Wyrok z 15 grudnia 2021, sygn. V AGa 123/21

Przewodniczący- Sędzia

SA Roman Kowalkowski (spr.)

VAGa 123/21

Wyrokiem z dnia 24 czerwca 2021 r. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy rozpoznając sprawę z powództwa S. H. i J. K. przeciwko B. K. o zapłatę oddalił powództwo i orzekł o kosztach postępowania.

Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie ustalił, że powodowie – J. K. oraz S. H. zawarli z pozwanym – B. K. w dniu 13 lipca 2018r. w B. umowę o roboty budowlane.

Zgodnie z § 2 przedmiotowej umowy pozwany jako zamawiający powierzył, zaś powodowie jako wykonawca przyjęli do realizacji przedmiot umowy, którym było:

a.  Wykonanie robot budowlanych i uzyskanie bezwarunkowej ostatecznej decyzji o pozwoleniu na użytkowanie obiektu wraz z infrastrukturą towarzyszącą, w ramach zadania inwestycyjnego pod nazwą „(...)”, na realizację którego zamawiający uzyskał prawomocną decyzję na pozwolenie na budowę,

b.  Wykonanie robot wskazanych w punkcie 1, w sposób zgodny z wszelkimi przepisami i zasadami wiedzy technicznej oraz z zachowaniem należytej staranności,

c.  Sporządzanie dokumentacji powykonawczej zadania inwestycyjnego.

Ponadto wskazano, że przedmiot umowy zrealizowany będzie zgodnie z przekazaną dokumentacją techniczną, prawomocnym pozwoleniem na budowę oraz zgodnie z ofertą wykonawcy z dnia 4 czerwca 2018r. stanowiącą Załącznik (...)do umowy.

Początkowo strony uzgodniły termin realizacji wykonania wszystkich robót budowlanych oraz zgłoszenie budynku do odbiorów urzędowych do dnia 30 listopada 2019r., zaś termin uzyskania pozwolenia na użytkowanie obiektu oraz podpisanie protokołu końcowego robót strony uzgodniły – do dnia 30 grudnia 2019r.

Jednakże aneksami do przedmiotowej umowy o roboty budowlane terminy te były zmieniane. Ostatecznie strony ustaliły termin wykonania wszystkich robót budowlanych oraz zgłoszenie budynku do odbiorów urzędowych do dnia 31 stycznia 2020r., a termin uzyskania pozwolenia na użytkowanie obiektu oraz podpisanie protokołu odbioru końcowego robót do dnia 28 lutego 2020r.

W dniu 28 kwietnia 2020r. została wydana przez Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego dla Miasta B. decyzja o sygn. (...)w sprawie udzielenia pozwolenia na użytkowanie budynku usługowo - mieszkalnego – po rozbudowie i zmianie sposobu na funkcję usługowo - mieszkalną wraz z wewnętrznymi instalacjami: wodociągową, kanalizacji sanitarnej i deszczowej, centralnego ogrzewania, gazową, elektryczną i teletechniczną oraz zewnętrznymi instalacjami: kanalizacji sanitarnej, kanalizacji deszczowej, gazy ziemnego, elektryczną i teletechniczną na terenie działek nr ewid.: (...) i (...) w obrębie (...) przy ul. (...) w B., z wyłączeniem lokali usługowych, oznaczonych w zatwierdzonym projekcie budowlanym symbolami (...), „(...)”,(...)”.

W dniu 29 kwietnia 2020r. sporządzono protokół odbioru końcowego robót.

Roszczenia powodów wynikają z faktur o nr (...) co do kwoty 108.599,43 zł za roboty dodatkowe wynikające z aneksu (...), (...) co do kwoty 58.581,42 zł za roboty wykonane zgodnie z umową, (...) co do kwoty 50.721,74 zł oraz (...) co do kwoty 5.297,69 zł.

W związku z powyższym, powodowie kierowali do pozwanego wezwania do zapłaty, należnej im – w ich ocenie – kwoty.

Zgodnie z § 22 pkt 1 przedmiotowej umowy odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązań wynikających z niniejszej umowy skutkować będzie naliczeniem kar umownych z tytułów i wysokościach wynikających z postanowień niniejszego paragrafu.

Stosownie zaś do § 22 pkt 2 lit. a. wykonawca zobowiązał się zapłacić zamawiającemu kary umowne za zwłokę w wykonaniu określonego w umowie przedmiotu umowy w wysokości 0,1% wynagrodzenia umowy netto, ustalonego w § 13 ust. 1 za każdy dzień zwłoki.

