Wyrok z 15 listopada 2024, sygn. V ACa 741/23

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 listopada 2024 r.

Sąd Apelacyjny w Gdańsku – V Wydział Cywilny

w składzie:

po rozpoznaniu w dniu 15 listopada 2024 r. w Gdańsku na rozprawie

sprawy z powództwa J. P. i P. P.

przeciwko Bankowi (...) Spółce Akcyjnej w G.

o ustalenie i zapłatę

na skutek apelacji pozwanego

od wyroku Sądu Okręgowego w Elblągu

z dnia 21 marca 2023 r. sygn. akt I C 13/20

I.  zmienia skarżony wyrok w punkcie 2. (drugim) w ten sposób, że zasądza od pozwanego na rzecz powodów kwotę 19.430,41 CHF (dziewiętnaście tysięcy czterysta trzydzieści CHF, czterdzieści jeden centów) z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 13 grudnia 2023 r. do dnia zapłaty i umarza postępowanie w zakresie cofniętego roszczenia,

II.  oddala apelację w pozostałym zakresie,

III.  zasądza od pozwanego na rzecz powodów kwotę 8100 (osiem tysięcy sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego wraz
z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

SSA Rafał Terlecki

Sygn. akt V ACa 741/23

UZASADNIENIE

Pozwem wniesionym przeciwko Bankowi (...) Spółce Akcyjnej z siedzibą w G., powodowie J. P. i P. P. domagali się zasądzenia od następcy prawnego (...) Bank SA - Banku (...) SA w G. kwoty 106.690 zł i kwoty 26.673 CHF wraz ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 04 czerwca 2020 r. do dnia zapłaty. Nadto ustalenia, że umowa kredytu z dnia 22 sierpnia 2008 r. jest nieważna w całości, a także zasądzenia kosztów postępowania. W dniu 7 grudnia 2021 roku złożyli również modyfikację powództwa wnosząc o ustalenie, że umowa kredytu nr (...) z dnia 22 sierpnia 2008 roku jest nieważna w całości (k.554 i nast.)

W odpowiedzi na pozew pozwany domagał się oddalenia powództwa i zasądzenie kosztów postępowania.

Wyrokiem z dnia 21 marca 2023 roku, Sąd Okręgowy w Elblągu ustalił, że umowa kredytu hipotecznego z dnia 22 sierpnia 2007 r. o numerze (...) z późniejszymi zmianami, jest nieważna. Zasądził od pozwanego Banku (...) SA w G. na rzecz powodów J. P. i P. P. kwotę 106.690 (sto sześć tysięcy sześćset dziewięćdziesiąt) zł oraz kwotę 26.673 (dwadzieścia sześć tysięcy sześćset siedemdziesiąt trzy) CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 22 marca 2023 r. do dnia zapłaty. Nadto oddalił powództwo w pozostałym zakresie i zasądził od pozwanego Banku (...) SA w G. na rzecz powodów J. P. i P. P. kwotę 6.417 (sześć tysięcy czterysta siedemnaście) złotych tytułem zwrotu kosztów procesu.

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

W dniu 22 sierpnia 2007 r. powodowie J. P. i P. P. zawarli umowę kredytu z poprzednikiem prawnym pozwanego (...) Bankiem S.A. z siedzibą w G. w której powodowie występowali jako kredytobiorcy. Na jej podstawie bank udzielił stronie powodowej kredytu w kwocie 485.249,36 zł, indeksowanego kursem CHF, na którą składały się kwota 471.373,72 zł celem pokrycia części kosztów budowy domu mieszkalnego, kwota 10.374,62 zł. tytułem ubezpieczenia od ryzyka utraty pracy, kwota 200 zł tytułem opłaty sądowej za wpis hipoteki i kwota 3.301,02 zł. tytułem ubezpieczenia na życie oraz na wypadek trwałej i całkowitej niezdolności do pracy.

Zgodnie z umową w dniu wypłaty saldo było wyrażone w walucie do której indeksowany jest kredyt, według kursu kupna waluty do której indeksowany jest kredyt, podanego w Tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank SA, opisanej szczegółowo w § 17, następnie saldo walutowe przeliczane jest dziennie na złote polskie według kursu sprzedaży waluty do której indeksowany jest kredyt, podanego w Tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank SA, opisanej szczegółowo w § 17. Kredyt miał zostać wypłacony w transzach. Spłata kredytu miała nastąpić w 360 równych miesięcznych ratach kapitałowo-odsetkowych (§ 1 ust. 1-3 i ust. 5 umowy). Rozliczenie każdej wpłaty dokonanej przez kredytobiorcę miało następować według kursu sprzedaży waluty, do której był indeksowany kredyt, podanego w Tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank S.A., obowiązującego w dniu wpływu środków do banku. (§ 10 ust. 6 umowy).

Do rozliczania transakcji wypłat i spłat kredytów bank stosować miał odpowiednio kursy kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez bank, walut zawartych w ofercie banku, obowiązujące w dniu dokonania transakcji. Kursy kupna określane miały być jako średnie kursy złotego do danych walut, ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP, minus marża kupna, zaś kursy sprzedaży jako średnie kursy złotego do danych walut, ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP, plus marża sprzedaży. Wszystkie postanowienia umowne zostały sformułowane przez Bank na gotowym wzorcu i nie były uzgadniane indywidualnie z powodami. W dniu 27 kwietnia 2011 r. strony zawarły aneks do urnowy kredytu, na mocy którego ustalono między innymi, że spłata kredytu będzie następowała w walucie, do której jest indeksowany kredyt albo w złotych polskich. Na mocy aneksu zmieniono także § 17 umowy kredyt, w którym określono sposób ustalania marż kupna i sprzedaży.

Sąd Okręgowy wskazał, że stan faktyczny w sprawie był niesporny i powództwo zasługiwało na uwzględnienie. Uznał, że umowa jest nieważna w całości na mocy art. 353 ¹ kc i powołał się na pogląd prawny wyrażony przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku w sprawie rozpoznawanej pod sygnaturą I ACa 68/21. Wskazał nadto, że podstawą do stwierdzenia nieważności umowy, jest przy tym stwierdzenie abuzywnego charakteru postanowień umownych i konieczność ich wyeliminowania ( zgodnie z art. 353 ¹ kpc), a umowa w tak okrojonym kształcie - po utracie abuzywnych istotnych elementów, pozostaje w ewidentnej sprzeczności z treścią art. 353 ¹ k.c. co powoduje jej nieważność również na podstawie w/w przepisu. Jako przesłanki uznania postanowień umownych za niedozwolone (abuzywne) wskazał, że umowa została zawarta z konsumentem, kwestionowane postanowienia umowne nie zostały z nim uzgodnione indywidulanie, nie dotyczą one postanowień określających główne świadczenia stron, pod warunkiem jednak, że zostały sformułowane w sposób jednoznaczny oraz, że kwestionowane postanowienia umowy kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Pozwany nie wykazał przy tym, że kwestionowane postanowienia umowne powstały w wyniku indywidualnych uzgodnień i że umowa była indywidualnie negocjowana. Kwestionowane jako abuzywne postanowienia umowne regulujące przeliczanie kwoty kredytu udzielonego w walucie polskiej na walutę CHF nie są przy tym postanowieniami dodatkowymi, lecz określają główne świadczenie powodów. W/w. orzeczenie oparł na orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz Sądu Najwyższego.

