w umowie kredytu w § 2 ust.2, § 7 ust.1 umowy oraz § 8 ust. 3, § 9 ust.4, § 10 ust.4 i 5, § 11 ust. 4, § 12 ust. 3 i § 13 ust.4 Regulaminu odsyłają przy przeliczaniu walut do kursu ustalonego w wewnętrznej tabeli kursowej banku. Kurs ten nie ma charakteru określanego według jasnych i obiektywnych kryteriów, a zależy każdorazowo od decyzji Banku. Z tych przyczyn wymienione klauzule, jako sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszające interesy konsumentów, nie wiążą powodów.

Nadto abuzywności przedmiotowych polega także na braku ograniczenia ryzyka walutowego kredytobiorcy. Skoro Bank jest zabezpieczony przed ryzykiem (poprzez transakcje kupna i sprzedaży waluty w momencie wypłaty i spłaty kredytu oraz prowadzenie odpowiedniej polityki finansowej), to postanowienie umowne, które narażają kredytobiorcę na nieograniczone ryzyko wynikające ze zmiany kursu (umowa nie zawiera żadnego mechanizmu ograniczenia ryzyka) należy uznać za sprzeczne
z dobrymi obyczajami i rażąco naruszające interesy konsumenta.

Dalej Sąd wskazał, że po wyeliminowaniu wskazanych wyżej postanowień umownych, umowa nie może nadal funkcjonować - po usunięciu mechanizmu przeliczania nie da się w ogóle ustalić wysokości zobowiązania odnoszącego się do świadczenia głównego z umowy kredytu.

W konsekwencji Sąd uwzględnił powództwo ustalające, że stosunek prawny kredytu wynikający ze spornej umowy nie istnieje.

Sąd podkreślił, że interes prawny powodów w rozumieniu art. 189 k.p.c. nie budzi wątpliwości.

Skutkiem nieważności umowy jest konieczność zwrotu przez pozwany Bank spełnionych przez powodów – w wykonaniu nieważnej umowy – świadczeń, zgodnie z art. 410 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c.. Sąd zasądził zatem dochodzoną pozwem kwotę 127.409,98 zł.

Sąd I instancji wskazał, że do momentu złożenia oświadczenia przez konsumenta o wyrażeniu zgody na stwierdzenie nieważności umowy, roszczenie nie było w ogóle wymagalne, bowiem spłacone raty kredytu nie były jeszcze nienależne. Tymczasem powodowie – konsumenci – pouczeni skutkach nieważności umowy, na rozprawie w dniu 10 października 2022 r. oświadczyli, że chcą uznania umowy za nieważną i rozumieją tego konsekwencje powyższego. Stan wymagalności, a co za tym idzie, obowiązek zapłaty odsetek za opóźnienie powstał dopiero od
11 października 2022 r. Z tego względu żądanie odsetek za okres wcześniejszy oddalono.

O kosztach procesu Sąd orzekł zgodnie z art. 100 zd. 2 k.p.c.

Od powyższego orzeczenia apelację wniosła strona pozwana, zaskarżając wyrok w części uwzględniającej powództwo.

Powodowy Bank naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na treść zaskarżonego rozstrzygnięcia tj.:

- art. 235 ² § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. oraz w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. poprzez pominięcie wniosku pozwanego o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego sądowego z dziedziny bankowości oraz rachunkowości na okoliczności wskazane w odpowiedzi na pozew, pomimo że rozstrzygnięcie niniejszego sporu wymagało wiadomości specjalnych, w szczególności w zakresie, wykazania iż kursy ogłaszane przez Pozwanego w Tabeli Kursów Walut Obcych w okresie wykonywania Umowy o kredyt hipoteczny miały charakter rynkowy oraz ustalenia wysokości kredytu i poszczególnych rat kapitałowo-odsetkowych z zastosowaniem kursu średniego NBP, jako oficjalnego kursu wymiany waluty, do czego Sąd I instancji był zobowiązany zgodnie z wyrokiem Trybunału sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej jako „TSUE”) z dnia 2 września 2021 roku, wydanego w sprawie o sygn. akt C-932/19,

