Wyrok z 24 stycznia 2024, sygn. I ACa 3021/23

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 stycznia 2024 r.

Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny

w składzie:

po rozpoznaniu w dniu 24 stycznia 2024 r. w Katowicach

na rozprawie

sprawy z powództwa R. B., M. M. (1) i D. B.

przeciwko Syndykowi Masy Upadłości (...) Bank Spółki Akcyjnej
w W. w upadłości

o ustalenie

na skutek apelacji pozwanego

od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach

z dnia 23 maja 2022 r., sygn. akt II C 1273/21

1)  oddala apelację;

2)  zasądza od pozwanego na rzecz powodów łącznie, z tytułu kosztów postępowania apelacyjnego 4050 (cztery tysiące pięćdziesiąt) złotych,
z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia prawomocności tego postanowienia o kosztach do dnia zapłaty.

Sygn. akt I ACa 3021/23

UZASADNIENIE

całego wyroku z dnia 24 stycznia 2024 r.

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 23 maja 2022 r. Sąd Okręgowy w Katowicach ustalił, że umowa kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do CHF sporządzona w dniu 16 marca 2007 roku, zawarta przez powodów R. B., D. B., M. P. (M.) z poprzednikiem prawnym pozwanego (...) Bank Spółką Akcyjną z siedzibą w (...) Bank S.A. w K. – (...) Oddział w Ł., jest nieważna i ponadto zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę 6 417,00 zł (sześć tysięcy czterysta siedemnaście złotych) z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia wyroku do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów procesu.

Wydanie tego wyroku poprzedziły następujące ustalenia faktyczne Sądu I instancji :

Powodowie potrzebowali środków na sfinansowanie rozbudowy domu. Formalnościami zajmowali się powodowie R. B. i D. B.. Powódka M. M. (1) jest siostrą powódki D. B., która przekonała ją do decyzji o kredycie i udzielała jej informacji na jego temat. Powodowie brali pod uwagę oferty dwóch banków. Przekonała ich w rozmowie z analitykiem finansowym oferta pozwanego banku. Mimo, że mieli zamiar zawrzeć umowę na kredyt złotowy, wskazano im, że lepszy będzie kredyt w CHF z uwagi na dostępność, łatwość uzyskiwania, niskie oprocentowanie, niższe raty kredytowe. Zapewniano, że jest to kredyt bezpieczny. Informowano o niezmienności rat kredytowych, stabilności waluty. Nie udzielano informacji co do stosowania przez bank dwóch kursów waluty franka, kursu kupna i sprzedaży oraz ich sposobu przeliczania. Nie było możliwości negocjowania umowy. Nie przedstawiono im symulacji kredytowych. Działali w zaufaniu do Banku jako instytucji zaufania publicznego.

Powodowie na formularzu udostępnionym przez bank złożyli w dniu 20 lutego 2007 roku i w dniu 2 marca 2007 wnioski o kredyt hipoteczny nr (...) w kwocie 150 000 zł indeksowany kursem waluty CHF. W dokumencie stanowiącym oświadczenie kredytobiorcy o wyborze waluty obcej poprzednik prawny pozwanego przedstawił tabelarycznie wpływ zmian oprocentowania i kursu waluty kredytu na wysokość miesięcznych rat, przy założeniu udzielenia kredytu w kwocie 150.000,00 zł na okres 15 lat i zmiennym oprocentowaniu kredytu indeksowanego w walucie CHF w wysokości 3 %, porównując go z kredytem złotowym, oprocentowanym w wysokości 6 %. Powodowie potwierdzili własnoręcznym podpisem otrzymanie takiej informacji w zakresie ryzyka kursowego oraz ryzyka wynikającego ze zmiennej stopy procentowej, z zastrzeżeniem, że powyższa tabela ma charakter wyłącznie przykładowy i powodowie nie będą na jej podstawie wywodzić wobec banku żadnych roszczeń.

W dniu 16 marca 2007 r. pomiędzy poprzednikiem prawnym pozwanego (...) Bank S.A. w K. – Dom Oddział w Ł. a powodami, jako kredytobiorcami, została zawarta umowa nr (...) o kredyt indeksowany do CHF (umowa kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do CHF).

W zakresie treści umowy sąd Okręgowy ustalił, że zgodnie z jej § 1 Bank udzielił powodom kredytu w kwocie 151.741,74 zł indeksowanego kursem CHF przy założeniu, że uruchomiono całość kredytu w dacie sporządzenia umowy, a równowartość kredytu wynosiłaby wtedy 64.461,23 CHF. Rzeczywista równowartość, jak ustalił Sąd, miała zostać określona po wypłacie ostatniej transzy kredytu. Kredytobiorca ponadto w umowie oświadczył, że jest świadomy ryzyka kursowego, związanego ze zmianą kursu waluty indeksacyjnej w stosunku do złotego, w całym okresie kredytowania i akceptuje to ryzyko (ust. 1). Spłatę kredytu ustalono w 324 miesięcznych równych ratach kapitałowo-odsetkowych (ust. 2). W § 1 ust. 3 ustalono, że oprocentowanie kredytu jest zmienne i na dzień sporządzenia umowy wynosi 2,52 % w skali roku, na które składa się suma obowiązującej stawki (...) i stałej marży Banku, która wynosi 0,38 %. W § 1 ust. 3 umowy zawarte zostało także oświadczenie kredytobiorcy o świadomości ryzyka wynikającego ze zmiennego oprocentowania w całym okresie kredytowania oraz o akceptacji tego ryzyka. Zgodnie z § 3 ust. 1 umowy zabezpieczenie spłaty kredytu stanowiła hipoteka kaucyjna na rzecz banku w złotych polskich do kwoty stanowiącej 170% kwoty kredytu, cesja na rzecz banku wierzytelności z tytułu umowy ubezpieczenia kredytowanej nieruchomości od ognia, powodzi i innych zdarzeń losowych, weksel in blanco do czasu przedstawienia prawomocnego wpisu hipoteki na rzecz banku lub do końca ochrony ubezpieczeniowej z tytułu ubezpieczenia niskiego wkładu własnego, w zależności od tego, co nastąpi później, ubezpieczenie spłaty kredytu, na wypadek śmierci lub trwałej niezdolności do pracy. W § 9 ust. 2 umowy, według ustaleń Sądu, postanowiono, że w dniu wypłaty kredytu lub każdej transzy kredytu kwota wypłaconych środków będzie przeliczana do CHF według kursu kupna CHF określonego w tabeli kursów obowiązującego w dniu uruchomienia środków.