W myśl § 24 umowy zmiana jej postanowień mogła nastąpić za zgodą obu stron wyrażoną na piśmie w postaci aneksu, pod rygorem nieważności takiej zmiany.

Pozwolenie na użytkowanie zostało uzyskane po terminie – w dniu 28 kwietnia 2020r., zaś protokół odbioru końcowego robót podpisano dopiero w dniu 29 kwietnia 2020r. Stanowi to 59 dni zwłoki w wykonaniu przedmiotu umowy.

W związku z powyższym pozwany naliczył powodom karę umowną w wysokości 474.950,00 zł., następnie pismem z dnia 24 maja 2020r. wezwał powodów do zapłaty tejże kary umownej, jednak nie została ona zapłacona.

Z tego względu, pismem z dnia 13 lipca 2020r. pozwany złożył oświadczenie o potrąceniu kwoty z tytułu kary umownej z należnościami dochodzonymi w przedmiotowej sprawie przez powodów tj. pozwany kwotę 474.950,00 zł potrącił do kwoty 223.200,28 zł.

Pozwany proponował powodom polubowne załatwienie sprawy oraz w korespondencji przedprocesowej z powodami przedstawiał jasno swoje stanowisko w przedmiotowej sprawie – kwestionując w całości roszczenie powodów.

Czyniąc te ustalenia argumentował, że stan faktyczny ustalony został w oparciu o przedłożone przez strony dokumenty, których autentyczność, a także prawdziwość nie była kwestionowana przez strony i nie budziła także wątpliwości Sądu.

Sąd Okręgowy pominął wniosek pozwanego o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków: A. K., R. W., M. B., A. M.,R. W. (1), J. S., J. L., A. G. , a także wniosek powoda o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków: M. K. i B. L. – na podstawie art. 458 ^{( 5)} § 4 k.p.c. w zw. z art. 235 ^{( 2)} §1 pkt. 1 k.p.c. Żadna ze stron, reprezentowania przez fachowych pełnomocników nie złożyła zastrzeżenia w trybie art. 162 kpc.

Przedmiotowa sprawa jest sprawą gospodarczą (przy czym pozew został wniesiony po dniu 07.11.2019r., tj. w dniu 5 listopada 2020r) i mają do niej zastosowanie przepisy o postępowaniu w sprawach gospodarczych (dział II a k.p.c. Postępowanie w sprawach gospodarczych – co więcej nie złożono wniosku o rozpoznanie sprawy z pominięciem przepisów tego działu, co dopuszcza art. 458 ⁶ k.p.c.), a co za tym idzie powód obowiązany był powołać wszystkie twierdzenia i dowody w pozwie, a pozwany - w odpowiedzi na pozew. Zakaz uwzględniania spóźnionych twierdzeń i wniosków dowodowych nie ma charakteru bezwzględnego jednak w § 4 przewidziano możliwość powołania dalszych twierdzeń i dowodów, o ile strona uprawdopodobni, że ich powołanie nie było możliwe albo potrzeba ich powołania wynikła później, przy czym może to uczynić w terminie 2 tygodni od dnia, w którym ich powołanie stało się możliwe lub wynikła potrzeba ich powołania, a więc zwykle od dnia, w którym zostanie jej doręczone stanowisko strony przeciwnej. Wskazany termin jest terminem prekluzyjnym, co oznacza, że jego upływ powoduje wygaśnięcie wskazanego prawa. Na stronie zgłaszającej spoczywa obowiązek wykazania zachowania 2-tygodniowego terminu.

Dopuszczając dowody niezgłoszone w pozwie lub w odpowiedzi na pozew, sąd orzekający w sprawie gospodarczej musi uzasadnić, z jakich powodów nie było możliwe powołanie ich w pozwie, albo też wskazać dlaczego ich potrzeba wynikła później (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2006r., IV CSK 182/05, MoP 2006, Nr 9, s. 457; Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I, red. Szanciło 2019, wyd. 1 Legalis).

W przedmiotowej sprawie zarówno powód – który nadto był reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika oraz pozwany, nie uprawdopodobnili, że złożenie wniosku o przesłuchanie świadków na okoliczności przez nich wskazane - nie było możliwe albo potrzeba ich powołania wynikła później. W związku z tym, Sąd Okręgowy zobligowany był do pominięcia tych dowodów jako niedopuszczalnych (prekluzja).