- art. 235 ² § 1 pkt 2 k.p.c. k.p.c w zw. z art. 227 k.p.c. poprzez nie uwzględnienie zeznań świadków tj. T. U., D. G. i G. G. z uwagi na brak wiedzy w zakresie zawierania Umowy kredytu z powodem, podczas gdy powołani świadkowie wskazali na istotne dla sprawy okoliczności m.in. poprzez wyjaśnienie procesu zawierania umów kredytowych;

- art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 299 k.p.c. poprzez nieprawidłowe przypisanie wiarygodności dowodowi z przesłuchania powoda w charakterze strony, w sytuacji gdy charakter zeznań strony powodowej jest subiektywny jako strony postępowania, nadto dowód ten jest sprzeczny dowodami z dokumentów, tj. Wnioskiem kredytowym, Umową kredytu, Regulaminem kredytowania osób fizycznych w ramach usług bankowości hipotecznej w Banku (...) S.A., a w szczególności Informacją dla Wnioskodawców ubiegających się o produkty hipoteczne indeksowane kursem waluty obcej, oparte na zmiennej stopie procentowej;

- art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dowolną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i przyjęcie, że strona powodowa nie wiedziała w dacie podpisania Umowy jakie będzie zadłużenie z tytułu Umowy we frankach szwajcarskich (CHF), w sytuacji, w której § 2 ust. 2 Umowy wyraźnie opisuje mechanizm, na podstawie którego dochodzi do ustalenia zobowiązania kredytobiorcy w walucie CHF, co doprowadziło do błędnego ustalenia stanu faktycznego w zakresie faktu, że Bank mógł wpływać w sposób dowolny na wysokość zobowiązania powoda, w sytuacji w której powód zgodził się na ww. mechanizm;

- art. 233 § 1 k.p.c., przez dowolną i sprzeczną z zasadami doświadczenia życiowego i logicznego rozumowania ocenę dowodów w postaci Umowy kredytu, Regulaminów, Informacji dla wnioskodawców ubiegających się o produkty hipoteczne indeksowane kursem waluty obcej, oparte na zmiennej stopie procentowej oraz pominięcie w ocenie

stanu faktycznego dowodu ze zanonimizowanych umów kredytu z lat 2005-2008 i w konsekwencji błędne ustalenie, że: a/ strona powodowa nie została dostatecznie poinformowana o ryzyku wynikającym z wahań kursów walut i zmian wysokości oprocentowania, b/ wskazane w Umowie oraz Regulaminie klauzule nie zostały przez nią uzgodnione z pozwanym, c/ pozwany Bank przyznał sobie prawo do jednostronnego regulowania wysokości zobowiązania kredytobiorcy, a prawo to nie doznawało żadnych umownych ograniczeń w postaci skonkretyzowanych, obiektywnych kryteriów zmian stosowanych kursów walutowych; d/ przyznanie sobie przez Bank prawa do jednostronnego wyznaczania salda kredytu i regulowania wysokości rat kredytu indeksowanego kursem CHF poprzez wyznaczanie w tabelach kursowych kursów kupna i sprzedaży franka szwajcarskiego, przy pozbawieniu kredytobiorcy jakiegokolwiek wpływu na to.

Pozwany zarzucił nadto naruszenie przepisów prawa materialnego, a to: art. 385 ¹ § 1 k.c. i art. 385 ² k.c.; art. 385 ¹ § 1 k.c.; art. 4 w zw. z art. 1 ust 1 lit a) i b) ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe ² (dalej: „Ustawa antyspreadowa”) w zw. z art. 316 § 1 k.p.c.; art. 56 k.c. w z w. z art. 111 ust. 1 pkt 4 Prawa bankowego w z w. z art. 65 § 2 k.c.; art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 3 k.c. w zw. z art. 69 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe) w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG; art. 410 § 1 i § 2 w zw. z art. 405 k.c.; art. 481 § 1 k.c. – kwestionując ocenę prawną prowadzącą do ustalenia nieważności spornej umowy oraz zasądzenie dochodzonych pozwem świadczeń.