Tabela kursów zdefiniowana została w § 6 ust. 1 umowy jako bankowa tabela kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut sporządzana przez merytoryczną komórkę banku na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili sporządzania tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich przez NBP, tabela, według ustaleń Sądu I instancji, sporządzana jest o godz. 16 każdego dnia roboczego, i obowiązująca jest przez cały następny dzień roboczy. Zgodnie z § 10 ust. 1 umowy powodowie mieli dokonywać w okresie objętym umową spłaty rat kapitałowo-odsetkowych i odsetkowych w terminach, kwotach i na rachunek wskazany w aktualnym harmonogramie spłat, otrzymywanym w szczególności po wypłacie kredytu, każdej transzy kredytu i zmianie oprocentowania każdorazowo na okres 24-miesięczny.Stosownie zaś do treści § 10 ust. 3 umowy wysokość zobowiązania powodów miała być ustalana jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w CHF po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży CHF określonego w bankowej tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut obcych obowiązującego w dniu spłaty. W § 20 ust. 3 lit. b oraz ust. 4 umowy postanowiono z kolei, że przewalutowanie kredytu z waluty obcej na złote będzie następować według kursów sprzedaży dewiz z dnia złożenia wniosku o przewalutowanie na podstawie obowiązującej w banku tabeli kursów, a w przypadku zmiany waluty obcej na inną walutę obcą saldo kredytu oblicza się na podstawie obowiązujących w Banku w dniu złożenia wniosku o przewalutowanie kursów walut dewiz. W § 2 Regulaminu do umowy kredytu zdefiniowano bankową tabelę kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut jako sporządzaną przez merytoryczną komórkę Banku na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili sporządzania tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich przez NBP, sporządzaną o godz. 16.00 każdego dnia roboczego i obowiązującą przez cały następny dzień roboczy.W myśl § 16 ust. 4 Regulaminu w przypadku kredytu indeksowanego do waluty obcej, Bank w następnym dniu po upływie terminu wymagalności kredytu dokonuje przewalutowania całego wymagalnego zadłużenia w PLN, z zastosowaniem aktualnego kursu sprzedaży dewiz określonego przez Bank w Tabeli Kursów (…).W § 19 ust. 5 Regulaminu z kolei wskazano, jak ustalił Sąd, że w przypadku kredytu indeksowanego w walucie obcej kwota spłaty obliczona jest według kursu sprzedaży dewiz obowiązującym w Banku na podstawie obowiązującej w Banku (...) z dnia wpływu środków. Natomiast § 21 ust. 5 Regulaminu stanowi, że w przypadku kredytu indeksowanego do obcej waluty prowizja za wcześniejszą spłatę przeliczona jest według kursu sprzedaży dewiz na podstawie obowiązującej w Banku (...) z dnia realizacji wcześniejszej spłaty.

Powodowie, jak ustalił Sąd, odbyli dwa spotkania w pozwanym Banku. Na drugim z nich doszło do podpisania umowy. Sprawdzono wówczas dane osobowe i kwotę kredytu. Od 2013 r. powódka w kredytowanym lokalu prowadzi działalność gospodarczą.

Zgodnie z ustaleniami Sądu pierwszej instancji pozwany uruchomił kredyt w kwocie 151.741,74 zł. W dniu 4 kwietnia 2012 r. i 20 lutego 2013 r. strony zawarły aneksy do umowy.

Od początku trwania umowy do dnia 20 października 2021 r. suma wszystkich wpłat powodów tytułem zaciągniętego kredytu wyniosła 146.711,58 zł.

Powyższy stan faktyczny, Sąd Okręgowy ustalił na podstawie złożonych do akt dokumentów prywatnych, których autentyczność i prawdziwość treści nie była przez strony kwestionowana, a także na podstawie zeznań powodów, które w ocenie sądu były spójne, logiczne i korespondowały z pozostałym zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym.

Sąd pierwszej instancji ponadto, na podstawie art. 235 ² § 1 pkt 2 i 5, jako nieistotne dla rozstrzygnięcia sprawy, pominął: wnioskowany przez powodów dowód z opinii biegłego z zakresu ekonomii bankowości i finansów; wnioskowane przez pozwanego dowody z dokumentów wymienionych w pkt 4 d-e, g-k, opinii biegłego z zakresu finansów i bankowości, a nadto zeznań świadków J. K. i J. S.. Wskazani świadkowie, według ustaleń Sądu I instancji, nie posiadali żadnych informacji odnośnie tego konkretnego kredytu. Ogólne informacje dotyczące kredytów hipotecznych nie mogą, w ocenie tego Sądu, zastąpić informacji dotyczącej konkretnej umowy.

W oparciu tak ustalony stan faktyczny Sąd Okręgowy uznał, że powództwo w odniesieniu do roszczenia głównego podlegało uwzględnieniu . Sąd odwołał się do regulacji z art. 189 k.p.c. wywodząc, że powodowie mają interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umowy. W ocenie Sądu Okręgowego, definitywne rozstrzygnięcie istniejącego między stronami sporu może nastąpić przez wydanie wyroku wprost odnoszącego się do istoty tego sporu, tj. kwestii ważności umowy kredytu.

Sąd wskazał, że powodowie zawarli umowę kredytu jako konsumenci w rozumieniu art. 22 ¹ k.c., natomiast pozwany (jego poprzednik prawny) miał i ma status przedsiębiorcy. Fakt iż od 2013 roku powódka prowadzi w miejscu zamieszkania działalność gospodarczą nie ma, w ocenie Sądu, znaczenia.