Przy czym, należy zwrócić uwagę, że powód na etapie składania pozwu – choć miał taką realną możliwość – jednak nie złożył wniosku o rozpoznanie sprawy z pominięciem przepisów o postępowaniu w sprawach gospodarczych.

Jednocześnie podkreślić należy, że przy ocenie zebranego materiału dowodowego Sąd Okręgowy miał na uwadze treść art. 233 § 1 k.p.c. , zgodnie z którym Sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału.

Przechodząc do merytorycznego rozważenia przedmiotowej sprawy wskazał, że okolicznością bezsporną jest, że strony zawarły w dniu 13 lipca 2018r. umowę o roboty budowlane, zgodnie z którą pozwany jako zamawiający powierzył, a powodowie przyjęli do realizacji przedmiot umowy tj.:

a. Wykonanie robót budowlanych i uzyskanie bezwarunkowej ostatecznej decyzji o pozwoleniu na użytkowanie obiektu wraz z infrastrukturą towarzyszącą, w ramach zadania inwestycyjnego pod nazwą „(...)” na realizację którego zamawiający uzyskał prawomocną decyzję na pozwolenie na budowę,

b. Wykonanie robót wskazanych w punkcie 1, w sposób zgodny z wszelkimi przepisami i zasadami wiedzy technicznej oraz z zachowaniem należytej staranności,

c. Sporządzanie dokumentacji powykonawczej zadania inwestycyjnego.

W ocenie Sądu Okręgowego bezsporne jest także, że pozwolenie na użytkowanie zostało uzyskane po terminie – w dniu 28 kwietnia 2020r., zaś protokół odbioru końcowego robót podpisano dopiero w dniu 29 kwietnia 2020r. Stanowi to 59 dni zwłoki w wykonaniu przedmiotu umowy.

Wreszcie bezsporne jest również i to, iż roszczenia powodów wynikają z faktur o nr (...) co do kwoty 108.599,43 zł za roboty dodatkowe wynikające z aneksu (...), (...) co do kwoty 58.581,42 zł za roboty wykonane zgodnie z umową, (...) co do kwoty 50.721,74 zł oraz nr(...)co do kwoty 5.297,69 zł., zaś pozwany naliczył powodom karę umowną w wysokości 474.950,00 zł., następnie pismem z dnia 13 lipca 2020r. złożył oświadczenie o potrąceniu kwoty z tytułu kary umownej z należnościami dochodzonymi w przedmiotowej sprawie przez powodów tj. pozwany kwotę 474.950,00 zł potrącił do kwoty 223.200,28 zł.

W konsekwencji powyższego spór dotyczył wymiaru oraz przyczyny opóźnień w wykonaniu umowy o roboty budowlane oraz tego, czy powodowie ponoszą odpowiedzialność za opóźnienia w wykonaniu umowy.

Powodowie podnosili, że do opóźnienia doszło z przyczyn od nich niezawinionych, czemu zaprzeczył pozwany wskazując, że nie tylko termin wykonania prac i odbioru był przesuwany, ale przede wszystkim, iż do opóźnienia doszło wyłącznie w wyniku działań powodów.

Stosownie do treści art. 647 k.c., przez umowę o roboty budowlane wykonawca zobowiązuje się do oddania przewidzianego w umowie obiektu, wykonanego zgodnie z projektem i z zasadami wiedzy technicznej, a inwestor zobowiązuje się do dokonania wymaganych przez właściwe przepisy czynności związanych z przygotowaniem robót, w szczególności do przekazania terenu budowy i dostarczenia projektu, oraz do odebrania obiektu i zapłaty umówionego wynagrodzenia.

Zaś zgodnie z art. 483 § 1 k.c. strony mogą zastrzec w umowie, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy. W razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania kara umowna należy się wierzycielowi w zastrzeżonej na ten wypadek wysokości bez względu na wysokość poniesionej szkody (art. 484 § 1 k.c.).

Kara umowna jest dodatkowym zastrzeżeniem umownym wprowadzanym do umowy w ramach swobody kontraktowania, mającym na celu wzmocnienie skuteczności więzi powstałej między stronami w wyniku zawartej przez nie umowy i służy realnemu wykonaniu zobowiązań (wyrok Sądu Najwyższego z 8 sierpnia 2008 r., sygn. V CSK 85/08, LEX nr 457785).