Apelację od powyższego wyroku wywiódł pozwany zaskarżając go w części, tj. co do pkt 1 - że umowa kredytu jest nieważna, co do pkt 2 w zakresie zasądzenia na rzecz powodów kwot 106.690,00 PLN i 26.673,00 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie oraz co do pkt 4 odnoszącego się do kosztów procesu.

Powyższemu rozstrzygnięciu zarzucił:

1.  naruszenie przepisu prawa procesowego, mającego istotny wpływ na wynik sprawy, tj:

- art. 189 k.p.c., poprzez przyjęcie, że powodowie mają interes prawny w dochodzeniu powództwa o ustalenie, podczas gdy ma dalej idące roszczenie o zapłatę, które to naruszanie miało istotny wpływ na wynik sprawy, jako że interes prawny jest podstawową przesłanką roszczenia, które uwzględnił Sąd, a jego brak skutkuje oddaleniem roszczenia o ustalenie;

- art. 233 § 1 k.p.c. oraz 299 k.p.c., poprzez brak wszechstronnego rozważenia całości zgromadzonego materiału dowodowego i poczynienie ustaleń wyłącznie na podstawie wyjaśnień strony powodowej, która ma oczywisty interes w rozstrzygnięciu sprawy na swoją korzyść, z pominięciem innych dowodów, które z wyjaśnieniami tymi były sprzeczne, i zasad doświadczenia życiowego, a w konsekwencji poczynienie ustaleń faktycznych nie mających odzwierciedlenia w zgromadzonym materiale dowodowym, to jest błędne przyjęcie, że:

a.  powód w okresie od 22 sierpnia 2008 r. do 7 grudnia 2021 r. spłacił pozwanemu 106.690,00 PLN i 26.673,00 CHF, podczas gdy świadczenia spełnione przez powoda stanowiły inną kwotę - co potwierdza chociażby zestawienie spłat składające się na załącznik nr 3 do odpowiedzi na pozew, a także zostałoby potwierdzone opinią biegłego - ustalenie Sądu I instancji w tym zakresie pozostaje więc w oczywistej sprzeczności z materiałem dowodowym zebranym w aktach sprawy i stanowi powielenie błędnych, samodzielnych i bezpodstawnych wyliczeń powoda, a ponadto w braku jednoznacznego wskazania przez Sąd I instancji w jaki sposób dokonał wyliczenia rzekomo uiszczonych przez powoda opłat około kredytowych pozwany wskazać może jedynie, iż z wyroku nie wynika zwrot których dokładnie opłat, czy w jakiej części i wysokości, zasądzony został na rzecz powoda;

b.  pozwany w ogóle nie wykazał, w jaki sposób uprzedził powodów o skali spoczywającego na nim ryzyka wzrostu kursu CHF, a zatem iż Bank nie poinformował powoda o ryzyku walutowym i mechanizmie działania indeksacji, w sposób prawidłowy, które to ustalenia Sąd opad tylko i wyłącznie na wyjaśnieniach powoda będących stroną mającą wyraźny interes w rozstrzygnięciu sprawy na swoją korzyść, a które to ustalenie sprzeczne jest z zeznaniami świadka R. R. i zasadami doświadczenia życiowego zgodnie z którymi, jeśli czynności powtarzalne (informowanie o ryzyku walutowym) wykonywane były przez pracownika Banku w stosunku do wszystkich klientów tak samo, w oparciu o obowiązujące go procedury informowania o tym ryzyku i na podstawie kalkulatora kredytowego, bez którego nie był on w stanie przedstawić oferty (nie mógł policzyć jej ręcznie bez tego kalkulatora), to powodowi, informacje o ryzyku walutowym w zakresie opisywanym przez świadka zostały przekazane, jako że świadek nie wskazywał by dla powoda czynił jakieś wyjątki i nie przekazywał mu informacji w zakresie obowiązujących go procedur. Dodatkowo o ryzyku tym Bank informował powoda również wprost w § 6 ust. 3 Umowy Kredytu;

c.  umowa Kredytu dotyczyła kredytu zlotowego podczas gdy z Rekomendacji S dotyczącej dobrych praktyk w zakresie zarządzania ekspozycjami kredytowymi zabezpieczonymi hipotecznie wydanej przez KNF, a znajdujące zastosowanie do Umowy Kredytu, jak i z Ustawy antyspreadowej, podobnie jak z § 1 ust. 1 zdanie trzecie Umowy Kredytu jednoznacznie wynika, że jest to kredyt walutowy: Walutowa ekspozycja kredytowa - ekspozycja kredytowa denominowana lub indeksowana do waluty innej niż ta, w której klient uzyskuje dochody - które to ustalanie przełożyło się na ocenę przez Sąd ważności Umowy Kredytu w kontekście waluty kredytu i waluty zobowiązania, a więc błąd Sądu w tym zakresie miał istotny wpływ na wynik spraw, jako że brak określenia kwoty kredytu w walucie Sąd uczynił jedną z podstawa uznania umowy za nieważną;

a w konsekwencji błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia,

- art. 217 § 2 i § 3 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. oraz w zw. z art. 258 k.p.c., art. 278 k.p.c., art. 245 k.p.c., art. 299 k.p.c., art. 235 ² § 1 k.p.c. oraz naruszenie art. 233 § 1 k.p.c., polegające na pominięciu (oddaleniu) postanowieniem z dnia 21 marca 2023 r. wydanym na rozprawie wniosków pozwanego o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z dziedziny finansów i bankowości oraz rachunkowości na fakty wskazane w odpowiedzi na pozew i dalszych pismach procesowych, a w konsekwencji błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia , polegający na błędnym przyjęciu, iż: (i) Bank ustalał kursy w Tabeli kursów kupna/sprzedaży w sposób jednostronny, dowolny i nieograniczony; (ii) postanowienia Umowy Kredytu dotyczące indeksacji według kursów z Tabeli kursów kupna/sprzedaży Banku nie były jednoznaczne, (iii) kwestionowane postanowienia Umowy Kredytu rażąco naruszają interesy powoda oraz dobre obyczaje; a które to ww. naruszenia miały istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, w tym w szczególności dla dokonania prawidłowej oceny, czy kwestionowane przez powoda klauzule mogą zostać uznane za niedozwolone postanowienia umowne w indywidualnym układzie faktycznym oraz w świetle przyjęcia przez Sąd I instancji, że są to główne świadczenia z Umowy Kredytu.

