Wyrok z 22 lutego 2017, sygn. I ACa 888/16

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 lutego 2017 r.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu, I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący:	SSA Bogdan Wysocki
Sędziowie:	SA Karol Ratajczak SO (del.) Ryszard Marchwicki
Protokolant:	st. sekr. sądowy Katarzyna Kaczmarek

po rozpoznaniu w dniu 01 lutego 2017 r. w Poznaniu na rozprawie

sprawy z powództwa B. S. (1) i S. S.

przeciwko (...) spółce z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w P.

o zapłatę

na skutek apelacji obu stron

od wyroku częściowego Sądu Okręgowego w Poznaniu

z dnia 13 maja 2016 r., sygn. akt XVIII C 583/15

I.  zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądza od pozwanego na rzecz powodów kwotę 51.041,67 zł (pięćdziesiąt jeden tysięcy czterdzieści jeden złotych sześćdziesiąt siedem gorszy) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwoty 46.652,94 zł od dnia 28 lutego 2015 roku oraz od kwoty 4.388,73 zł od dnia 16 marca 201 5 roku;

II.  pozostałej części apelacje obu stron oddala;

III.  pozostawia Sądowi I instancji rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego.

Karol Ratajczak Bogdan Wysocki Ryszard Marchwicki

UZASADNIENIE

Powodowie B. i S. S. wnieśli o zasądzenie od pozwanej (...) Sp. z o.o. z siedzibą w P. kwoty 150.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 30 kwietnia 2013r. do dnia zapłaty, w tym kwoty 100.000 zł tytułem zmniejszenia wartości nieruchomości oraz kwoty 50.000 zł tytułem zwrotu nakładów niezbędnych do podniesienia poziomu akustyki w zajmowanym przez powodów budynku mieszkalnym oraz kosztami procesu, w tym kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Pozwana (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w P. wniosła o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powodów zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W piśmie z dnia 12 marca 2015 r. pełnomocnik powodów rozszerzył żądanie pozwu o kwotę 4.388,73 zł, wnosząc o zasądzenie kwoty 54.388,73 zł tytułem nakładów na wygłuszenie budynków mieszkalnych przy ul. (...). Jednocześnie pełnomocnik powodów wniósł o wydanie wyroku częściowego w zakresie nakładów.

Wyrokiem częściowym z dnia 13 maja 2016 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu zasądził od pozwanej solidarnie na rzecz powodów kwotę 48.255,82 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 30 kwietnia 2013 roku do dnia zapłaty (punkt 1) i oddalił powództwo w pozostałym zakresie (punkt 2).

Podstawę rozstrzygnięcia Sądu stanowiły następujące ustalenia faktyczne i wyprowadzone z nich wnioski prawne.

Lotnisko P. - Ł. istnieje od 1913 r. Obecnie lotnisko cywilne P.-Ł. jest własnością pozwanej spółki (...) Sp. z o.o. w P..

W dniu 30 stycznia 2012 r. Sejmik Województwa (...) podjął uchwałę nr (...) w sprawie utworzenia obszaru ograniczonego użytkowania dla lotniska P.-Ł. w P.. Uchwała utworzyła obszar ograniczonego użytkowania dla lotniska P.-Ł. w P., którego zarządcą jest (...) Sp. z o.o. Uchwała wyznaczyła zewnętrzną granicę obszaru ograniczonego użytkowania na podstawie: 1) izolinii równoważnego poziomu dźwięku A dla pory dnia LAeqD = 55 dB, pochodzącego od startów, lądowań i przelotów statków powietrznych; 2) izolinii równoważnego poziomu dźwięku A dla pory nocy LAeqN = 45 dB, pochodzącego od startów, lądowań i przelotów statków powietrznych; 3) izolinii równoważnego poziomu dźwięku A dla pory dnia LAeqD = 50 dB, pochodzącego od pozostałych źródeł hałasu związanych z działalnością lotniska; 4) izolinii równoważnego poziomu dźwięku A dla pory nocy LAeqN = 40 dB, pochodzącego od pozostałych źródeł hałasu związanych z działalnością lotniska. W obszarze ograniczonego użytkowania wyodrębniono dwie strefy: 1) zewnętrzną, której obszar od zewnątrz wyznacza linia będąca granicą obszaru ograniczonego użytkowania, a od wewnątrz linia będąca obwiednią izolinii równoważnego poziomu dźwięku A dla pory dnia LAeqD = 60 dB oraz dla nocy LAeqN = 50 dB, pochodzącego od startów, lądowań i przelotów statków powietrznych oraz izolinii równoważnego poziomu dźwięku A dla pory dnia LAeqD = 55 dB oraz dla nocy LAeqN = 45 dB, pochodzącego od pozostałych źródeł hałasu związanych z działalnością lotniska; 2) wewnętrzną, której obszar od zewnątrz wyznacza linia będąca obwiednią, o której mowa w pkt 1, a od wewnątrz linia biegnąca wzdłuż granicy lotniska. W uchwale wprowadzono wymagania techniczne dotyczące budynków położonych w strefie wewnętrznej obszaru ograniczonego użytkowania w postaci obowiązku zapewnienia właściwego klimatu akustycznego w budynkach z pomieszczeniami wymagającymi ochrony akustycznej poprzez stosowanie przegród budowlanych o odpowiedniej izolacyjności akustycznej. W uchwale wskazano, że przez odpowiednią izolacyjność akustyczną przegród budowlanych należy rozumieć izolacyjność akustyczną określoną zgodnie z Polskimi Normami w dziedzinie akustyki budowlanej z uwzględnieniem poziomu hałasu powodowanego przez starty, lądowania, przeloty statków powietrznych, operacje naziemne i inne źródła hałasu związane z funkcjonowaniem lotniska, przy zapewnieniu wymaganej wymiany powietrza w pomieszczeniu, a także wymaganej izolacyjności cieplnej. Wskazano również, że przez właściwy klimat akustyczny w budynkach rozumie się poziom dźwięku zgodny z obowiązującymi Polskimi Normami w dziedzinie akustyki budowlanej. Powyższa uchwała weszła w życie w dniu 28 lutego 2012 r.