Kara umowna jest swoistego rodzaju odszkodowaniem, "surogatem odszkodowania" za nienależyte wykonanie umownego zobowiązania niepieniężnego i jeżeli strony nie postanowiły inaczej, zastępuje to odszkodowanie. Sformułowanie "surogat odszkodowania" należy rozumieć w tym sensie, że strony przy zawarciu umowy określają z góry karę umowną na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przez dłużnika i kara ta kompensuje wszystkie negatywne dla wierzyciela konsekwencje wynikające ze stanu naruszenia zobowiązania. Operuje się tu pojęciem tzw. szkody ogólnej, innej niż zindywidualizowana szkoda majątkowa wierzyciela. Kara umowna poddana jest reżimowi odpowiedzialności z tytułu niewykonania czy też nienależytego wykonania zobowiązania. Na uprawnionym spoczywa więc jedynie obowiązek wykazania przesłanek istnienia możliwości naliczenia kary umownej. Obalenie tego domniemania m. in. poprzez wykazanie, iż doszło do tego z przyczyn nie zawinionych spoczywa na zobowiązanym do zapłaty kar umownych (wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 29 stycznia 2015r., I ACa 680/14, LEX nr 1661150).

Wobec powyższego zakres odpowiedzialności z tytułu kary umownej pokrywa się w pełni z zakresem ogólnej odpowiedzialności dłużnika za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania na podstawie art. 471 k.c. Wpisanie kary umownej w ramy odpowiedzialności kontraktowej oznacza, że zobowiązany do jej zapłaty może bronić się - jak każdy dłużnik zobowiązany do naprawienia szkody na podstawie art. 471 k.c. - zarzutem, że niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania jest następstwem okoliczności, za które nie ponosi on odpowiedzialności. Wina dłużnika stanowi zatem przesłankę odpowiedzialności z tytułu kary umownej, przy czym wina jest domniemana (vide art. 471 k.c.). Oznacza to, że wierzyciel dochodzący roszczenia o zapłatę kary umownej obowiązany jest wykazać okoliczność, że doszło do określonej postaci naruszenia umowy, z którą umowa ta łączy obowiązek zapłaty kary umownej. Dłużnik z kolei, chcąc uwolnić się od odpowiedzialności, musi udowodnić, że naruszenie umowy wynika z okoliczności, za które nie ponosi on odpowiedzialności (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 24 maja 2019r., VII AGa 1195/18).

Ponadto na dłużnika przerzucony został obowiązek wykazania, że niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania nastąpiło na skutek okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Z reguły oznacza to konieczność wykazania, że taka sytuacja wystąpiła, jako skutek zdarzeń niezawinionych przez dłużnika (wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 13 lutego 2019 r., I ACa 518/18, LEX nr 2668123).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy Sąd Okręgowy podkreślił, że kwestia opóźnienia w wykonaniu umowy o roboty budowlane przez powodów nie była kwestionowana przez pozwanego ani też przez powodów. Sami powodowie już w pozwie wskazywali, że pozwolenie na użytkowanie zostało uzyskane po terminie – w dniu 28 kwietnia 2020r., zaś protokół odbioru końcowego robót podpisano dopiero w dniu 29 kwietnia 2020r.

Jednakże w ocenie powodów niewykonanie zobowiązania w terminie ustalonym przez strony jest następstwem okoliczności, za które nie ponoszą odpowiedzialności.

Zdaniem Sądu Okręgowego wykazanie tych okoliczności, które podnoszą powodowie wymagało niewątpliwie ad casum, przede wszystkim z uwagi na przedmiot sprawy (umowa o roboty budowlane i występujące zagadnienia z dziedziny szeroko rozumianego budownictwa, projektowania, organizacji i wykonywania robót budowlanych w ramach procesu inwestycyjnego) wiedzy specjalnej, którą dysponuje tylko biegły sądowy z zakresu budownictwa. Sąd podkreślił, że samo dokonanie w sprawie cywilnej, a w szczególności o charakterze gospodarczym, ustaleń faktycznych wymaga dysponowania specjalistyczną wiedzą techniczną oraz doświadczeniem w danej dziedzinie i może uzasadniać zasięgnięcie opinii biegłego lub nawet zespołu biegłych różnych specjalności (wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 19 października 2020r., I AGa 179/18).