2.  naruszenie przepisów prawa materialnego

- art. 385 § 1 k.c. polegające na jego błędnej wykładni oraz art. 56 k.c., art. 354 k.c., art. 358 § 2 k.c. oraz art. 111 ust. 1 pkt. 4 Prawa bankowego polegające na ich niezastosowaniu i błędnym przyjęciu, iż (i) § 1 ust 1 i § 7 ust. 2 Umowy Kredytu określające główne świadczenia stron Umowy Kredytu nie zostały sformułowane jednoznacznie, w sytuacji gdy zawarty w nich opis klauzuli indeksacyjnej, zwanej w orzecznictwie TSUE również klauzulą ryzyka, jest jednoznaczny i wskazuje na przeliczenia wypłacanej kwoty PLN na CHF w momencie wypłaty, oddając istotę postaci indeksacji stosowanej przez Bank, tj. przeliczenia wypłaty na walutę obcą w momencie uruchomienia kredytu (przewalutowania); (ii) Bank miał swobodę w ustalaniu kursów kupna i sprzedaży stosowanych w Tabeli Kursów Walut do której odwołuje się § 7 ust. 2 i § 10 ust. 6 Umowy Kredytu, a który to sposób opisany został w § 17 Umowy Kredytu, a w konsekwencji - iż kwestionowane postanowienia Umowy Kredytu kształtują prawa i obowiązki powoda w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, naruszając jego interesy i to w sposób rażący; (iii) abuzywność dotyczy całego § 17 Umowy Kredytu, a nie tylko marży walutowej Banku stanowiącej oddzielne zobowiązanie Umowne;

- art. 4 w zw. z art. 1 ust 1 lit. a) i b) ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe ¹ (dalej: Ustawa antyspreadowa) w zw. z art. 316 § 1 k.p.c. polegające na jego niezastosowaniu i nie uwzględnieniu obowiązującego na dzień zamknięcia rozprawy stanu prawnego wprowadzonego Ustawą antyspreadową, a w konsekwencji błędnym przyjęciu, że Ustawa antyspreadowa nie uchyliła ewentualnej abuzywności tego typu postanowień co kwestionowane przez powoda;

- art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 316 § 1 k.p.c. polegające na jego niezastosowaniu i nie uwzględnieniu przepisu dyspozytywnego oraz przepisu mającego zastosowanie do Umowy Kredytu za zgodą stron, mimo iż wypełnia on w całości lukę powstałą w przypadku przyjęcia przez Sąd abuzywności § 17 Umowy Kredytu, a w konsekwencji błędnym przyjęciu, iż umowy kredytu nie można uzupełnić o przepisy k.c. wskazując w sposób jednoznaczny po jakim kursie należy rozliczyć wypłaty i spłaty kredytu;

- art. 410 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c., polegające na ich błędnym zastosowaniu oraz art. 411 pkt. 1 i 4 k.c. poprzez ich niezastosowanie i błędnym przyjęcie (i) iż świadczenia spełnione przez powoda na rzecz Banku stanowiły świadczenia nienależne, mimo że znajdowały one podstawę w łączącym strony stosunku prawnym, (ii) kwoty uiszczone przez powoda na rzecz Banku stanowią zubożenie powoda, podczas gdy powód nie zwrócił jeszcze Bankowi udostępnionego mu przez Bank kapitału kredytu, a spłaty powoda dokonywane były bez zastrzeżenia zwrotu;

- art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c. polegające na ich niezastosowaniu oraz art. 487 § 2 k.c. poprzez jego błędne zastosowanie i nieprawidłowe nieuwzględnienie przez Sąd I instancji podniesionego przez pozwanego zarzutu zatrzymania z uwagi na to, że w ocenie Sądu I instancji Umowa Kredytu nie jest umową wzajemną i nie stosuje się do niej prawo zatrzymania - a w konsekwencji naruszenie także art. 481 § 1 k.c. polegające na jego błędnym zastosowaniu i zasądzeniu od pozwanego na rzecz powoda odsetek ustawowych za opóźnienie w zapłacie, mimo skutecznego skorzystania przez Bank z zarzutu zatrzymania:

Wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w Elblągu poprzez oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego zwrotu kosztów postępowania za obie instancje - w tym kosztów postępowania apelacyjnego - według norm przepisanych. Nadto o rozpoznanie przez Sąd II instancji postanowień Sądu I instancji, które nie podlegały zaskarżeniu w drodze zażalenia, w postaci pominięcia (oddalenia) postanowieniem z dnia 21 marca 2023 r. wydanym na rozprawie wniosków pozwanego o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z dziedziny finansów i bankowości oraz rachunkowości na fakty wskazane w odpowiedzi na pozew i dalszych pismach procesowych poprzez zmianę tych postanowień oraz dopuszczenie i przeprowadzenie przez Sąd II instancji dowodu z opinii biegłego - na okoliczności wskazane w odpowiedzi na pozew i apelacji.

W odpowiedzi na apelację pozwany wniósł o jej oddalenie w całości, pominięcie wniosku o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Pismem z dnia 16 lutego 2024 roku powodowie cofnęli powództwo w części, tj. w odniesieniu do kwoty 106.690 zł oraz 7.242,59 CHF oraz odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty 19.430,41 CHF za okres od 22 marca 2023 roku do dnia zapłaty i wnieśli o zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów kwoty 19.430,41 CHF wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 12 grudnia 2023r. do dnia zapłaty.

W uzasadnieniu wskazali, że modyfikacja powództwa zaistniała w związku z wytoczeniem przez Bank (tu pozwanego) powództwa o zwrot kapitału kredytu w kwocie 471.373,27 zł wypłaconego w związku z przedmiotową umową. Kredytobiorcy dokonali więc potrącenia ich wzajemnych wierzytelności oraz Banku, przy czym oświadczenie zostało złożone pod warunkiem prawomocnego uznania umowy kredytu za nieważną i uwzględnia odsetki zasądzone wyrokiem Sądu Okręgowego w Elblągu z dnia 21 marca 2023r. w sprawie sygn. akt I C 13/20, a kwoty uiszczone przez pozwanych stanowią wartość świadczeń jakie w wykonaniu nieważnej umowy zapłacili kredytobiorcy w okresie od dnia 1 października 2007 roku do dnia 13 listopada 2023 roku. Kwota ta (w części) została zasądzona od banku na rzecz powodów na mocy nieprawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w Elblągu I Wydział Cywilny z dnia 21 marca 2023 roku. sygn. akt I C 13/20.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Na wstępie, w zakresie zmiany w punkcie II zaskarżonego wyroku, Sąd Apelacyjny wskazuje, że cofnięcie pozwu jest czynnością procesową, którą powód odwołuje wytoczone powództwo. Odwołanie następuje przez złożenie sądowi oświadczenia woli. Stosownie do treści art. 203 § 4 k.p.c. Sąd może uznać za niedopuszczalne cofnięcie pozwu tylko wtedy, gdy okoliczności sprawy wskazują, że wymienione okolicznością są sprzeczne z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo zmierzają do obejścia prawa.

Zatem w ocenie Sądu Apelacyjnego cofnięcie pozwu było dopuszczalne i skuteczne, skoro w dacie cofnięcia powództwa w tym zakresie wyrok ten nie był jeszcze prawomocny. Zmiana, jaką dokonał Sąd II Instancji wynikła ze złożonego w sprawie w dniu 16 lutego 2024 roku wniosku w zakresie częściowego cofnięcia powództwa, a więc już po wydaniu wyroku z dnia 21 marca 2023 roku, ale przed jego uprawomocnieniem. Co istotne bowiem strona powodowa w piśmie procesowym z dnia 16 lutego 2024 r. cofnęła częściowo pozew o zapłatę z dnia 31 grudnia 2019 roku wraz z zrzeczeniem się roszczenia wskazując, iż w dniu 12 grudnia 2023 roku złożyła oświadczenie o potraceniu z zastrzeżeniem warunku odnośnie sprawy I C 1122/23 Sądu Okręgowego w Elblągu, wytoczonej im przez pozwanego Bank (...) S.A. a dotyczącą roszczeń dochodzonych w niniejszej sprawie (k.858). Z treści art. 332 § 2 k.p.c. wynika, że dla skuteczności tej czynności procesowej niezbędnym pozostaje jedynie złożenie stosowanego oświadczenia przed uprawomocnieniem się wyroku, zatem w terminie otwartym do złożenia apelacji. Natomiast fakt przedstawienia akt sądowi drugiej instancji z apelacją, powoduje, że właściwym do umorzenia postępowania jest sąd instancji odwoławczej.