Strony, zdaniem Sądu, zawarły umowę kredytu, której wymagania określa art. 69 ustawy Prawo bankowe. Wysokość udzielonego kredytu może zostać określona wprost jako kwota pieniężna lub poprzez zastosowanie mechanizmu waloryzacyjnego, w tym indeksacji kursem waluty obcej. Sąd wywodził, że warunkiem zastosowania takiego mechanizmu jest jednak ustalenie miernika waloryzacji (kursu waluty) poprzez odwołanie się do czynnika zewnętrznego, obiektywnego i niezależnego od stron umowy kredytu. Klauzula indeksacyjna powinna być określona tak, by nie zostały naruszone zasada nominalizmu (art. 358 ^{( 1)} k.c.) ani zasada swobody umów (353 ^{( 1)} k.c.), a ponadto sformułowana w taki sposób, by w umowie kredytu jednoznacznie określone zostały jej elementy przedmiotowo istotne wymienione w art. 69 Prawa bankowego. Oceniając kwestionowane przez powodów postanowienia umowy określające sposób wykonywania wprowadzonego do umowy mechanizmu indeksacji , Sąd pierwszej instancji odwołał się do regulacji z art. 385 ^{( 1)} § 1 k.c. i stwierdził że mają one charakter abuzywny. Wywodził, że postanowienia te dotyczą niejednoznacznie formułowanych głównych świadczeń stron, nie zostały indywidulanie uzgodnione oraz kształtują prawa powodów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, naruszając rażąco ich interesy jako kredytobiorców. Sąd stwierdził, że poczynione w sprawie ustalenia odnoszące się do treści umowy świadczą o tym, że powodowie nie mieli możliwości zweryfikowania sposobu określenia zasad ustalania wysokości świadczenia głównego – kwoty kredytu wyrażonej w CHF oraz wysokości zobowiązania wobec banku. Postanowienia umowy odnoszące się do mechanizmu indeksacji pozwalają pozwanemu na dowolne ustalanie kursów kupna i sprzedaży CHF na potrzeby rozliczeń kredytowych. Analizowane postanowienia nie zostały z powodami uzgodnione indywidualnie - stanowiły elementy wzorca umowy przygotowanego przez pozwany bank i narzuconego powodom jako konsumentom. Sąd podkreślał, że oceny umowy należy dokonać na moment jej zawierania, a późniejsze wykonywanie umowy nie ma znaczenia dla oceny abuzywności klauzul waloryzacyjnych w niej zawartych. W konkluzji wskazał, że za abuzywne, a przez to niewiążące powodów jako konsumentów, zgodnie z dyspozycją art. 385 ^{( 1)} § 1 k.c., w rozpoznawanej sprawie należy uznać postanowienia wynikające z : § 1 ust. 1, § 6 ust. 1, § 9 ust. 2, § 10 ust. 3, § 12, § 14 ust. 3 umowy w związku z § 19 ust. 5 Regulaminu.

Usunięcie z umowy klauzul indeksacyjnych prowadzić będzie, w ocenie Sądu, do zmiany głównego przedmiotu umowy. Dodatkowo wykonywanie umowy bez mechanizmu indeksacji kursem CHF wiązałoby się z zasadniczą zmianą jej charakteru prawnego, będącego gospodarczą i prawną przyczyną jej zawarcia przez strony. W związku z powyższym sąd Okręgowy uznał, że eliminacja niedozwolonych klauzul skutkuje niemożnością wykonywania umowy. Nie jest także możliwe zastąpienie ich innymi postanowieniami, takimi jak zastąpienie kursu waluty określonego w postanowieniach abuzywnych innym kursem, w tym średnim kursem ogłaszanym przez NBP, nawet gdyby obie strony wyraziły na to zgodę. Nie jest możliwe wprowadzenie do umowy postanowienia o indeksacji kredytu kursem średnim CHF opublikowanym przez NBP w dniu uruchomienia kredytu na podstawie przepisu dyspozytywnego. Art. 358 § 2 k.c. w obecnym brzmieniu, jak wskazał Sąd, został wprowadzony na mocy ustawy z dnia 23 października 2008r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz ustawy – prawo dewizowe i obowiązuje dopiero od 24 stycznia 2009r., tymczasem strony zawarły umowę w roku 2007. Sąd wykluczył możliwość utrzymania umowy bez klauzul indeksacyjnych, jednak z zachowaniem oprocentowania w oparciu o indeks LIBOR ponieważ stanowiłoby niedozwoloną ingerencję w zgodne oświadczenia stron o wyborze umowy kredytu złotowego indeksowanego kursem CHF. Zaznaczył ,że stanowisko przeciwne wypełnianiu luk w umowie na podstawie przepisów krajowych o charakterze dyspozytywnym wyraził ponadto Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku w sprawie C-260/18.

W świetle powyższych rozważań, w ocenie Sądu Okręgowego, zachodzi konieczność stwierdzenia ex tunc nieważności umowy o kredyt, o czym Sąd ten orzekł jak w punkcie 1 sentencji wyroku. O kosztach procesu, Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 98 § 1,1 ¹ i 3 k.p.c. w pkt 2 wyroku.

Apelację od wyroku wniósł pozwany, zaskarżając go w całości .

Postanowieniem z dnia 20 lipca 2023r. Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy w W. XVIII Wydział Gospodarczy ogłosił upadłość (...) Bank S.A. z siedzibą w W..

Wydanym w tej sprawie postanowieniem z dnia 26 października 2023r. (k. 336 akt) Sąd Apelacyjny na podstawie art. 174 § 1 pkt. 4 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. zawiesił postępowanie apelacyjne. Jak wskazują komentatorzy (por. Witosz Aleksander Jerzy (red.), Prawo upadłościowe, Komentarz, wyd. II, LEX) jeśli w procesie cywilnym upadły był pozwanym, przebieg postępowania zależy od tego, czy postępowanie dotyczy wierzytelności podlegającej umieszczeniu na liście wierzytelności (zgłoszeniu przez wierzyciela sędziemu-komisarzowi). Jeśli tak, to postępowanie to może zostać podjęte z udziałem syndyka po spełnieniu przesłanek z art. 145 ust. 1 pr. upadł. Gdy natomiast, tak jak ma to miejsce w okolicznościach niniejszej sprawy w której powodowie domagali się ustalenia nieważności umowy, przedmiotem postępowania jest inny przedmiot niż wierzytelność podlegająca zgłoszeniu sędziemu-komisarzowi, sąd zawiesza postępowanie i po ustaleniu osoby syndyka podejmuje je na podstawie art. 180 § 1 pkt 5 lit. b w zw. z art. 174 § 3 k.p.c. Przychylając się do takiego poglądu, tym samym postanowieniem z dnia 26 października 2023r., Sąd Apelacyjny podjął postepowanie apelacyjne z udziałem Syndyka masy upadłości (...) Bank Spółki Akcyjnej w W. w upadłości.