Wreszcie Bank zarzucił naruszenie przepisu prawa materialnego tj. art. 189 k.p.c. poprzez błędną wykładnię i uznanie, że powód posiada interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności Umowy kredytu, podczas gdy powód nie posiada interesu prawnego w żądaniu ustalenia, gdyż: a/ przysługuje mu dalej idące roszczenie, które jest przedmiotem żądania pozwu tj. roszczenie o zapłatę, a ponadto b/ uwzględnienie roszczenia o ustalenie nie jest jedynym możliwym środkiem ochrony.

W uwzględnieniu podniesionych zarzutów pozwany wniósł o zmianę wyroku w zaskarżonej części poprzez oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenia od strony powodowej na rzecz pozwanego zwrotu kosztów procesu i kosztów postępowania przed sądem II instancji, ewentualnie – o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, przy uwzględnieniu kosztów postępowania apelacyjnego.

Na podstawie art. 380 k.p.c. apelujący wniósł o rozpoznanie przez sąd II instancji postanowienia sądu I instancji wydanego na rozprawie z dnia 10 października 2022 roku, w ramach którego sąd I instancji pominął wniosek o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego sądowego z dziedziny bankowości oraz rachunkowości oraz - stosownie do treści art. 382 k.p.c. - wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie tego dowodu.

Powodowie wnieśli o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego.

W toku postępowania apelacyjnego strona pozwana podniosła zarzut zatrzymania świadczeń spełnionych przez stronę pozwaną do czasu zaoferowania przez powodów zwrotu świadczenia spełnionego przez Bank na rzecz powodów w postaci zapłaty kwoty 280.000 zł tj. wartości kapitału udostępnionego stronie powodowej na podstawie umowy kredytu.

Powodowie wnieśli o nieuwzględnienie ww. zarzutu.

Z kolei powodowie w dniu 14 czerwca 2023 r. złożyli wobec Banku oświadczenie o potrąceniu przysługującej im wierzytelności w kwocie 214.571,15 zł (tj. kwoty 127.409,98 dochodzonej w niniejszej sprawie oraz dalszej kwoty 87.161,17 zł) z wierzytelnością Banku w kwocie 279.999,99 zł.

Sąd Apelacyjny ustalił ponadto, że w dniu 24 marca 2022 r. pozwany Bank złożył przeciwko powodom M. P. i D. P. pozew, którym domaga się zapłaty kwoty 179.999,99 zł z tytułu zwrotu udostępnionego kredytobiorcom kapitału oraz kwoty 197.802,09 zł z tytułu należnego Bankowi wynagrodzenia za korzystanie z kapitału.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.

Wszelkie zarzuty podniesione w apelacji pozwanego Banku są bezzasadne.

Ustalenia faktyczne dokonane w sprawie są prawidłowe i Sąd Apelacyjny przyjmuje je za własne.

Przede wszystkim należy zauważyć, że ustalenia Sądu I instancji są szczegółowe i w pełni znajdują oparcie w treści zgromadzonego materiału dowodowego. Sama treść umowy nie budzi wątpliwości, a przytoczone w tym zakresie ustalenia wprost wynikają z przedłożonych dokumentów. Także zakres udzielonych pouczeń wynika w części z zalegającej w aktach dokumentacji. Brak natomiast było podstaw do odmowy wiarygodności zeznaniom powoda co do motywacji zawarcia umowy, zakresu udzielonych mu informacji oraz świadomości co do treści klauzul indeksacyjnych i ryzyka walutowego. Zważyć należy, że umowa kredytu jest umową rozbudowaną, zawierającą szereg szczegółowych informacji i
w swej treści skomplikowaną. To w sytuacji, gdy powodowie byli zainteresowani uzyskaniem środków pieniężnych w złotych polskich, zaś zaoferowany im produkt bankowy, zawierający mechanizm indeksacji do waluty obcej, stanowił instrument mający – w dacie zawarcia umowy – stworzyć dla nich korzystną ofertę. W tym stanie rzeczy zasady doświadczenia życiowego wskazują, iż kredytobiorcy dostrzegają korzyści wynikające z wysokości miesięcznych obciążeń w krótkim terminie, a w mniejszym stopniu interesują się przewidywaną sytuacją w przedziale kilkunastu bądź kilkudziesięciu lat. Ogólne informacje o ryzyku walutowym, przy udzieleniu informacji o wahaniach kursowych z krótkiego okresu w oczywisty sposób nie umożliwiają przyjęcia, iż powodowie zostali prawidłowo pouczeni o istniejącym ryzyku, jak też mieli pełną jego świadomość. Jest oczywiste, iż kredytobiorcy byli świadomi, że zmiany kursowe wpłyną na wysokość rat. Nie zostało jednak wykazane, by byli świadomi ryzyka związanego z nadzwyczajną deprecjacją waluty krajowej i wynikających stąd konsekwencji.