Zrzekając się roszczenia, powód daje wyraz temu, że rezygnuje ze zbadania zasadności swego roszczenia. Zgodnie z treścią art. 203 § 2 i 3 k.p.c. pozew skutecznie cofnięty nie wywołuje żadnych skutków procesowych, a połączony ze zrzeczeniem się roszczenia, nie wymaga zgody strony przeciwnej.

Powodowie cofnęli powództwo w części dotyczącej roszczenia o zapłatę. Pozwana nie sprzeciwiła się powyższemu.

Mając na uwadze powyższe Sąd Apelacyjny na mocy art. 386 § 3 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok w jego drugim punkcie, o czym orzekł w punkcie I wyroku.

Odnosząc się z kolei do zarzutów apelacyjnych, wskazania wymaga, że sąd II instancji w systemie apelacyjnym jest instancją merytoryczną, co oznacza, że sąd ten ma obowiązek poczynić własne ustalenia faktyczne i ocenić je samodzielnie z punktu widzenia prawa materialnego (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2000 r., III CKN 812/98, OSNC z 2000 r. Nr 10, poz. 193). Sąd II instancji może ponownie przeprowadzić dowody przeprowadzone w pierwszej instancji, może również podzielić ustalenia sądu I instancji i przyjąć je za podstawę własnego orzeczenia. Może także przeprowadzić nowe dowody (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 2000 r., II UKN 385/99, OSNP z 2001 r., nr 15, poz. 493). W sytuacji, gdy sąd odwoławczy podziela ustalenia sądu niższej instancji, może ograniczyć się do stwierdzenia, że przyjmuje je za własne, gdyż szczegółowe powtarzanie analizy i roztrząsanie wszystkich dowodów staje się wtedy niecelowe. Konieczne jest jednak ustosunkowanie się do wszystkich zarzutów apelacji (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23.02.2006r., II CSK 126/05, niepublikowany, LEX nr 179973).

Apelację w pozostałym zakresie uznać należy za niezasadną. Odnośnie zarzutów odwoławczych w tym względzie należy poczynić również ogólne uwagi odnoszące się do występujących w sprawie kwestii materialnoprawnych.

Podkreślenia przy tym wymaga, że Sąd II instancji rozpoznający sprawę na skutek apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa materialnego, wiążą go bowiem tylko zarzuty dotyczące naruszenia prawa procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania ( zob. uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008 z. 6 poz. 55). W związku z tym kwestia prawidłowości zastosowania i wykładni przepisów prawa materialnego w postępowaniu pierwszoinstancyjnym poddana zostaje kontroli instancyjnej niezależnie od tego, czy została objęta wprost zarzutami odwoławczymi. Z uwagi na to, że zawarta przez strony umowa kredytu podlega badaniu w niniejszym postępowaniu także przez pryzmat niedozwolonych postanowień umownych (art. 385 ^{( 1)} § 1 k.c. oraz art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich), to należy mieć na względzie również to, że TSUE orzekł już wielokrotnie, że sąd krajowy jest zobowiązany z urzędu przeprowadzić badanie, czy warunek zamieszczony w umowie zawartej pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem, która jest przyczyną sporu przed tym sądem krajowym, jest objęty zakresem zastosowania dyrektywy 93/13/EWG ( zob. wyroki z dnia 9 listopada 2010 r., VB Pénzügyi Lízing, C-137/08, EU:C:2010:659, pkt 56; z dnia 7 listopada 2019 r., Profi Credit Polska, C-419/18 i C-483/18, EU:C:2019:930, pkt 66). Podobne stanowisko prezentuje również Sąd Najwyższy, który w postanowieniu z dnia 13 maja 2021 r., IV CZ 7/21 (LEX nr 3174851.), uznał, że pominięcie przez Sąd I instancji rozważań w płaszczyźnie niedozwolonych postanowień umownych nie może być kwalifikowane jako nierozpoznanie istoty sprawy. Dokonanie oceny postanowień umowy kredytu w aspekcie ewentualnej ich abuzywności może zostać poczynione również w postępowaniu apelacyjnym.

Możliwym i dopuszczalnym pozostaje zatem zarówno modyfikacja jak i uszczegółowienie oraz uzupełnienie przez Sąd Apelacyjny, w tym w ramach odniesienia się do zarzutów apelacyjnych, wniosków Sądu Okręgowego w zakresie kontroli abuzywności postanowień umowy kredytu, w tym również oceny skutków ich wyeliminowania.

Sąd Apelacyjny wskazuje przy tym, że odwołuje się do argumentacji prawnej Sądu I instancji w zakresie w jakim zasługiwała na podzielenie bez jej szczegółowego przytaczania, mając na względzie ustawowe wytyczne dotyczące zwięzłego formułowania uzasadnień (art. 327 ¹ § 2 k.p.c.).

Przechodząc więc do zarzutów naruszenia prawa procesowego w pierwszej kolejności w ocenie Sądu Apelacyjnego należało odnieść się do zarzutu pozwanego naruszenia art. 189 k.p.c. (de facto będącego przepisem materialnym) a mającego polegać na błędnym przyjęciu, że stronie powodowej przysługuje interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umowy kredytu. W pierwszej kolejności zauważyć należy, że Sąd I instancji uznał, iż strona powodowa ma interes prawny w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego (str. 19 uzasadnienia wyroku, k. 746), zaś zarzut ten de facto sprowadza się do błędnej oceny nieważności umowy kredyt.

Dla uściślenia Sąd Apelacyjny wskazuje, że podstawową przesłanką merytoryczną powództwa o ustalenie jest istnienie interesu prawnego w żądaniu ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa (art. 189 k.p.c.).

Dla ustalenia, że powód posiada interes prawny istotne jest to, aby rozstrzygnięcie wydane w oparciu o art. 189 k.p.c. gwarantowało powodowi skuteczną ochronę jego interesów. Wyrok ustalający musi więc być zdatny do tego, aby definitywnie zakończyć spór stron co do prawa czy stosunku prawnego (zob. wyroki Sadu Najwyższego z dnia 18 czerwca 2009 r., II CSK 33/09, LEX nr 515730,z dnia 19 września 2013 r., I CSK 727/12, LEX nr 1523363). Co prawda dominuje w orzecznictwie pogląd, że interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie istnienia lub nieistnienia prawa lub stosunku prawnego w zasadzie nie zachodzi, jeżeli zainteresowany może na innej drodze osiągnąć w pełni ochronę swoich praw, w szczególności na drodze powództwa o spełnienie świadczenia (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 października 2017 r., V CSK 52/17, LEX nr 2372279, z dnia 9 stycznia 2019 r., I CSK 711/17, LEX nr 2618479), to jednak Sąd Apelacyjny podziela i przyjmuje za własne stanowisko Sądu pierwszej instancji, który uznał, że powodowie mają także interes prawny w ustaleniu nieważności przedmiotowej umowy kredytowej.