Odnośnie do rozstrzygnięcia dotyczącego ustalenia nieważności umowy kredytu, skarżący w apelacji sformułował następujące zarzuty :

1.  Nierozpoznania istoty sprawy wobec :

-braku dokonania kontroli incydentalne wzorca umownego zgodnie z wytycznymi płynącymi z przepisów prawa, lecz de facto dokonanie kontroli abstrakcyjnej ,

-braku zbadania kryteriów określania kursów wskazanych w par. 6 ust. 1 Umowy i blankietowe stwierdzenie, że w Umowie nie określono kryteriów określania kursu waluty indeksacji ,

- uznania bezskuteczności postanowień Aneksu do umowy w części odnoszącej się do indeksacji,

-braku zbadania możliwości utrzymania Umowy w mocy wobec uznania bezskuteczności części jej postanowień;

2. naruszenia przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy oraz jej rozstrzygnięcie, tj.:

- art. 327 ¹ § 1 ust. 1 i 2 k.p.c. poprzez sporządzenie wyroku w sposób uniemożliwiający prześledzenie toku rozumowania Sądu meriti,

- art. 227 k.p.c. oraz art. 235 ² § 1 pkt. 2, 3 i 5 k.p.c., oraz art. 205 ¹² § 2 k.p.c. i art. 278 § 1 k.p.c. w zw. z art. 232 zd. 2 k.p.c. poprzez nieprzeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu finansów i bankowości i samodzielne, dowolne oraz niczym nieuzasadnione ustalenie, że w Umowie i Regulaminie brak wskazania kryteriów określania kursu waluty,

- art. 227 k.p.c. oraz art. 235 ² § 1 pkt. 2, 3 i 5 k.p.c., oraz art. 205 ¹² § 2 k.p.c. i art. 299 k.p.c., poprzez nieuprawnione pominięcie dowodu z zeznań świadków J. K. i P. S. na okoliczności fakty zgłoszone przez Pozwanego,

- art. 233 §1 k.p.c. w zw. z art. 299 k.p.c. poprzez danie wiary w całości wyjaśnieniom strony Powodowej w toku dowodu z wyjaśnień stron, podczas gdy strona powodowa jest zainteresowana wynikiem postępowania, co nakazuje jej wyjaśnienia oceniać niezwykle ostrożnie, a nadto (1) od zawarcia umowy upłynęło już dużo czasu, co mogło spowodować „zatarcie” w pamięci faktu informowania o ryzyku,

- art. 233 §1 k.p.c. poprzez dowolną, a nie wszechstronna ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w sposób szczegółowo opisany na stronach 4-7 apelacji ;

3. naruszenia przepisów prawa materialnego, tj.:

- art. 111 ust. 1 pkt. 4 ustawy Prawo bankowe,

- art. 56 k.c. , art. 65 § 1 i 2 k.c. , art. 354 §1 i 2 k.c. w zw. z § 6 ust. 1, § 9 ust. 2 oraz § 10 ust. 3 Umowy Kredytu,

- art. 56 k.c. , art. 65 § 1 i 2 k.c. oraz art. 354 § 1 i 2 k.c. i art. 385 ¹ § 2 k.c.,

- art. 385 § 2 zd. 1 k.c. w zw. z art. 5 zd. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG,

- art. 385 ¹ §1 i 2 k.c. oraz art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG,

- art. 385 ¹ k.c. oraz 385 ² k.c.,

- art. 385 § 2 zd. 1 k.c. w zw. z art. 5 zd. 2 Dyrektywy 93/13/EWG,

- art. 358 § 1 i 2 k.c.,

- art. 24 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim,

- art. 30 ust 2 pkt 1 i 2 w zw. z art. 2 ust 1 pkt 3 Ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości,

- art. 189 k.p.c.,

- art. 5 k.c.

Z powołaniem na takie zarzuty (szczegółowo uzasadnione w treści pisemnej apelacji), pozwany domagał się zmiany wyroku w zaskarżonej części poprzez oddalenie powództwa, ewentualnie uchylenia wyroku w zaskarżonej części i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. W każdym z przypadków, wniósł o zasądzenie od strony Powodowej na rzecz pozwanego kosztów procesu za obie instancje.

Powodowie w odpowiedzi na apelację domagali się jej oddalenia w całości oraz zasądzenia na swoją rzecz od pozwanego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych, wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia w sprawie do dnia zapłaty.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje :

Apelacja nie zasługiwała na uwzględnienie.

Najdalej idącym jest zarzut nierozpoznania istoty sprawy. W ocenie Sądu Apelacyjnego jest on pozbawiony jakichkolwiek podstaw. Zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie i doktrynie poglądem, pojęcie nierozpoznania istoty sprawy interpretowane jest jako wadliwość rozstrzygnięcia polegająca na wydaniu przez sąd pierwszej instancji orzeczenia, które nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, bądź na zaniechaniu zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów strony z powodu bezpodstawnego przyjęcia, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2014 r., V CZ 45/14). Zdaniem Sądu Apelacyjnego, taka sytuacja nie miała w niniejszej sprawie miejsca. Podkreślić należy, że Sąd Okręgowy poczynił w sprawie szczegółowe ustalenia , które okazały się wystarczające do oceny żądania powodów. Formułując zarzut nierozpoznana istoty sprawy, pozwany w istocie zarzuca Sądowi I instancji to, że nie wyciągnął on z ustalonego w sprawie stanu faktycznego wniosków oczekiwanych przez skarżącego.