Z tych przyczyn bezzasadne są także zarzuty kwestionujące nie uwzględnienie dowodu z zeznań świadków zaoferowanych przez Bank. Podkreślenia przy tym wymaga, iż zasady logiki i doświadczenia życiowego nie pozwalają na przyjęcie, iż pracownik Banku udzielał informacji i porad ponadstandardowych, związanych z treścią stosowanego w Banku wzoru umowy.

W tej sytuacji stwierdzenie, czy udzielone informacje były prawidłowe i wystarczające nie należy do sfery faktów, lecz oceny prawnej.

W świetle dokonanej oceny prawnej, w tym dalszych ocen Sądu Apelacyjnego, bezprzedmiotowe było prowadzenie dowodu z opinii biegłego dla weryfikacji stosowanych przez Bank kursów przeliczeniowych.

Sąd Apelacyjny podziela pogląd prowadzący do konkluzji o nieważności spornego stosunku prawnego, odwołujący się .do przepisów prawa konsumenckiego.

W pierwszej kolejności jednak należy wskazać na bezzasadność zarzut pozwanego, kwestionującego interes prawny powodów w uzyskaniu wyroku ustalającego. Dokonując wykładni art. 189 k.p.c. Sąd I instancji trafnie przyjął, że posiadają oni interes prawny w ustaleniu nieważności umowy i to pomimo tego, iż jednocześnie domagają się zapłaty z tytułu zwrotu spełnionych świadczeń. Jedynie bowiem wyrok ustalający mógł trwale i ostatecznie usunąć stan niepewności prawnej istniejący pomiędzy stronami. Sporna umowa, która łączyła strony, była jeszcze w trakcie wykonywania, nie mogło zatem budzić wątpliwości, że o istnieniu bądź nieistnieniu wszystkich przyszłych obowiązków umownych nie można było przesądzić tylko na drodze powództwa o zapłatę. Odmiennej oceny ważności i związania umową stron, zwłaszcza na przyszłość, ale także odnośnie związania powódki szeregiem innych niż obowiązek spłaty kredytu obowiązków nie dało się definitywnie i wiążąco rozstrzygnąć za pomocą innego środka prawnego niż powództwo o ustalenie.

Nie budzi wątpliwości ocena, że sporne postanowienia umowne, uzupełnione zapisami zawartymi w Regulaminie, mają charakter abuzywny.

W ocenie Sądu Apelacyjnego abuzywność przedmiotowych postanowień umownych wynika z ich niejasności, pozostawienia Bankowi swobody w ustalaniu zasad kreowania ostatecznej wysokości wzajemnych świadczeń, jak też przewidzenia mechanizmu odmiennego kursu walutowego dla ustalenia świadczenia banku i kredytobiorcy. Ze spornych postanowień wynika zatem, że z naruszeniem zasady równości stron Bank, jako podmiot silniejszy w stosunku do konsumenta, uzyskał możliwość samodzielnego kreowania wysokości wzajemnych świadczeń, przy przewidzeniu mechanizmu polegającego na stosowaniu odmiennego, niekorzystnego dla kontrahenta Banku kursu, w zależności od tego, czy dotyczy to wyliczenia świadczenia Banku czy kredytobiorcy, a dodatkowo przy takiej konstrukcji, która – z uwagi na brak jasności – nie pozwalała przewidzieć wysokości tych świadczeń.