Samo bowiem istnienie możliwości wytoczenia powództwa o świadczenie nie w każdej sytuacji świadczy o braku interesu prawnego w żądaniu ustalenia. Brak interesu prawnego wystąpi jedynie wówczas, gdy wyrok zasądzający świadczenie zapewni pełną ochronę prawną uzasadnionych interesów powoda. W przypadku gdy sporem o świadczenie nie będą mogły być objęte wszystkie uprawnienia istotne z perspektywy ochrony sfery prawnej powoda, przyjąć należy, że powód ma interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. Dotyczy to szczególności sytuacji, gdy konsekwencje ustalenia nieistnienia stosunku prawnego nie ograniczają się do aktualizacji obowiązku świadczenia, lecz dotyczą także innych aspektów sfery prawnej powoda, np. wpływają na określenie treści jego praw i obowiązków w przyszłości albo gdy pozwany zgłasza roszczenia ze stosunku prawnego objętego powództwem z art. 189 k.p.c., np. żąda zwrotu udzielonego kredytu w wysokości obliczonej zgodnie z treścią kwestionowanej umowy. Ustalenie nieważności umowy ma także znaczenie dla bytu hipoteki jako prawa akcesoryjnego. W takich sytuacjach nie sposób odmówić stronie umowy kredytu - dążącej do wykazania, że nie jest zobowiązana do świadczenia w wysokości ustalonej przy wykorzystaniu zakwestionowanych klauzul indeksacyjnych – interesu prawnego w dochodzeniu żądania ustalenia nieistnienia stosunku prawnego, mając w szczególności na uwadze dłuższą perspektywę czasową, w jakiej umowa miałaby obowiązywać.

Reasumując, ustalenie nieważności umowy in casu daje pewność, że nie powstają na przyszłość jakiekolwiek świadczenia wynikające z umowy, a ewentualne roszczenia stron muszą być oparte o nieważność stosunku prawnego. (zob. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 2022 r., II CSKP 19/22, OSNC – ZD 4 z 2022 r., poz.47, uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2022 r., II CSKP 616/22, nie publik., uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22, LEX nr 3411341).

Z kolei w odniesieniu do zarzutu z art. 233 § 1 k.p.c. oraz 299 k.p.c., dotyczącego braku wszechstronnego rozważenia całości zgromadzonego materiału dowodowego i poczynienie ustaleń wyłącznie na podstawie wyjaśnień strony powodowej, należy wskazać, że zgodnie z poglądami w doktryny i orzecznictwa w/w. artykuł (233 § 1 k.p.c.) reguluje jedynie problematykę oceny wiarygodności i mocy (wartości) dowodowej przeprowadzonych w sprawie dowodów, a nie poczynionych ustaleń faktycznych czy wyprowadzonych z materiału dowodowego wniosków (tak Piaskowska Olga Maria (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Postępowanie procesowe. Komentarz aktualizowany, Opublikowano: LEX/el. 2021, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2018 r. I CSK 361/17).

Zarzut wadliwej oceny dowodu może odnosić się tylko do dowodu niepominiętego, a więc objętego oceną, a dowód pominięty nie może być kwalifikowany jako oceniony wadliwie z powołaniem się na naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. ( tak wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 października 2015 r. I CSK 886/14)

Zatem w oparciu o tak sformułowany zarzut procesowy strona pozwana nie może skutecznie zarzucać Sądowi I instancji brak wszechstronnego rozważenia całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego czy pominięcia treści dokumentów złożonych do akt sprawy. Dalej należy wskazać, że w ramach zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Sąd Odwoławczy bada czy Sąd I instancji ocenił dowody zgodnie z wymogami jakie stawia ten przepis, a nie w jaki sposób dowody zaoferowane przez strony zostały wykorzystane przy rekonstrukcji stanu faktycznego.

Apelujący zarzuca sądowi I instancji oparcie ustaleń faktycznych o zeznania powodów (k. 454, 708v-709), którzy opisali okoliczności zawarcia umowy, którą podpisali, zaznaczając, że „ nie powiedziano mi, że mogę zmieniać jakieś postanowienia umowne” co w konsekwencji SO uznał jako brak jakichkolwiek możliwości negocjacji umowy pomiędzy stronami (zeznania P. P. k. 708v) ale ich wiarygodności nie podważył. Pozwany nie przedstawił bowiem żadnych dowodów wskazujących na prowadzenie przez strony indywidualnych ustaleń. Co więcej wbrew twierdzeniom pozwanego „ nie proponowano nam ofert kredytu złotówkowego na mniejszą kwotę” (zeznania J. P. k. 709). Ponadto z materiału dowodowego nie wynika czy i jakich pouczeń oraz informacji udzielił pozwany bank powodom przy zawieraniu spornej umowy kredytu. Nie można się również zgodzić z twierdzeniem, że samo wypełnienie wniosku o udzielenie kredytu hipotecznego oznacza indywidualne uzgodnienie warunków umowy. Była to jedynie podstawa do wydania przez decyzji o udzieleniu kredytu. Nie było tu miejsca na żadne negocjacje.

Należy zatem wskazać, że zgodnie z art. 233 § 1 k.p.c. Sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania po wszechstronnym rozważeniu zebranego materiału dowodowego. Zgłoszony w apelacji zarzut naruszenia przepisu art. 233 § 1 k.p.c. może zostać uwzględniony jedynie w przypadku wykazania jakie kryteria oceny naruszył Sąd przy ocenie konkretnych dowodów, uznając brak ich wiarygodności i mocy dowodowej lub niesłuszne im je przyznając, a także w przypadku, gdy brak jest logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami lub gdy wnioskowanie sądu wykracza poza schematy logiki formalnej albo, wbrew zasadom doświadczenia życiowego, nie uwzględnia jednoznacznych praktycznych związków przyczynowo – skutkowych. Nie czyni natomiast tego zarzutu skutecznym przedstawianie przez skarżącego własnej wersji stanu faktycznego w sprawie, opartej na dokonanej przez siebie odmiennej ocenie dowodów, a nawet możliwość w równym stopniu wyciągnięcia na podstawie tego samego materiału dowodowego odmiennych wniosków (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 września 2002 r., sygn. akt II CKN 817/00, LEX nr 56906, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2001 r., sygn. akt IV CKN 970/00, LEX nr 52753).

W ocenie Sądu Apelacyjnego sama okoliczność, że powodowie są stroną sporu w niniejszym postępowaniu, a zatem posiadają interes prawny w uzyskaniu określonego rozstrzygnięcia nie podważa w sposób automatyczny wiarygodności składanych zeznań. Mając na uwadze fakt, że zeznania powodów były logiczne i spójne, Sąd I instancji zasadnie uznał je za wiarygodne oraz oparł się na nich ustalając stan faktyczny sprawy. Dodać jedynie należy, iż prawidłowo Sąd I instancji uznał, zarówno, że pracownicy banku nie wytłumaczyli powodom na czym polega indeksacja kredytu, w jaki sposób franki będą przeliczane na złotówki czy nie poinformowali ich o ryzyku kursowym, nadto, uznał, że umowa kredytu dotyczyła de facto umowy kredytu złotowego i argumentację Sądu Okręgowego w tym przedmiocie Sąd Apelacyjny przyjmuje za własną.