Analiza prawidłowości zastosowania i wykładni prawa materialnego przez Sąd pierwszej instancji może być dokonana wówczas, gdy w niewadliwy sposób został ustalony stan faktyczny. Sąd Apelacyjny uznaje, że ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego są prawidłowe. Zostały one poczynione w oparciu o zgormadzony w sprawie materiał dowodowy oceniony zgonie regułami wynikającymi z art. 233§1 k.p.c. Zarzut naruszenia tego przepisu w sposób opisany w apelacji jest bezzasadny . Ustalony stan faktyczny , jak to już skazano, okazał się wystarczający do rozstrzygnięcia sprawy, a zatem trafnie Sąd Okręgowy pominął wnioski powodów i pozwanego o przeprowadzenie i dopuszczenie dowodu z opinii biegłego oraz wniosek pozwanego o dopuszczenie dowodu z zeznań świadków J. K. i P. S.. Świadkowie ci nie zawierali umowy z powodami i nie mieli wiedzy co do czynności poprzedzających jej zawarcie, okoliczności towarzyszących jej zawarciu i udzielanych powodom informacji związanych z umową. Tym samym ustalenia, które według oczekiwań pozwanego, miały być poczynione w oparciu o dowód z zeznań tych świadków, nie mogły zastąpić konkretnych ustaleń co do tego, jak procedowano w sprawie tego konkretnego kredytu. Informacje dotyczące zasad funkcjonowania kredytów indeksowanych do walut obcych , oraz zasad ich obsługi w pozwanym banku nie miałyby natomiast znaczenia dla oceny prawnej żądania pozwu. Prawidło uznał także Sąd Okręgowy, że dowód z opinii biegłego nie mógł posłużyć do oceny abuzywności postanowień umowy - co jest elementem oceny prawnej należącej do sądu rozstrzygającego sprawę . Ustalenia Sądu Okręgowego bazowały głównie na treści dokumentów prywatnych, których autentyczności żadna ze stron nie kwestionowała, oraz na uznanych za wiarygodne przez ten Sąd zeznaniach powodów D. B. i R. B.. Ocena zeznań powodów nie budzi wątpliwości. W istocie, w tej sprawie zeznania powodów były najbardziej miarodajnym dowodem, spośród zgłoszonych przez strony, dla ustalenia okoliczności, w jakich doszło do zawarcia spornej w sprawie umowy. Słusznie przyjął zatem Sąd Okręgowy instancji, że zeznaniom tym nie sprzeciwiała się treść dowodów z dokumentów, a nadto nie podważał ich i nie mógł podważyć żaden z dowodów zaoferowanych przez pozwanego.

Sąd Okręgowy nie naruszył w związku z tym, w żadnej mierze przepisów procesowych, w tym art. 235 ² § 1 pkt 2, 3 i 5 k.p.c., art. 227 k.p.c., art. 278 k.p.c., art. 299 k.p.c., ani też art. 233 § 1 k.p.c., ponieważ nie uchybił regułom postępowania dowodowego, a oceniając jego wyniki, nie naruszył też w żadnej mierze zasad swobodnej oceny dowodów, ani też nie naruszył zasad logiki i doświadczenia życiowego. Sąd odwoławczy podziela zatem ustalenia Sądu pierwszej instancji i przyjmuje je za własne, co czyni zbędnym ich powielanie (art. 387 §2 ¹ pkt 1 k.p.c.).

Sąd Apelacyjny, rozpoznając przedmiotową apelację, podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, zgodnie z którym umowę łączącą strony z uwagi na jej abuzywne zapisy należy ocenić jako nieważną. W konsekwencji, nie mogły odnieść skutku zarzuty apelacji pozwanego, negujące abuzywny charakter istotnych w sprawie postanowień umowy. Zarzuty te należy ocenić jako wyłącznie polemiczne i będące wynikiem własnego poglądu pozwanego na zawartą umowę. Zasadnie przyjął Sąd Okręgowy, iż zakwestionowane przez powodów postanowienia inkorporujące do umowy mechanizm podwójnej indeksacji stanowiły niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 385 ^1-385 ³ k.c., które to przepisy stanowią implementację do prawa polskiego dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. Odnosi się to do postanowień z § 1 ust. 1, § 6 ust. 1, § 9 ust. 2, § 10 ust. 3, § 14 ust. 3 umowy oraz § 19 ust. 5 Regulaminu – które łącznie określały zasady wykonywania wprowadzonego do umowy mechanizmu indeksacji. W konsekwencji, nie mogły odnieść skutku zarzuty apelacji pozwanego, negujące ich niedozwolony charakter.

W pierwszej kolejności wskazać trzeba, że oceny uczciwego, a zarazem abuzywnego charakteru powyższych postanowień zawartej przez strony umowy, zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018r., III CZP 29/17 i powołanego w niej orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, oraz stosownie do art. 4 ust. 1 oraz art. 3 ust. 1 wdrożonej do polskiego porządku prawnego Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, należy dokonać w odniesieniu do chwili zawarcia umowy o kredyt z uwzględnieniem wszystkich okoliczności, o których Bank wiedział lub mógł wiedzieć przy zawieraniu umowy i które mogły wpływać na jej późniejsze wykonanie. Ocena ta nie może zależeć od zdarzeń, które wystąpią po zawarciu umowy.

Zgodnie z treścią 385 ^{( 1)} § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. W realiach tej sprawy nie budzi żadnych wątpliwości, że powodowie zawarli umowę jako konsumenci - okoliczność ta była bezsporna. Z ustaleń faktycznych sprawy wynika, że w § 9 ust. 2 umowy kredytu przewidziano, że w dniu wypłaty kredytu lub każdej transzy kredytu kwota wypłaconych środków będzie przeliczana do CHF według kursu kupna walut określonego w Tabeli Kursów – obowiązującego w dniu uruchomienia środków. W myśl § 10 ust. 3 umowy wysokość zobowiązania będzie ustalana jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w CHF, po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży walut określanego w „Bankowej tabeli kurów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut obcych” do – CHF obowiązującego w dniu spłaty”. Zgodnie natomiast z definicją zawartą w § 6 ust. 1 umowy kredytu, bankowa tabela kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut, zwana Tabelą Kursów, jest to tabela kursów walut sporządzana przez merytoryczną komórkę Banku na podstawie kursów walut obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili sporządzania tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich przez NBP, tabela sporządzana jest o godzinie 16.00 każdego dnia i obowiązuje przez cały następny dzień roboczy. Zapisy umowy jednoznacznie wskazują zatem ,że kwota kredytu została udzielona w złotych polskich, przy jednoczesnym przeliczeniu wysokości wypłacanej kwoty według kursu kupna CHF obowiązującego w Banku w dniu wypłaty środków. Wartość franka szwajcarskiego, według kursu sprzedaży CHF obowiązującego w dniu spłaty, została też przyjęta jako wskaźnik waloryzacji poszczególnych rat, podlegających spłacie. Udzielony kredyt jest kredytem złotowym z wprowadzonym do niej mechanizmem indeksacji. Trzeba stwierdzić, że wymienione postanowienia łącznie stanowią elementy składające się na całościowy mechanizm indeksacyjny, który w ocenie Sądu Apelacyjnego ma charakter abuzywny- co prawidłowo zostało ustalone przez Sąd Okręgowy. Określają one wprowadzone do umowy klauzulę ryzyka walutowego (dotyczącą zmiany kursu waluty), oraz klauzulę kursową (spreadową), czyli uprawnienie do ustalania kursu przeliczeniowego sprzedaży i kupna waluty z odwołaniem się do tabel kursowych banku). Biorąc pod uwagę, że mechanizm indeksacji w kształcie wynikającym z ocenianej umowy jest ściśle związany z tymi klauzulami łącznie, to nie jest dopuszczalne uznanie, że brak abuzywności jednej z nich powoduje, że nie ma miejsca abuzywność całego mechanizmu indeksacyjnego. Stanowisko wynika z uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, w którym odrzucono odróżnienie części kursowej i części przeliczeniowej klauzuli indeksacyjnej i podkreślono, że bez unormowania kursu miarodajnego dla poszczególnych przeliczeń, przeliczenia te nie mogą być dokonane, a postanowienia przeliczeniowe nie mogą wywrzeć skutku. Zasadniczo uzgodnienie przez strony, że kredyt zostanie rozliczony przy użyciu innej waluty niż waluta kredytu (kredyt indeksowany czy denominowany) w dacie umowy stron nie pozostawało w sprzeczności z naturą zobowiązania .