Co więcej, Sąd Okręgowy w pełni podzielił pogląd, zgodnie z którym specyfika dowodu w postaci opinii biegłego, polega na tym, że służy on za podstawę dokonania przez Sąd oceny faktów, mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, w sytuacji gdy ocena ta wymaga wiadomości specjalnych, natomiast za pomocą tego dowodu, Sąd nie dokonuje ustalenia tych faktów (wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 30 listopada 2020r., I ACa 172/20).

Powodowie reprezentowani przez profesjonalnego pełnomocnika, na potwierdzenie swoich twierdzeń przedłożyli wyłącznie szereg dokumentów, jednakże nie złożyli oni wniosku o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego na wykazanie swoich twierdzeń.

Nadto Sąd Okręgowy zaznaczył, iż przedmiotowa sprawa jest sprawą gospodarczą i mają do niej zastosowanie przepisy o postępowaniu w sprawach gospodarczych, a co za tym idzie powód obowiązany był powołać wszystkie twierdzenia i dowody w pozwie, w tym także złożyć wniosek o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego, jednak tego nie uczynił. Co więcej pełnomocnik powoda choć miał taką możliwość to także nie złożył wniosku o rozpoznanie sprawy z pominięciem przepisów o postępowaniu w sprawach gospodarczych.

W konsekwencji powyższego, Sąd Okręgowy zważył, że sama tylko dołączona przez powodów dokumentacja – choć jest obszerna, to nie jest wystarczająca i w ocenie Sądu Okręgowego nie można z niej wysnuć założonego przez powodów wniosku, że udowodnili w dostatecznym stopniu, że w przedmiotowej sprawie zaistniały okoliczności, za które oni nie ponoszą odpowiedzialności.

W sprawie występują złożone zagadnienia dotyczące procesu budowlanego wymagające wiedzy specjalistycznej. Pozwany odnosił się przy tym do każdego z twierdzeń powodów w zakresie przyczyn opóźnienia negując jakoby okoliczności te były niezależne od powodów. Pozwany wskazywał między innymi, że wykonywanie przyłączy nie wstrzymywało prowadzenia prac. Podał przy tym, że prace obejmowały dwa budynki i nawet gdyby w jednym z nich nie można było prowadzić prac to było to możliwie w odniesieniu do drugiego z nich. Niewątpliwie rozstrzygnięcie już w tej kwestii i dokonanie ustaleń w tym zakresie, a w zasadzie udowodnienie twierdzeń podnoszonych przez powodów wymagało wiedzy specjalnej i dowodu z opinii biegłego.

Co więcej pozwany kwestionując podnoszone przez powodów przyczyny, które miały doprowadzić do opóźnienia w wykonaniu prac z przyczyn niezależnych od powodów podał m.in., że do zwłoki w wykonaniu przedmiotu umowy przez powodów doszło w wyniku braku stałego nadzoru, wadliwej organizacji robót, braku zapewnienia odpowiedniej liczby pracowników. Rozstrzygnięcie tego typu zagadnień, określenie wymaganej liczby pracowników do wykonania zadania w terminie, kwestia wadliwości nadzoru wymaga wiedzy specjalistycznej gdzie biegły mając na uwadze przedmiot umowy ( zakres i charakter prac) może wskazać, czy określona liczba skierowanych pracowników i nadzór był właściwy, czy nie doszło do błędów w zakresie organizacji i należytego przygotowania w zakresie realizacji robót budowlanych. Rolą biegłego w tego typu sprawach, przy należycie zebranym materiale dowodowym ( wyczerpującej dokumentacji dotyczącej inwestycji, w tym m.in. należycie prowadzonego dziennika budowy, dokumentacji projektowej) jest określenie czy nawet jeżeli pojawiły się określone przeszkody w realizacji robót czy mogły one mieć wpływ na wydłużenie czasu ich wykonania i w jakim zakresie. Innymi słowy czy w zaistniałych realnie okolicznościach powód jako wykonawca mógł wykonać prace w zakreślonym umową terminie, co sprowadza się do oceny prawidłowości wykonywania prac, z uwzględnieniem nie tylko wiedzy i sztuki ( techniki ) budowlanej ale także w zakresie planowania i organizacji procesu budowlanego. Są to zagadnienia natury technicznej wymagające wiedzy specjalistycznej a także odpowiedniego doświadczenia, którym musi biegły się legitymować aby sporządzić opinię z rzeczowymi wnioskami, o odpowiednim stopniu ich kategoryczności.