Na marginesie wskazać należy, odnośnie zeznań świadka R. R., oraz oddalenie wniosku o przesłuchanie E. C., że w niniejszej sprawie istotnym jest jakie konkretnie informacje i pouczenia otrzymali powodowie w czasie zawierania umowy, zatem informacje dotyczące ogólnych procedur informacyjnych należało uznać jedynie za uzupełnienie stanowiska pozwanego. Wobec powyższego zarzut naruszenia 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 299 k.p.c. należało uznać za chybiony.

Niezasadnym był również zarzut naruszenia art. 217 § 2 i § 3 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. oraz w zw. z art. 258 k.p.c., art. 278 k.p.c., art. 245 k.p.c., art. 299 k.p.c., art. 235 ² § 1 k.p.c. oraz naruszenie art. 233 § 1 k.p.c., polegające na pominięciu (oddaleniu) postanowieniem z dnia 21 marca 2023 r. wydanym na rozprawie wniosków pozwanego o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z dziedziny finansów i bankowości oraz rachunkowości. Zważyć bowiem trzeba, że prawne znaczenie dla oceny abuzywności klauzul umownych ma dzień zawarcia umowy (zob. również uchwała SN 7 sędziów z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019/1/2), a zatem sposób wykonywania umowy był w tym kontekście prawnie irrelewantny. Abuzywność klauzul umownych jest oceniana na dzień zawarcia umowy. Prawidłowo zatem Sąd pierwszej instancji pominął więc wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego sądowego i nie zasługiwał na uwzględnienie wniosek apelującego zgłoszony w trybie art. 380 k.p.c. o przeprowadzenie tego dowodu w postępowaniu apelacyjnym.

Odnośnie tabeli kursowych wskazać przy tym należy, że w ocenie Sądu Apelacyjnego na podstawie zapisów umowy, w momencie jej podpisania przeciętny, rozsądny konsument nie był w stanie stwierdzić, jak zostanie wyznaczony kurs CHF będący podstawą przeliczenia wypłaconej kwoty. To samo zdaniem Sądu Apelacyjnego dotyczy wyznaczenia kursu CHF w dacie spłaty kredytu. W § 10 ust. 6 umowy (k. 17) wskazano bowiem że „rozliczenie każdej wpłaty dokonanej przez kredytobiorcę będzie następować według kursu sprzedaży waluty, do której indeksowany jest kredyt, podanego w Tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielonych przez (...) Bank S.A., obowiązującego w dniu wpływu środków do Banku”.

W wyroku TSUE z 18 listopada 2021 r. w sprawie C – 212/20 (LEX nr 3256973) wyjaśniono przy tym, że „art. 5 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że treść klauzuli umowy kredytu zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany, powinna, na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany przez przedsiębiorcę” (por. pkt 55 oraz pkt 1 sentencji).

Nie zmieniała tego treść § 17 ust. 4 umowy, gdzie wprawdzie wyjaśniono, że „do wyliczenia kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez Bank stosuje się kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli średnich kursów na stronie internetowej NBP w danym dniu roboczym skorygowane o marże kupna /sprzedaży (...) Banku, (§ 17 ust. 4, k. 19), jednak nadal nie wyjaśniono w sposób przejrzysty sposobu obliczania marży kupna i sprzedaży (spreadu walutowego).

Reasumując, w ocenie Sądu Apelacyjnego zarówno brak zadośćuczynienia obowiązkowi informacyjnemu w zakresie ryzyka walutowego jak i odwołanie się do bliżej niesprecyzowanych Tabel kursowych banku w kontekście klauzuli kursowej powodowało, że na podstawie zapisów umowy powodowie nie byli w stanie w sposób racjonalnie uzasadniony określić wysokości własnego zobowiązania, a tym samym ocenić skutków ekonomicznych wynikających z zawartej umowy kredytowej, a także ryzyka związanego z podpisaniem umowy, co zresztą potwierdzili powodowie „umowa zaczęła budzic moje wątpliwości, gdy okazało się, ze wpłaty nie maja wpływu na wysokość zadłużenia” (zeznania P. P. k. 708v). Należało zatem uznać, że przedmiotowa umowa w tym zakresie nie była jednoznacznie określona w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., pozostając w sprzeczności z wymogiem prostoty i jasności zapisów umownych które winny spełniać kryteria umożliwiające kredytobiorcy zrozumienie w pełni zapisów umowy i oszacować konsekwencje finansowe zawartej umowy (zob. wyrok TSUE z 30 kwietnia 2014, C-26/13, Árpád Kásler, ZOTSiS 2014, nr 4, poz. I-282, wyrok TSUE z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, VB i in. przeciwko BNP PARIBAS Personal Finance SA, LEX nr 3183143).

Sąd Apelacyjny nie podzielił również pozostałych zarzutów apelacji - naruszenia prawa materialnego, w stopniu uzasadniającym zmianę lub uchylenie zaskarżonego wyroku, podzielając w całości ocenę prawną dokonaną przez Sąd I instancji.

Należy podkreślić w ślad za Sądem I instancji, iż art. 3851 § 1 k.c. stanowi implementację dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich budzi wątpliwości interpretacyjne. Brak jest jednoznacznego wskazania w tym przepisie skutku uznania przez sąd braku związania stron umową. Omawiany przepis wskazuje jedynie na brak związania konsumenta abuzywnymi postanowieniami umowny. Natomiast ustawodawca nie określił skutków braku związania stron umową w przypadku zawarcia w niej klauzul niedozwolonych (lub w przypadku postanowień określających główne świadczenia stron, jeżeli sformułowane zostały w sposób niejednoznaczny).

W aktualnym orzecznictwie Sąd Najwyższy przyjął w sprawach kredytów indeksowanych czy denominowanych konstrukcję bezskuteczności zawieszonej umowy. W uzasadnieniu uchwały z dnia 7 maja 2021r. w sprawie o sygn. akt III CZP 6/21 Sąd ten wskazał, że możliwość sanowania nieskutecznego postanowienia następczym, jednostronnym wyrażeniem zgody na związanie tym postanowieniem, będącej niejako substytutem pierwotnego braku rzeczywistej zgody na to postanowienie (indywidualnych negocjacji), przywodzi na myśl tzw. sankcję bezskuteczności zawieszonej, która - odnoszona do umowy jako takiej - polega na tym, że dotknięta nią umowa (tzw. czynność kulejąca albo niezupełna) nie wywołuje zamierzonych skutków (z mocy samego prawa, od początku, co sąd powinien uwzględnić z urzędu), w szczególności nie rodzi obowiązku spełnienia uzgodnionych świadczeń, lecz, w odróżnieniu od umowy nieważnej, może skutki te następczo wywołać z mocą wsteczną w razie złożenia sanującego oświadczenia woli (jednej ze stron albo osoby trzeciej), a w razie odmowy jego złożenia albo upływu czasu na jego złożenie - staje się definitywnie bezskuteczna, czyli nieważna. Powyższy pogląd Sąd Apelacyjny orzekający w przedmiotowej sprawie w całości podziela.