Jeśli chodzi o kwestię indywidualnego uzgodnienia spornych zapisów, to wskazać należy, że zgodnie z art. 385 ¹ § 3 nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. W myśl § 4 ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje. Zgodnie z poglądami orzecznictwa o indywidualnie uzgodnionym postanowieniu można mówić wyłącznie wtedy gdy w istocie dane postanowienie powstało poprzez wspólne uzgodnienie jego treści przez konsumenta i przedsiębiorcę, lub też zostało narzucone przedsiębiorcy przez konsumenta. Na fakt indywidualnego uzgodnienia postanowień obejmujących zakwestionowane klauzule powoływał się pozwany bank, nie sprostał jednak ciężarowi wykazania, że kwestionowane postanowienia były indywidualnie uzgodnione z powodami- co zostało prawidłowo ustalone przez sąd Okręgowy. Okoliczność, że konsument znał i rozumiał treść postanowienia oraz zgodził się na wprowadzenie go do umowy nie stoi na przeszkodzie uznaniu, iż nie zostało ono indywidualnie uzgodnione, jeśli jego treść nie została sformułowana w toku negocjacji z konsumentem. W tej sprawie cała umowa została zaczerpnięta z gotowego wzorca, na którego treść powodowie nie mieli rzeczywistego wpływu i nie ma dowodów na to, że było inaczej. Wbrew apelacji pozwanego, z takich okoliczności jak wpisanie we wniosku kredytowym przez stronę powodową kwoty kredytu ,oraz waluty CHF, oraz z oświadczenia kredytobiorcy o wyborze waluty obcej , nie da się w żaden sposób wywieść, że przedmiotowe klauzule indeksacyjne zostały indywidualnie uzgodnione z powodami.Ustalenia Sądu Okręgowego były zatem w tym zakresie prawidłowe.

Warunkiem uznania postanowienia umownego za abuzywne jest ustalenie, że kształtuje ono prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, gdy można rozsądnie założyć, że kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy i słuszny, uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie się spodziewać, że konsument zaakceptowałby w ramach negocjacji klauzulę będącą źródłem braku równowagi stron (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 2016 r. I CSK 125/15 LEX 1968429). Sąd podziela pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, LEX 2642144, że zamieszczony w kwestionowanych przez powodów postanowieniach mechanizm ustalania przez bank kursów waluty, pozostawiający bankowi swobodę, jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, zaś klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala na potencjalna swobodę decyzyjną przedsiębiorcy w kwestii bardzo istotnej dla konsumenta, dotyczącej kosztów kredytu, jest klauzulą niedozwoloną. Wbrew twierdzeniom pozwanego omawiane postanowienia umowne nie zawierają przejrzystego opisu mechanizmu waloryzacji, dzięki któremu kredytobiorca jako konsument mógłby w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, zrozumieć wypływające z tych postanowień konsekwencje ekonomiczne. Postanowienia te są niejednoznaczne i nietransparentne, a poprzez wynikającą z umowy możliwość kształtowania przez Bank kursu wymiany walut w sposób wyłączony spod jakikolwiek kontroli kredytobiorcy (a zatem potencjalnie dowolny) skutkują rażącą dysproporcją uprawnień kontraktowych na niekorzyść kredytobiorcy, w sposób oczywisty godzą także w dobre obyczaje. Dobre obyczaje nakazują bowiem, aby koszty ponoszone przez konsumenta związane z zawarciem umowy były możliwe do oszacowania. Powodowie z przyczyn obiektywnych, nie byli w stanie tego uczynić. Materiał sprawy nie dał podstaw do ustalenia, że zawarcie przedmiotowej umowy zostało poprzedzone właściwym, rzetelnym przekazaniem kredytobiorcom przez doradcę, który prezentował ofertę, informacji umożliwiających zrozumienie nie tylko samej konstrukcji, ale też i konsekwencji kredytu indeksowanego walutą obcą. W wyrokach z 29 października 2019r., IV CSK 309/18 i z 27 listopada 2019r., II CSK 438/18, Sąd Najwyższy stwierdził, że wprowadzenie do umowy kredytowej zawieranej na wiele lat, mającej daleko idące konsekwencje dla egzystencji konsumenta, mechanizmu działania kursowego wymaga szczególnej staranności Banku w zakresie wyraźnego wskazania zagrożeń wiążących się z oferowanym kredytem, tak by konsument miał pełne rozeznanie konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy w związku z czym obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne, a efektem może być obowiązek zwrotu kwoty wielokrotnie wyższej, mimo dokonywanych regularnych spłat. Obowiązek informacyjny określany jest nawet jako "ponadstandardowy", mający dać konsumentowi pełne rozeznanie co do istoty transakcji. Należy uznać, że decyzja powodów o zaciągnięciu kredytu indeksowanego do CHF, czy treść złożonych oświadczeń odnoszących się do ryzyka walutowego , nie mogły zostać uznane za wystarczające dla przyjęcia, że Bank wypełnił należycie obowiązek informacyjny. Wbrew zarzutom apelacji fakt podpisania przez powodów oświadczeniu kredytobiorcy o wyborze waluty obcej nie może świadczyć o należytym wypełnieniu wobec nich obowiązku informacyjnego . Zawarto w nim symulację gdzie wskazano, różnicę w wysokościach rat kredytowych opierającą się na założeniu, że wzrost kursu franka szwajcarskiego będzie na poziomie 10,9 % - co mogło u kredytobiorców wywoływać mylne wyobrażenie na temat skali ryzyka walutowego związanego z umową. Jeśli idzie o ryzyko kursowe, to trzeba wskazać, że nie przewidziano nigdzie ani w umowie ani w regulaminie jednoznacznych, zrozumiałych kryteriów ustalania kursu franka stosowanego do przeliczeń związanych z wykonywaniem umowy. Wbrew wywodom zawartym w apelacji, takich kryteriów nie zawiera w szczególności § 6 ust. 1 umowy . Zawarte w nim odwołanie do kursów na rynku międzybankowym i kursów średnich NBP jest na tyle ogólnikowe, że w istocie żaden sposób nie ogranicza pozwanego w możliwości określania kursów waluty indeksacji. Zaznaczyć należy, że w przedmiotowej sprawie nie chodzi o to, czy pozwany faktycznie ustalał kursy CHF z zupełną dowolnością, czy też opierał się w tym zakresie na swoich własnych wypracowanych kryteriach, czy też może polegał na danych z innych źródeł, lecz o to, czy umowa pozwalała mu na taką właśnie potencjalną dowolność i czy konsumenci w oparciu o umowę i regulamin byli w stanie poznać obiektywne, sprawdzalne kryteria ustalania kursów wymiany walut przez pozwany Bank. Takie nie zostały sprecyzowane.