Ponadto, nie można utracić z pola widzenia okoliczności, że stanowisko pozwanego – jeszcze na etapie korespondencji przedprocesowej między stronami – w zakresie żądania powodów było w pełni im znane .

Zatem, taka chronologia zdarzeń doprowadziła Sąd Okręgowy do wniosku, że z tą właśnie chwilą (zapoznania się ze stanowiskiem pozwanego) powzięli oni wiedzę, że ich roszczenie zostało potrącone z należnościami pozwanego. Wobec tego, na etapie złożenia pozwu powinni wskazywać pełną argumentację, co do swojego roszczenia, przy czym uzupełnioną o wnioski o przeprowadzenie odpowiednich dowodów w tym zakresie. Jednakże tych działań powodowie nie podjęli. Jedynie ograniczyli się w pozwie do twierdzenia, iż oświadczenie pozwanego o potraceniu jest „zupełnie bezzasadne”.

W świetle powyższych okoliczności oraz rozważań Sąd Okręgowy dokonując analizy zebranego materiału dowodowego uznał, że oświadczenie o potrąceniu pozwanego złożone powodom było skuteczne. Skoro więc powodowie dochodzą zapłaty kwoty 223.200,28 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty, zaś pozwany dokonał potrącenia kwoty 474.950,00 zł z tytułu kary umownej w wyniku opóźnienia w wykonaniu umowy o roboty budowlane, to powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie.

Pozwany jako uprawniony wykazał zaistnienie przesłanek możliwości naliczenia kary umownej. Powodowie nie obalili tego domniemania; tj. powodowie, pomimo ciążącym na nich w tym zakresie ciężarze dowodowym ( art. 6 kc w zw. z art. 232 kpc) nie udowodnili, że naruszenie umowy wynika z okoliczności, za które nie ponoszą odpowiedzialności.

Z uwagi na przedmiot sprawy, podane przyczyny opóźnienia wykonania prac odnoszące się do zagadnień wymagających specjalistycznej wiedzy z dziedziny budownictwa sensu largo konieczny był wniosek o dowód z opinii biegłego ( art. 278§1 kpc), który nie został przez powodów złożony. Słusznie w judykaturze podnosi się, że potrzeba skorzystania z opinii biegłych w postępowaniu cywilnym występuje, gdy do rozstrzygnięcia sprawy, obok znajomości przepisów prawnych, niezbędne są określone wiadomości fachowe z różnych dziedzin nauki, techniki, sztuki, rzemiosła czy obrotu gospodarczego (vide m.in. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 28 kwietnia 2020 r., sygn. akt III AUa 577/19, Legalis).

Taka sytuacja w przedmiotowej sprawie zachodzi – nie jest możliwe jej rozstrzygnięcie bez wiadomości fachowych z dziedziny budownictwa. Jednocześnie sąd nie może dokonywać oceny dowodów wymagających wiedzy specjalnej i na tej podstawie dokonywać ustaleń faktycznych samodzielnie bez przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego, chociażby sam dysponował taką wiedzą specjalną ( trafnie SN m.in. w postanowieniu z dnia 10.04.2019r., sygn. akt II UK 108/18, Legalis).

Nie ma przy tym ad casum, w procesie gospodarczym (gdzie znalazły zastosowanie przepisy działu II a kpc – Postępowanie w sprawach gospodarczych, art. 458 ¹ – 458 ¹³ kpc) z powództwa profesjonalnego przedsiębiorcy świadczącego usługi budowlane, reprezentowanego przez fachowego pełnomocnika, jakichkolwiek podstaw do podjęcia przez Sąd działań z urzędu, co w procesie cywilnym może stanowić wyjątek.

Jeszcze na etapie przedprocesowym powodowie znali stanowisko pozwanego, który wskazywał, że do opóźnienia doszło z winy powodów, w sprzeciwie i dalszym piśmie procesowym szczegółowo przy tym odniesiono się do każdego twierdzenia o przyczynie opóźnienia.