Sąd Apelacyjny stoi dodatkowo na stanowisku o prawnej dopuszczalności zawierania umów o kredyt denominowany, czy indeksowany kursem waluty obcej, co obecnie potwierdził również ustawodawca w przepisach ustawy Prawo bankowe. Umowy takie nie są sprzeczne z ustawą ani nie mają na celu obejście przepisów ustawy, a ponadto Sąd podziela stanowisko, że umowy takie nie były sprzeczne z zasadami współżycia społecznego skoro w początkowym okresie oferowały kredytobiorcom niższe raty niż przy kredytach złotowych, a konsument dzięki tej umowie zaspokoił swoje potrzeby mieszkaniowe. Tym samym jakiekolwiek powoływanie się na okoliczność, iż charakter zawartej przez bank z powodami jest zgodna z treścią ustawy Prawo bankowe, pozostaje bez znaczenia dla oceny przedmiotowego powództwa.

Należy wskazać, że strony nie łączyła umowa kredytu walutowego. Przeczy temu bowiem treść umowy oraz sposób jej wykonania. Nie ulega wątpliwości, że kwota kredytu została oznaczona w PLN (k. 15, str. 1 umowy), strona powodowa otrzymała kwotę kredytu w PLN i w PLN początkowo spłacała należności w stosunku do banku. Natomiast przeliczenie na CHF miało jedynie charakter waloryzacyjny bowiem waluta, którą faktycznie był kredyt obsługiwany stanowiły PLN.

Niezależnie od tego w ocenie Sądu Apelacyjnego – w kontekście oceny jednoznaczności i transparentności zapisów umowy - analizowane postanowienia nie określały precyzyjnie rzeczywistej wysokości udzielonego kredytu po przeliczeniu z waluty obcej a także świadczeń kredytobiorcy, w sposób możliwy do ustalenia w oparciu o czynniki obiektywne, niezależne od kredytodawcy.

Po pierwsze, z § 1 ust. 1 umowy wynika, że kwota kredytu wynosząca 485249,36 złotych polskich miała być indeksowana kursem CHF, na warunkach określonych w umowie. W dniu wypłaty saldo miało być wyrażone w walucie, do której indeksowany jest Kredyt według kursu kupna waluty, do której indeksowany jest kredyt podanego w Tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank, opisanej szczegółowo w § 17, następnie saldo walutowe przeliczane miało być dziennie na złote polskie według kursu sprzedaży waluty, do której indeksowany jest kredyt, podanego w Tabeli kursów/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank, opisanej szczegółowo w § 17. W § 7 ust. 2 ustalono, że każdorazowo wypłacona kwota złotych polskich zostanie przeliczona na walutę, do której indeksowany jest kredyt według kursu kupna waluty kredytu podanego w Tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank S.A., obowiązującego w dniu dokonania wypłaty przez Bank.

Uznanie przedmiotowych klauzul umownych tworzących łącznie mechanizm indeksacyjny za niejednoznaczne, nietransparentne otwierało możliwość ich oceny z punktu widzenia abuzywności. Dla uznania postanowień umownych za niedozwolone (abuzywne) niezbędne jest bowiem także to, aby kształtowały one prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy – co trafnie zauważył Sąd Okręgowy.

W judykaturze ukształtowało się jednolite stanowisko, że postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi obyczajami (art. 3851 § 1 k.c.), jeżeli kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy, słuszny i uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby takie postanowienie w drodze negocjacji indywidualnych. Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza natomiast nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków wynikających z umowy na jego niekorzyść, skutkującą niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej oraz jego nierzetelnym traktowaniem (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, OSNC 2020/7-8/64, również uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2022 r., II CSKP 616/22, nie publik., uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22, LEX nr 3411341 i tam powołane orzecznictwo).

Podnoszone przez skarżącego argumenty, że przez cały okres obowiązywania umowy stosował sposób ustalania kursów w sposób jednoznaczny i precyzyjny, nie mogło skutecznie zmienić powyższego wniosku, gdyż, jak to już wcześniej wskazano, prawnie obojętne było to, w jaki sposób umowa w zakresie abuzywnych przepisów była w rzeczywistości wykonywana przez bank, w jaki sposób bank ustalał kursy CHF względem PLN oraz czy stosowane przez bank kursy kupna i sprzedaży były de facto kursami rynkowymi, gdyż relewantnym dla oceny tego, czy dane postanowienie umowy jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.) jest stan z chwili zawarcia umowy (zob. uchwała Sądu Najwyższego 7 sędziów z dnia 20 czerwca 2018 r., sygn. akt III CZP 29/17, OSNC 2019/1/2).

W konsekwencji należy uznać, zgodnie z dyspozycją art. 3851 § 2 k.c., że postanowienia umowy odnoszące się do przeliczenia dokonywanych w PLN spłat rat kredytu i odsetek na CHF nie wiążą stron..

Sąd Apelacyjny podziela również pogląd ukształtowany w oparciu o art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. o represyjnym w stosunku do przedsiębiorców charakterze omawianych przepisów, mającym na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych z konsumentami. W tym zakresie należy odwołać się w szczególności do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2019 r., w sprawie I CSK 242/18, w uzasadnieniu którego Sąd ten stwierdził, że możliwość zmiany umowy przez zastąpienie niedozwolonych postanowień innymi polegającymi m.in. na odwołaniu się do kursów walut stosowanych przez Narodowy Bank Polski stałoby w sprzeczności z celami prewencyjnymi dyrektywy 93/13. Przedsiębiorcy bowiem wiedzieliby, że nawet w razie zastosowania klauzuli niedozwolonej umowa zostanie skorygowana przez sąd w sposób możliwie najpełniej odpowiadający ich woli, a jednocześnie dopuszczalny w świetle przepisów o niedozwolonych postanowieniach umownych.

W tych okolicznościach zasadnie Sąd I instancji uznał, że w realiach przedmiotowej sprawy brak było podstaw do zastąpienia nieuczciwych warunków umowy innym przepisem prawa cywilnego. W szczególności z uwagi na brak wskazywanego unormowania szczególnego brak było podstaw do przyjęcia średniego kursu ogłaszanego przez NBP.

Istotnym jest również, że od czasu uchwalenia ustawy z dnia 29 lipca 2011r., o zmianie ustawy Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 165 poz. 984) zwanej dalej ustawą antyspredową, pomimo olbrzymiego problemu społecznego jaki wiąże się z trudnościami w spłacie swoich zobowiązań przez obywateli, którzy zawarli umowy indeksowane lub denominowane kursem CHF, ustawodawca nie podjął działań celem kompleksowego uregulowania sytuacji tych kredytobiorców. Również przedstawiciele banków pomimo dysponowania przez te podmioty olbrzymim zasobem ludzkim jak i finansowym nie wykorzystali chociażby przysługującej posłom inicjatywy ustawodawczej. Pomimo trwających od lat sporów w tym przedmiocie banki, nie zaoferowały swoim klientom żadnych rozwiązań, które w sposób uczciwy i sprawiedliwy mogły uregulować tą kwestię.

Sądy powszechne zaś zobowiązane do rozstrzygania indywidualnych sporów nie są władne, w przypadku braku stosownych uregulowań prawnych, do tworzenia nowych nie zawartych w przepisach rozwiązań. Nie mogą zatem w miejsce niedozwolonych klauzul umownych, wprowadzać postanowień, które nie wynikają z obowiązujących przepisów prawa. Mając zaś na uwadze, że konsument jest słabszą stroną umowy i wynikającą z dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, ochronę konsumentów przed nieuczciwymi działaniami przedsiębiorców, nie ulega wątpliwości, że celem zapewnienia ochrony konsumentowi koniecznym jest uznanie, jeżeli świadomie podejmie taką decyzję, że umowa go nie wiąże.