W świetle art. 385 ^{( 1)} § 1 k.c. spod kontroli przewidzianej w art. 385 ^{( 1)} i nast. k.c. wyłączone są postanowienia określające główne świadczenia stron, ale jedynie wówczas, gdy sformułowane zostały jednoznacznie. Sąd Apelacyjny podziela stanowisko Sądu I instancji , że oceniane w sprawie postanowienia umowy określają główne świadczenia stron. Pojęcie głównych świadczeń stron wiązać należy z ustawowo określonymi elementami przedmiotowo istotnymi wyróżniającymi dany typ umowy nazwanej (essentialia negotii). W przypadku umowy o kredyt z art. 69 prawa bankowego wynika, że tak rozumianymi głównymi świadczeniami stron są: po stronie kredytodawcy oddanie do dyspozycji kredytobiorcy oznaczonej kwoty pieniężnej na oznaczony czas z przeznaczeniem na oznaczony w umowie cel, a po stronie kredytobiorcy wykorzystanie udostępnionej mu kwoty kredytu zgodnie z umówionym celem, zwrot kwoty kredytu, zapłata odsetek kapitałowych i prowizji. W przypadku umów o kredyt indeksowany do waluty obcej, zawarte w tych umowach klauzule waloryzacyjne, takie jak te, które kwestionują powodowie , służą oznaczeniu w pierwszej kolejności salda zadłużenia w CHF ustalanego według kursu kupna, a w następnej kolejności - wysokości poszczególnych rat ustalanych według kursu sprzedaży CHF, a w rezultacie służą ustaleniu kwoty, którą kredytobiorca ma zwrócić bankowi. Określają więc one - i to w sposób bezpośredni - główne świadczenie kredytobiorców wynikające z umowy kredytu, czyli kwotę podlegającą zwrotowi tytułem spłaty kredytu. Także w aprobowanym przez Sąd Apelacyjny orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE na gruncie dyrektywy 93/13/EWG przyjmuje się, że tego typu klauzule dotyczące ryzyka wymiany określają główny przedmiot umowy kredytu (zob. wyrok TSUE z dnia 3 października 2019 r., D., C-260/18, wyrok TSUE z dnia 14 marca 2019 r., D., C-118/17). Sporne klauzule waloryzacyjne nie zostały sformułowane w jednoznaczny .Wynika to jasno z przedstawionych już wyżej rozważań, w których wskazano na kwestie odesłania do kursów wymiany określonych w tabelach, ustalanych jednostronnie przez bank przy braku obiektywnych kryteriów, którymi bank miał się kierować przy ustalaniu kursów kupna i sprzedaży CHF. W oparciu o kwestionowane postanowienia powódka nie była w stanie oszacować kwoty, którą będzie miała obowiązek w przyszłości zapłacić na rzecz banku tytułem spłaty kredytu i to pomimo wskazania w umowie wysokości salda w walucie CHF oraz kursu, według którego przeliczono wypłaconą kwotę kredytu w PLN.

Mając na względzie powyższe Sąd Apelacyjny uznał, że wbrew stanowisku skarżącego Sąd Okręgowy nie naruszył w sposób opisywany w apelacji art. 385 ^{( 1 )}k.c. i art. 385 ^{( 2 )}k.c.. Podzielić należy stanowisko Sądu Okręgowego, że wyżej wymienione postanowienia stanowiły niedozwolone postanowienia umowne i zgodnie z art. 385 ^{( 1)} § 1 i 2 k.c. nie wiązały powodów. Oznacza to konieczność wyeliminowania ich z umowy, przy jednoczesnym związaniu stron umową w pozostałym zakresie. Po wyeliminowaniu z umowy abuzywnych postanowień pojawia się jednak kwestia, czy umowa taka może- bez tych postanowień- nadal obowiązywać i być wykonywana, oraz czy postanowienia te mogą ewentualnie zostać zastąpione przepisami dyspozytywnymi. Podzielając także i w tej kwestii stanowisko Sądu Okręgowego stwierdzić trzeba, że w analizowanej sprawie nie istnieje możliwość wypełnienia powstałych w umowie w powyższy sposób luk poprzez zastąpienie pominiętych, nieuczciwych warunków umownych, przepisem o charakterze dyspozytywnym. Postanowienia te, w ocenie Sądu Apelacyjnego, nie mogą zostać w szczególności zastąpione sugerowanym przez stronę pozwaną przepisem art. 358§ 2 k.c. .Przepis ten dotyczy możliwości określenia kursu waluty obcej (w której zostało wyrażone zobowiązanie) w sytuacji spełnienia świadczenia w walucie polskiej, nie zaś sytuacji, w której dochodzi do przeliczenia wysokości zobowiązania z waluty polskiej na walutę obcą. Stanowiąca przedmiot sprawy umowa była umową o kredyt waloryzowany kursem CHF , a świadczenia obu stron były spełniane w walucie polskiej (wypłata w złotych z jednoczesnym przeliczeniem na CHF , spłata także w złotych, po przeliczeniu rat z CHF). Na gruncie zapisów umowy mechanizm indeksacji służył zatem jako klauzula waloryzacyjna, a między stronami nie dochodziło do transferów waluty. Poza tym, przepis ten wszedł w życie dopiero w dniu 24 stycznia 2009 r., a więc nie obowiązywał w dacie zawarcia objętej niniejszym sporem umowy kredytowej, natomiast ocena abuzywności i określenie jej skutków winna jest dokonywana na datę zawarcia umowy. Sąd Apelacyjny uznaje, że nie ma też możliwości usunięcia luki w umowie za pomocą przepisów prawa wekslowego, za pomocą wykładni oświadczeń woli czy poprzez jeszcze rozwiązania. Przyjąć należy, że ingerencja Sądu w treść zobowiązania, przy braku w polskim porządku prawnym wyraźnego przepisu dyspozytywnego, mogącego mieć zastosowanie na dzień zawarcia umowy, byłaby zbyt daleko idąca, zważywszy chociażby na obecny kierunek orzeczeń TSUE, w tym prezentowany w wyroku z 3 października 2019r., C -260/18. Podstawowa zasada prawa cywilnego wskazuje na konieczność stosowania prawa materialnego z daty dokonania czynności prawnej. Ocena, a tym bardziej ingerencja w ten stosunek prawny w oparciu o przepis prawa materialnego, wprowadzony do porządku prawnego później, jako godząca w tę zasadę jest niedopuszczalna. Nie zachodziła możliwość wypełnienia powstałej po wyeliminowaniu z umowy postanowień abuzywnych luki ani przepisem dyspozytywnym, ani na zasadzie zwyczaju. Nadto, zastąpienie przez Sąd nieuczciwych postanowień umowy postanowieniami uczciwymi byłoby sprzeczne z celem Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, jakim jest zapobieganie kolejnym naruszeniom. Skoro – tak jak w sprawie niniejszej – konsument powołuje się na nieważność umowy (z pełną świadomością skutków tej nieważności), to próby uzupełniania tej umowy przez sąd i to w zakresie jej essentialia negotii, należy ocenić jako niedopuszczalne.