Wskazać także należy, że sporne postanowienia umowne mieściły w sobie klauzulę walutowości – przewidywały bowiem, że jakkolwiek świadczenia stron miały być płacone w walucie krajowej, to waluta obca będzie walutą rozliczeniową. W związku z tym wskazać należy, że Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w wyroku z dnia 10 czerwca 2021 r. (sprawa C-776/19) stwierdził m.in., iż „wykładni art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy dokonywać w ten sposób, że warunki umowy kredytu, przewidujące, iż waluta obca jest walutą rozliczeniową (…) i powodujące skutek w postaci ponoszenia ryzyka kursowego przez kredytobiorcę, są objęte zakresem tego przepisu, w wypadku gdy warunki te określają istotny element charakteryzujący wspomnianą umowę”, jak też, że wykładni art. 3 ust.1 powołanej wyżej dyrektywy należy dokonywać w ten sposób, że „warunki umowy kredytu, przewidujące, iż waluta obca jest walutą rozliczeniową (…) i powodujące skutek w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez kredytobiorcę, mogą doprowadzić do powstania znaczącej nierównowagi wynikających z tej umowy kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, jeśli przedsiębiorca nie mógł racjonalnie oczekiwać, przestrzegając wymogu przejrzystości w stosunku do konsumenta, iż ten konsument zaakceptowałby, w następstwie indywidualnych negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko kursowe, które wynika z takich warunków”.

Jest oczywiste, że sporne klauzule indeksacyjne określały istotny element charakteryzujący zawartą przez strony umowę. W rzeczywistości bowiem dotyczyły głównych postanowień umownych, wpływających na wysokość głównych świadczeń stron. Stanowiły jej istotę, wyróżnik, tworząc charakterystykę umowy.

Nie budzi także wątpliwości, że ryzyko zmian kursowych waluty rozliczeniowej w całości zostało przerzucone na konsumenta. Oczywiście zmiany te, w zależności od kierunku zmian kursowych, mogły być korzystna bądź niekorzystne dla kontrahenta Banku. Jednak - to co istotne - ryzyko zmian niekorzystnych było nieograniczone. Tym samym, w świetle treści umowy, konsekwencje nadzwyczajnej deprecjacji waluty krajowej obciążały wyłącznie i w całości kredytobiorcę. W szczególności w umowie brak jest zastrzeżenia, że w razie istotnej, w oznaczonych w umowie granicach, deprecjacji waluty krajowej, dalsze konsekwencje tych niekorzystnych zmian będą obciążały obie strony. W rezultacie kredytobiorcy – konsumenci zostali w sposób nieograniczony obciążeni nieproporcjonalnym ryzykiem kursowym, w tym także takim, który nie mieścił się w przewidywalnych w dacie zawarcia umowy granicach.

W tym stanie rzeczy ciężar wykazania, iż konsument został prawidłowo pouczony o istocie wskazanego ryzyka oraz, że przy pełnej świadomości tego ryzyka konsument zaakceptowałby przewidziane w umowie rozwiązanie, spoczywał na Banku. Takich okoliczności strona pozwana nie wykazała. Nie wykazała zatem, by sporne postanowienia zostały uzgodnione w następstwie indywidualnych negocjacji, w rozumieniu art. 385 ¹ § 1 k.c.

Sporne klauzule nie spełniały także warunku sformułowania w sposób jednoznaczny i zrozumiały (art. 358 § 2 k.c.). Zważyć należy, że dla spełnienia tego warunku nie jest wystarczająca zrozumiałość postanowienia pod względem formalnym i gramatycznym. Niezbędne jest spełnienie wymagania, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się postanowienie, tak aby właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (tak; TSUE w wyroku z 26 lutego 2015 r., C-143/13).

Stosownie do treści art. 385 ¹ § 1 i 2 k.c., postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, a w takim przypadku strony są związane umową w pozostałym zakresie. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.