Powodowie dochodzą roszczenia z umowy o roboty budowlane, co stanowi ich główny przedmiot działalności. Zdają sobie sprawę z możliwości wystąpienia sporów na tym tle. Korzystali z pomocy fachowego pełnomocnika. Prowadząc przedsiębiorstwo świadczące usługi budowlane muszą zdawać sobie sprawę ze złożoności procesu budowlanego i występowania skomplikowanych problemów natury technicznej, które wymagają dla ich rozwiązania wiedzy specjalistycznej, często przy tym nie jest wystarczająca ogólna wiedza z dziedziny budownictwa ale niezbędna jest bardziej szczegółowa dotycząca poszczególnych dziedzin jak projektowania czy wykonania określonych instalacji – przykładowo elektrycznych czy wod-kan. Na marginesie tylko Sąd podkreślił, iż powód zasadniczo dowodził swych twierdzeń poprzez dokumenty prywatne, które stanowią dowód tylko tego, że osoba, która taki dokument podpisała, złożyła oświadczenie zawarte w dokumencie (art. 245 kpc). Dodatkowo wskazał, że przecież w pracach wykonywanych przez powodów w oparciu o zawartą umowę z pozwanym dochodziło poprzez pisemne aneksy do wydłużenia terminu wykonania prac. W tym kontekście, wobec zaistniałego sporu, tym bardziej biegły winien ocenić czy brak wykonania prac w przedłużonym terminie w porównaniu do tego pierwotnego nastąpił w wyniku przyczyn niezawinionych, niezależnych od powodów. Ostatecznie tylko dowody z dokumentów mogły stanowić materiał dowodowy będący podstawą rozstrzygnięcia ad casum. Reasumując strona powodowa nie wykazała, że nie ponosi winy w realizacji procesu inwestycyjnego w którym to procesie była wykonawcą robót budowlanych.

O kosztach procesu orzekł na podstawie art. 98 § 1,1 ¹ i 3 w zw. z art. 99 k.p.c. – zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik sprawy. Na koszty poniesione przez pozwanego, który w całości wygrał proces złożyły się: opłata skarbowa od pełnomocnictwa -17 zł oraz koszty zastępstwa procesowego – 10.800 zł obliczone na podstawie § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U.2018.265 t.j.). Zatem pozwanemu należy się od powodów łącznie kwota 10.817 zł.

W apelacji powodowie zarzucili:

I.  Naruszenie przepisów postępowania mogące mieć wpływ na wynik sprawy, tj. art. 278§1 kpc poprzez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że wszystkie okoliczności zwalniające powodów z odpowiedzialności za opóźnienie wymagały wiadomości specjalnych z uwagi na wystąpienie zagadnień dotyczących procesu budowlanego, gdzie z materiału dowodowego w sprawie jednoznacznie wynika, że znaczna część przesłanek egzoneracyjnych nie wymagała opinii żadnego biegłego sądowego

II. Naruszenie przepisów postępowania mogące mieć wpływ na wynik sprawy, tj. art. 233 kpc poprzez wyprowadzenie z materiału zgromadzonego w sprawie wniosków z niego niewynikających, a ponadto sprzecznych z zasadami logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego, że powodowie nie udowodnili przesłanek wyłączających odpowiedzialność za opóźnienie w wykonaniu zobowiązania, gdzie z materiału dowodowego jednoznacznie wynika ilość dni opóźnienia z przyczyn niezależnych od powodów

III. Naruszenie przepisów postępowania mogące mieć wpływ na wynik sprawy, tj. art. 156 ¹ kpc poprzez jego niezastosowanie w sprawie, gdzie konieczność jego zastosowania zaistniała

IV. Naruszenie prawa materialnego w postaci uchybienia art. 484§2 kc polegającego na jego niezastosowaniu.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty domagali się zmiany wyroku i uwzględnienia powództwa.

W uzasadnieniu apelacji argumentowali, że z materiału dowodowego w sprawie wynika, że opóźnienie powodów w wykonaniu zobowiązania wynosiło 59 dni, co biorąc pod uwagę 0,1% wynagrodzenia umownego netto daje łączą karę umowna w wysokości 474 950 zł. Natomiast powodowie w pozwie dochodzili kwoty 223 200,28 zł, co w przeliczeniu na dni opóźnienia daje wynik 28 dni, a więc powodowie w procesie musieli udowodnić, że z całego opóźnienia wynoszącego 59 dni, 28 dni nastąpiło nie z ich winy.

Powodowie dołączyli obszerną dokumentację dotyczącą bardzo różnych przesłanek egzeneracyjnych, począwszy od konieczności wykonania robót dodatkowych, po brak możliwości dokonywania terminowych odbiorów od służb państwowych ze względu na panującą epidemię COVID 19. Ta różnorodność jest kluczowa, ponieważ wynika z niej, że nie można wszystkich zarzutów powodów sprowadzić do jednego mianownika i ogólnikowo stwierdzić, że wszystkie one wymagają przy swojej ocenie opinii biegłego sądowego.