Stosując zatem wobec wskazanych powyżej postanowień umowy stron, sankcję normatywną i przyjmując, że nie wiążą one powodów, w konsekwencji okazuje się, że brakuje mechanizmu, w oparciu o który można byłoby przeliczyć kwotę udostępnionego kapitału wedle kursu CHF. Niemożliwe jest też określenie wartości, która powinna być podstawą do ustalenia rat kapitałowo – odsetkowych. W wyniku tego nie mogło się też wykreować ryzyko walutowe. Okoliczności te, jak już wskazano pozbawiały umowę jej koniecznych składników - essentialia negotii. Skoro bez niedozwolonych postanowień dotyczących sposobu indeksacji kredytu umowa nie może funkcjonować ze względu na brak przedmiotowo istotnych elementów umowy kredytowej, oraz ze względu na niemożność osiągniecia celu i funkcji kredytu indeksowanego do waluty obcej, oprocentowanego według stopy właściwej dla waluty innej niż złoty, (art. 353 ¹ k.c.) należy stwierdzić, że umowa taka jest nieważna z mocy art. 58 § 1 k.c.

Na koniec odnieść się trzeba do zarzutu naruszenia art. 189 k.p.c. przez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że po stronie powodowej występuje interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umowy kredytu. Zgodnie z powołanym przepisem powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny, który istnieje tylko wtedy, gdy powód ochronę swojej sfery prawnej może uzyskać przez samo ustalenie istnienia bądź nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, a więc wówczas gdy rozstrzygnięcie wydane w oparciu o art. 189 k.p.c. gwarantuje skuteczną ochronę jego interesów. Wprawdzie w orzecznictwie dominuje pogląd, że interes prawny do wytoczenia powództwa o ustalenie istnienia lub nieistnienia prawa lub stosunku prawnego w zasadzie nie zachodzi, jeżeli zainteresowany może na innej drodze osiągnąć w pełni ochronę swoich praw, w szczególności na drodze powództwa o spełnienie świadczenia (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 6 października 2017 r., V CSK 52/17, 9 stycznia 2019 r., I CSK 711/17), jednakże Sąd Apelacyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, który uznał, że powodowie mają interes prawny w ustaleniu nieważności przedmiotowej umowy kredytowej. Istnienie możliwości wytoczenia powództwa o świadczenie nie w każdej bowiem sytuacji świadczyć będzie o braku interesu prawnego w żądaniu ustalenia. Taki brak interesu prawnego wystąpi jedynie wówczas, gdy wyrok zasądzający świadczenie zapewni pełną (adekwatną do sytuacji prawnej strony powodowej ) ochronę prawną uzasadnionych interesów powodów. W sytuacji gdy sporem o świadczenie (zasądzenie) nie będą mogły być objęte wszystkie uprawnienia istotne z perspektywy ochrony sfery prawnej strony , przyjąć należy, że mają oni interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c., co dotyczy żądania ustalenia nieważności stosunku prawnego, zwłaszcza gdy konsekwencje takiego ustalenia nie sprowadzają się do powstania obowiązku świadczenia ale dotyczą i innych aspektów sfery prawnej strony powodowej (np. wpływają na określenie treści praw i obowiązków powodów jako dłużników pozwanego). W takiej sytuacji sama możliwość wytoczenia powództwa o świadczenie nie wyczerpuje interesu prawnego w żądaniu ustalenia, co ma znaczenie gdy pozwany rości sobie według treści stosunku prawnego objętego powództwem określone prawo do świadczenia ze strony powodów (np. żąda zwrotu udzielonego kredytu w wysokości obliczonej zgodnie z treścią kwestionowanej umowy). W takich sytuacjach nie sposób odmówić dłużnikowi dążącemu do wykazania, że nie jest zobowiązany do świadczenia w wysokości poszczególnych rat - przy wykorzystaniu zakwestionowanych klauzul indeksacyjnych - interesu prawnego w dochodzeniu żądania ustalenia nieistnienia stosunku prawnego.

Wobec tego rozstrzygnięcie wynikające z zaskarżonego wyroku było prawidłowe, a apelacja pozwanego skierowana do tego rozstrzygnięcia jako niezasadna podlegała oddaleniu po myśli art. 385kpc.

O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1, § 1 ¹ i § 3 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. w zw. z § 2 pkt. 6 w zw. z § 10 ust. 1 pkt. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.

SSA Aneta Wolska