Na tle stosowania przedmiotowego przepisu Sąd Najwyższy przyjmuje jednolicie, że brak związania konsumenta niedozwolonym postanowieniem umownym oznacza, iż nie wywołuje ono skutków prawnych od samego początku i z mocy samego prawa, co sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę z urzędu (tak m.in. w uchwale z dnia 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, OSNC z 2008 r., z. 7-8, poz. 87; uchwała składu 7 sędziów SN z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC z 2019 r., z.1, poz.2), chyba że konsument następczo udzieli „świadomej, wyraźnej i wolnej zgody” na to postanowienie i w ten sposób jednostronnie przywróci mu skuteczność (tak: m.in. w wyroku z dnia 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16, w uchwale z dnia 6 kwietnia 2018 r., III CZP 114/17, OSNC z 2019 r., z.3, poz. 26).

Wyżej przedstawiony pogląd pozostaje w zgodzie z postanowieniami dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz.UE.L. 1993.95.29 z dnia 21 kwietnia 1993 r.) oraz ich rozumieniem wynikającym z orzecznictwa TSUE. Zważyć bowiem należy, że zawarte w kodeksie cywilnym regulacje art. 385 ¹ -385 ⁴ stanowią wyraz implementacji do polskiego porządku prawnego wyżej powołanej dyrektywy. W konsekwencji, przy wykładni polskich przepisów regulujących prawo konsumenckie należy brać pod uwagę wskazówki wynikające z tej dyrektywy i z dotyczącego jej dorobku orzeczniczego. Zgodnie natomiast z art. 6 ust.1 dyrektywy, nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w dalszej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków.

W świetle treści w/w przepisów oraz orzecznictwa TSUE i Sądu Najwyższego, nie budzi więc wątpliwości, że – co do zasady - sąd ma obowiązek zbadania czy klauzula ma charakter abuzywny i wyciągnięcia z tego konsekwencji, a konsekwencją tą jest przede wszystkim ciążący na sądzie obowiązek zaniechania stosowania klauzuli abuzywnej – jednak bez zmiany jej treści. Z tego punktu widzenia istotne znaczenie ma ocena, czy wyeliminowanie postanowienia niedozwolonego wpływa na pozostałą część umowy, czy też bez klauzuli abuzywnej umowa może obowiązywać. W szczególności – z oczywistych względów - umowa nie może dalej obowiązywać, o ile niedozwolone postanowienia umowne dotyczą głównego przedmiotu umowy. Jakkolwiek – stosowanie do treści art. 4 ust.2 dyrektywy Rady 93/13/EWG jak i art. 485 ¹ § 1 k.c. – ocena nieuczciwego charakteru warunków nie dotyczy postanowień określających główne świadczenia stron, ale wyłączenie to nie znajduje zastosowania jeżeli postanowienia te nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Jak już wyżej wskazano, sporne klauzule indeksacyjne nie spełniają tego ostatniego warunku.

Przypomnieć zatem należy, że – zgodnie z poglądem wyrażonym przez TSUE – za postanowienia odnoszące się do głównego przedmiotu umowy należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę, a więc definiują samą istotę konkretnego stosunku umownego (tak TSUE w: wyroku z dnia 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, wyroku z dnia 26 lutego 2015 r., C-143/13, wyroku z dnia 23 kwietnia 2015 r., C-96/14). Podobnie, w orzecznictwie sądów polskich pojęcie postanowień określających główne świadczenia stron wiązane jest ze świadczeniami charakteryzującymi daną umowę, określającymi jej istotę, czyli tzw. essentialia negotii, rozumiane jako cechy, według których dokonuje się kwalifikacji konkretnej czynności prawnej do ustawowo wyróżnionych typów czynności.

Stwierdzić zatem należy, że kryteria kwalifikacji przesłanki głównych świadczeń stron odnoszą się do elementów przedmiotowo istotnych, przy uwzględnieniu podziału na świadczenia główne (w tym świadczenia o zasadniczym znaczeniu dla danego stosunku prawnego) i uboczne. Nadto odnoszą się do tego, czy dane postanowienie jest charakterystyczne dla danego stosunku prawnego oraz, czy reguluje typowe dla danego stosunku prawnego świadczenia.