Wbrew twierdzeniom skarżącego wskazać należy, że art. 358 § 2 k.c. odnosi się do stanów faktycznych, gdzie przedmiotem zobowiązania jest suma pieniężna wyrażona w walucie obcej. W niniejszej sprawie mamy do czynienia z zobowiązaniem w PLN, gdyż tylko w tej walucie odbywała się wypłata kwoty kredytu oraz spłata jego rat. Konstrukcja zaś spornej umowy polegająca na przeliczaniu PLN na walutę obcą, nie mieści się w dyspozycji tego przepisu. W świetle powyższego brak jest podstaw do zastosowania tej normy prawa w okolicznościach niniejszej sprawy.

Podkreślić przy tym należy, że w wyroku z dnia 7 grudnia 2023 r. w sprawie C – 140/22 Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że Artykuł 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że w kontekście uznania nieważności w całości umowy kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję bankową ze względu na to, iż umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej obowiązywać:

- stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, po pierwsze, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego warunku, po drugie, że jest świadomy z jednej strony faktu, że nieważność wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy, a z drugiej – konsekwencji tego uznania nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę na uznanie tej umowy za nieważną.

Sąd I instancji nie naruszył wbrew zarzutom skarżącego również art. 410 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c., polegające na ich błędnym zastosowaniu oraz art. 411 pkt. 1 i 4 k.c. Odnosząc się do przywołanych wyżej przepisów przytoczyć należy uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 16 lutego 2021 r. w której Sąd Najwyższy uznał, iż stronie, która w wykonaniu umowy kredytu, dotkniętej nieważnością, spłaca kredyt, przysługuje roszczenie o zwrot spłaconych środków pieniężnych jako świadczenia nienależnego (art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c.) niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu. Z powyższej uchwały wynika, iż wystarczającym do żądania zwrotu jest, że pozwany otrzymał świadczenie nienależne od powoda.

Nie budzi przy tym wątpliwości, że zobowiązanie do zwrotu nienależnego świadczenia ma charakter bezterminowy. Oznacza to, że termin spełnienia takiego świadczenia musi być wyznaczony zgodnie z art. 455 k.c., a więc niezwłocznie po wezwaniu skierowanym przez zubożonego. Podstawą rozstrzygnięcia w przedmiocie odsetek ustawowych jest art. 481 § 1 k.c., zgodnie z którym wierzyciel może domagać się odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego. Zatem wierzytelność strony powodowej stała się wymagalna zgodnie z art. 455 k.c. i pozwany pozostawał w opóźnieniu w zapłacie, jak prawidłowo ustalił Sąd Okręgowy.

Z uwagi na częściowe cofnięcie powództwa w ocenie Sądu Apelacyjnego, nie zasługiwał na uwzględnienie zgłoszony przez pozwanego w toku postępowania apelacyjnego zarzut zatrzymania. Wprawdzie w judykaturze i doktrynie dopuszczono możliwość wykorzystania instytucji prawa zatrzymania z art. 497 k.c. w zw. z art. 496 k.c. do rozliczeń restytucyjnych przy nieważnej umowie kredytowej i będącego jego konsekwencją obowiązku zwrotu wzajemnych świadczeń (zob. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia16 lutego 2021 r., sygn. akt III CZP 11/20, LEX nr 3120579, uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego 7 sędziów z dnia 7 maja 2021 r., sygn. akt III CZP 6/21 , OSNC 2021/9/56, Ł. Węgrzynowski, Przedawnienie roszczeń z nieważnej umowy kredytu frankowego. Glosa do uchwały siedmiu sędziów SN z dnia 7 maja 2021 r., sygn. akt III CZP 6/21, LEX 2021), to jednak w ocenie Sądu Apelacyjnego instytucja prawa zatrzymania świadczenia ze swej istoty ma zastosowanie, gdy na skutek odstąpienia od umowy lub jej nieważności strony mają obowiązek zwrotu świadczeń o charakterze różnorodzajowym, np. świadczenia pieniężnego i rzeczy. W przypadku natomiast tożsamych rodzajowo świadczeń pieniężnych właściwą konstrukcją do wzajemnych rozliczeń jest zarzut potrącenia, mający zastosowanie, gdy przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku (art. 498 § 1 k.c.). Zdaniem Sądu Apelacyjnego za takim stanowiskiem przemawia wykładnia funkcjonalna i systemowa. Za niedopuszczalne in casu należałoby uznać stosowanie w drodze analogii do zwrotu świadczeń pieniężnych instytucji ze swej istoty mającej zastosowanie przy świadczeniach nie mających charakteru jednorodzajowego. Zastosowanie przepisów w drodze analogii, do umowy kredytu, która nie jest, w ocenie Sądu Apelacyjnego, umową wzajemną, powinno następować jedynie wyjątkowo i tylko wówczas, gdy zachodzi potrzeba rozwiązania danego zagadnienia prawnego, a istnieje luka prawna i istnieją przepisy regulujące zagadnienie podobne, które mogą być zastosowane do rozwiązania problemu prawnego nieuregulowanego aktem prawnym. W ocenie Sądu Apelacyjnego, w sytuacji umowy kredytu nie ma takich przesłanek albowiem brak jest jakiejkolwiek luki prawnej, która wymagałaby uzupełnienia w drodze analogii w zakresie sytuacji prawnej obu stron nieważnej umowy kredytu, a więc brak jest podstaw do zastosowania przepisów o zatrzymaniu per analogiam. Zważyć bowiem należy, że jeżeli obie strony są zobowiązane do wzajemnego spełnienia świadczeń pieniężnych, w kodeksie cywilnym przewidziano dalej idącą instytucję, a mianowicie potrącenie wzajemnych wierzytelności ( art. 498 i nast. k.c.), skutkiem czego jest umorzenie wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej (por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 października 2022 r. I CSK 5090/22).

Mając powyższe na uwadze, Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w jego punkcie II w ten sposób, że w pkt. I zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę 19.430,41 CHF (dziewiętnaście tysięcy czterysta trzydzieści CHF, czterdzieści jeden centów) z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 13 grudnia 2023 r. do dnia zapłaty i umorzył postępowanie w zakresie cofniętego roszczenia. Na mocy art. 355 k.p.c. bowiem, sąd umorzy postępowanie, jeżeli powód ze skutkiem prawnym cofnął pozew. Nadto na podstawie art. 385 k.p.c. apelację pozwanego oddalił jako bezzasadną, o czym orzekł w punkcie II wyroku.

Konsekwencją powyższego było orzeczenie w zakresie rozstrzygnięcia o kosztach, przy ustaleniu, że powodowie wygrali postępowanie w całości, zgodnie z wyrażoną w art. 98 § 1 i 3 k.p.c. zasadą odpowiedzialności za wynik sprawy. W punkcie III zasądził więc od pozwanego na rzecz powodów kwotę 8100 (osiem tysięcy sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty tytułem kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym w wysokości stawki minimalnej ustalonej w oparciu o § 10 ust. 1 pkt 2 w zw. z § 2. pkt 7) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 1800),

SSA Rafał Terlecki