Sąd I instancji nie wziął pod uwagę różnorodności prezentowanych przez powodów okoliczności wyłączających odpowiedzialność za opóźnienie i stwierdził autorytatywnie, że skoro sprawa dotyczy roszczeń z umowy o roboty budowlane to z założenia wymaga wiadomości specjalnych, którymi dysponuje tylko biegły z zakresu budownictwa. Twierdzenia Sądu I instancji są nietrafne, gdyż gdyby nawet hipotetycznie przyjąć, że wszystkie prezentowane przez powodów przesłanki wymagały opinii biegłego sądowego to nie byłby to w każdej sytuacji biegły z zakresu budownictwa. Powyższa konstatacja Sądu świadczy jednoznacznie, że Sąd I instancji nie rozważył z należytą starannością argumentacji powodów. Przemawia o tym także to, że w uzasadnieniu wyroku Sąd zbiorczo i bardzo ogólnie odniósł się do twierdzeń powodów, zupełnie pomijając ustosunkowanie się oddzielnie do każdego prezentowanego dowodu, a biorąc pod uwagę ich różnorodność taka czynność Sądu była w pełni uzasadniona i konieczna. Brak tej aktywności, że strony Sądu I instancji świadczy o błędnej ocenie materiału dowodowego i nierozpoznaniu istoty sprawy.

Dalej podnosił, że Sąd I instancji oparł postępowania dowodowe wyłącznie na dokumentach przedłożonych przez strony, bez przesłuchiwania świadków lub chociażby infomacyjnie stron postępowania. Mając na uwadze złożoność sprawy oraz różnorodność podnoszonych przez powodów zarzutów, obie strony były przeświadczone, że postępowanie potrwa zdecydowanie dłużej niż jedna rozprawa. Tym samym po zaznaczeniu przez Sąd I instancji, że przeprowadza dowód z załączonych dokumentów oraz oddaleniu osobowych wniosków dowodowych, Sąd oddał głos stronom w celu zaprezentowania ostatecznego stanowiska w sprawie, czym zaskoczył powodów. Mając na uwadze zgromadzony materiał dowodowy powodowie nie spodziewali się, że przyczyną oddalenia powództwa będzie brak wniosku o powołanie biegłego sądowego z zakresu budownictwa, gdyż byli przekonani, że część prezentowanych przez nich zarzutów nie wymaga jakichkolwiek wiadomości specjalnych, gdyż dotyczą one opóźnień których przyczyna i ilość dni zostały konkretnie wskazane w załączonych do sprawy dokumentach.

Wyżej opisanym sytuacjom ma zapobiegać nowa regulacja prawa w procedurze cywilnej. Przewidziany w art. 156 ¹ obowiązek pouczenia o prawdopodobnym wyniku sprawy w świetle zgłoszonych twierdzeń i przeprowadzonych dowodów wynika z zakazu wydawania przez sąd rozstrzygnięć zaskakujących strony i uniemożliwiających im obronę swoich praw. Wprawdzie art. 156 ¹ pozostawia decyzji przewodniczącego, czy i kiedy może nastąpić pouczenie stron („w miarę potrzeby”), jednak nie jest to decyzja swobodna, przeradza się bowiem w obowiązek, jeżeli obiektywnie rzecz oceniając, istnieje potrzeba takiego pouczenia, a więc gdy jego brak mógłby doprowadzić do zaskoczenia strony rozstrzygnięciem i pozbawienia jej lub ograniczenia możliwości obrony swych praw.

Konieczność zapewnienia rzetelnego procesu stronie oraz prawa do bycia wysłuchanym przez każdą ze stron zabraniają zaskakiwania stron rozstrzygnięciem w tym znaczeniu, że niedopuszczalne jest wydanie rozstrzygnięcia opartego na twierdzeniach i faktach, a w konsekwencji podstawie prawnej, do której strona nie miała możliwości ustosunkowania się i zgłaszania uwag.

W konsekwencji w miarę potrzeby na posiedzeniu przewodniczący może pouczyć strony o prawdopodobnym wyniku sprawy w świetle zgłoszonych do tej chwili twierdzeń i dowodów.