Z tych względów aktualnie dominuje ocena, że zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej klauzule kształtujące mechanizm indeksacji określają główne świadczenie kredytobiorcy (tak Sąd Najwyższy m.in.: w wyroku z dnia 30 września 2020 r., I CSK 556/18, lex nr 3126114; w wyrok z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115; w wyroku z dnia 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, lex nr 2690299). W ostatnim z cyt. powołanych orzeczeń Sąd Najwyższy podkreślił, że „Obowiązek zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu w oznaczonych terminach spłaty stanowi główne świadczenie kredytobiorców. Klauzula waloryzacyjna wpływa na wysokość tego świadczenia”. Przy ocenie zatem, że przedmiotowe klauzule, które są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interes konsumentów, zostały sformułowane w sposób niejednoznaczny, nie poddający się weryfikacji, to wypełniona jest przesłanka abuzywności postanowień określających główne świadczenia stron.

Takimi są kwestionowane postanowienia zawierające klauzule indeksacyjne. Określają bowiem świadczenia główne stron poprzez wskazanie podstaw do ich ustalenia, w sytuacji, gdy klauzule indeksacyjne nie odwoływały się do ustalonego w sposób obiektywny kursu waluty, do obiektywnych wskaźników, na które żadna ze stron nie miała wpływu, lecz poprzez nietransparentny mechanizm wymiany waluty pozwalały kształtować ten kurs w sposób dowolny. Nadto powodowie w sposób nieograniczony zostali obciążeni nieproporcjonalnym ryzykiem kursowym, a brak pouczenia ich o konsekwencjach przedmiotowej regulacji nie pozwala na przyjęcie, iż świadomie przyjęli na siebie takie ryzyko.

Jak już wskazano, wyeliminowanie z łączącej strony umowy niedozwolonych postanowień umownych wymaga oceny, czy umowa w pozostałym zakresie jest możliwa do utrzymania. W świetle powyższych rozważań oczywista jest konkluzja, że eliminacja postanowienia umownego zawierającego klauzulę indeksacyjną prowadzić będzie do upadku umowy w całości. Na podstawie pozostałych postanowień umowy nie jest możliwe określenie praw i obowiązków stron.

Klauzula niedozwolona nie wywołuje skutków prawnych od samego początku i z mocy samego prawa, przy czym jeżeli umowa kredytu nie może bez klauzuli abuzywnej wiązać stron, dzieli ona los klauzuli.

Z istoty prawa konsumenckiego wynika jednak, że konsument może następczo udzielić „świadomej, wyraźniej i wolnej zgody” na niedozwolone postanowienie i w ten sposób jednostronnie przywrócić mu skuteczność. W niniejszej sprawie oświadczenia składane przez powódkę prowadzą do wniosku, iż w sposób jednoznaczny domaga się ona upadku całej umowy i nie dąży do jej utrzymania.

Podkreślenia wymaga, że w sprawie nie ma także możliwości utrzymania umowy poprzez wprowadzenie, w miejsce postanowienia niedozwolonego, regulacji zastępczej.

W rezultacie spełnione zostały warunki do uznania zawartej przez strony umowy kredytowej za nieważną, co uzasadnia ocenę, że po stronie kredytobiorców i kredytodawcy powstały roszczenia o zwrot wzajemnie spełnionych w wykonaniu tej umowy świadczeń – stosownie do treści art. 410 § 2 k.c. W sprawie poza sporem pozostawała wysokość tych świadczeń.

Nie mógł odnieść skutku podniesiony przez pozwany Bank na etapie apelacyjnym zarzut zatrzymania. Wystarczy wskazać, że w postanowieniu z dnia 8 maja 2024 r. (C-424/22) Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wskazał, że „ Artykuł 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że: stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w kontekście stwierdzenia nieważności zawartej przez instytucję bankową z konsumentem umowy kredytu hipotecznego z uwagi na nieuczciwy charakter niektórych warunków tej umowy powołanie się przez tę instytucję na prawo zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od wspomnianej instytucji ze względu na skutki restytucyjne wynikające ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru tych warunków, od równoczesnego zaofiarowania przez rzeczonego konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości świadczenia otrzymanego od tej samej instytucji przez konsumenta na podstawie wspomnianej umowy, niezależnie od spłat dokonanych już w wykonaniu tej umowy”.

Pomimo powyższego apelacja strony pozwanej odniosła skutek. Na etapie postępowania apelacyjnego ujawniono bowiem, że powodowie złożyli wobec pozwanego Banku materialnoprawne oświadczenie o potrąceniu, skutkiem czego w części wzajemne wierzytelności stron uległy umorzeniu. Poza sporem przy tym pozostaje, iż oświadczenie powodów obejmuje w części należności dochodzone w niniejszej sprawie i zasądzone zaskarżonym wyrokiem. Wreszcie, z oświadczenia procesowego strony pozwanej wynika, iż Bank nie kwestionuje słuszności i skuteczności dokonanego potrącenia.

Odnośnie stanowisk stron w związku z oświadczeniem o potrąceniu, za oczywiście bezzasadną należy uznać próbę powodów wykazania, iż to pozwany Bank składa procesowy zarzut potrącenia, a z tego względu Sąd nie powinien uwzględnić skutków potrącenia przy wyrokowaniu z uwagi na treść art. 203 ¹ k.p.c.

Zważyć należy, że poza sporem pozostaje, że to powodowie złożyli w dniu 14 czerwca 2023 r. (poza procesowo) materialnoprawne oświadczenie o potrąceniu. Natomiast treść oświadczenia procesowego strony pozwanej w żadnym stopniu nie powala na przyjęcie, iż pozwany podnosi procesowy zarzut potrącenia. Przeciwnie, Bank podniósł w tym zakresie jedynie twierdzenie, przedkładając dowód – dokument zawierający oświadczenie powodów. W rzeczywistości zatem stanowisko procesowe Banku sprowadza się do stwierdzenia, iż dokonał w części zapłaty dochodzonych przez powodów świadczeń na skutek potrącenia dokonanego przez powodów i w tym zakresie wierzytelność objęta zasądzeniem wygasła.

Podkreślenia natomiast wymaga, że postawa strony, która - pozaprocesowo składa oświadczenie o potrąceniu, na skutek czego dochodzi do jej zaspokojenia w zakresie dochodzonej pozwem wierzytelności - nadal domaga się zasądzenia należności w części, w której wierzytelność ta (na skutek potrącenia) nie istnieje, stanowi wyraz zachowania nielojalnego, nie zasługującego na aprobatę.

W związku z powyższym przypomnieć należy, że z niespornych ustaleń faktycznych wynika, iż Bank wypłacił kredytobiorcom kwotę 279.999,99 zł i w stosunku do tej należności powodowie złożyli oświadczenie o potrąceniu.

Strona pozwana nie kwestionuje skuteczności przedmiotowego potrącenia, tak co do zasady, kwot przedkładanych do potrącenia, jak i kolejności zaliczania poszczególnych należności.

Odwołując się do treści art. 498 k.c. wskazać zatem należy, że wierzytelność powodów stała się wymagalna z dniem 11 października 2022 r. Z kolei wierzytelność strony pozwanej stała się wymagalna w dniu 21 lutego 2023 r. Uznać bowiem należy, że skutek wezwania o zapłatę należności przysługującej Bankowi nastąpił z dniem doręczenia kredytobiorcom skierowanego przeciwko nim pozwu o zapłatę.

W konsekwencji, skutek wzajemnego umorzenia wierzytelności nastąpił z dniem, w którym obie wierzytelności stały się wymagalne tj. 21 marca 2023 r. Tym samym zasadne było oddalenie powództwa w niniejszej sprawie co do kwoty należności głównej z odsetkami od w/w daty.

Powodom należą się natomiast odsetki od kwoty 127.409,98 zł za okres od daty wymagalności ich wierzytelności do daty wzajemnego umorzenia wierzytelności, czyli za okres od dnia 11 października 2022 r. do dnia 21 lutego 2023 r.

Biorąc to pod uwagę Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. i art. 385 k.p.c., orzekł jak w sentencji.

O kosztach postępowania apelacyjnego Sąd orzekł na podstawie art. 100 k.p.c. uznając, iż pozwany Bank przegrał sprawę co do zasady i w przeważającej części.