Powodowie B. i S. S. są współwłaścicielami nieruchomości położonej w przy ul. (...) w P., stanowiącej działkę nr (...) zabudowanej jednorodzinnym budynkiem mieszkalnym, zapisaną w księdze wieczystej KW (...) prowadzoną przez Sąd Rejonowy Poznań – Stare Miasto w P. oraz nieruchomości położonej w P. przy ul. (...), stanowiącej działkę nr (...) zabudowanej jednorodzinnym budynkiem mieszkalnym, zapisanej w księdze wieczystej KW (...).

(...) powodów znajdują się w strefie wewnętrznej obszaru ograniczonego użytkowania lotniska P. – Ł. w P..

Dla powyższego terenu brak jest aktualnego planu zagospodarowania przestrzennego. Z uwagi na fakt, że przedmiotowe nieruchomości zabudowane są budynkami mieszkalnymi jednorodzinnymi, ich przeznaczenie zostało zdeterminowane.

Budynek mieszkalny wybudowany w pobliżu lotniska cywilnego P. – Ł. w roku 2004 zgodnie z obowiązującymi w tym zakresie rozporządzeniami winien być przez inwestora zabezpieczony przed hałasem lotniczym długookresowym na poziomie 60dB (w ciągu dnia) i 50dB (w nocy) oraz hałasem ekspozycyjnym na poziomie do 83dB.

W miejscu lokalizacji nieruchomości powodów przy ul. (...) w P., miarodajny poziom dźwięku A w porze nocy wynosi 67,00dB (dla samolotów zadeklarowanych do lotów nocnych) i 69,00dB (dla samolotów zadeklarowanych do lotów nocnych oraz samolotu BOENING 737-400) pochodzącego od wykonywanych operacji lotniczych.

Odnośnie budynku mieszkalnego przy ul. (...) w P..

Na dzień wejścia w życie ww. uchwały nieruchomość przy ul. (...) zabudowana była wolnostojącym parterowym budynkiem jednorodzinnym z użytkowym poddaszem wybudowanym w latach 50-tych. Budynek posiada dach dwuspadowy drewniany nad częścią mieszkalną parteru i poddasza oraz dach jednospadowy drewniany nad garażem.

Przed wprowadzeniem obszaru ograniczonego użytkowania dla lotniska cywilnego P. — Ł. spełnione były przepisy Rozporządzenia Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 13 maja 1998 roku w sprawie dopuszczalnych wartości hałasu w środowisku a przedmiotowy budynek mieszkalny przy ul. (...) w P., spełniał normy z zakresu akustyki ponieważ: wartości równoważonego poziomu hałasu wewnątrz chronionych pokoi mieszkalnych w budynku nie jest przekroczony w odniesieniu do dopuszczalnych wartości hałasu wymaganych Polską Normą PN-87/B- (...), a klimat akustyczny w pomieszczeniach budynku mieszkalnego jest zachowany, własności izolacyjności akustycznej przegród zewnętrznych budynku spełniają wymogi polskiej normy PN-B- (...) (...) w zakresie ścian zewnętrznych, stropodachów oraz stolarki okiennej dla hałasu długookresowego w wysokości 60dB, własności izolacyjności akustycznej przegród zewnętrznych budynku spełniają wymogi Polskiej Normy PN-B- (...) (...) dla hałasu ekspozycyjnego w wysokości 83dB. Przedmiotowy budynek przy ul. (...) spełnia normy w zakresie normatywnego komfortu akustycznego we wnętrzu pomieszczeń chronionych i nie wymaga modernizacji w zakresie przegród zewnętrznych tzn. podniesienia ich izolacyjności akustycznej w zakresie ścian zewnętrznych, stropodachu oraz stolarki okiennej. Przedmiotowy budynek mieszkalny spełniał normy budowlane dotyczące izolacyjności przegród zewnętrznych (ścian zewnętrznych, stropodachów i stolarki okiennej) przed wejściem w życie Uchwały Sejmiku Województwa (...) z dnia 30 stycznia 2012 r., tj. przed dniem 28 lutego 2012 r. Powyższe nie jest równoznaczne ze spełnieniem norm izolacyjności akustycznej przegród zewnętrznych (ścian zewnętrznych, stropodachów i stolarki okiennej) dla zmierzonych i prognozowanych poziomów dźwięku hałasu ekspozycyjnego i miarodajnego poziomu dźwięku A, związanych z wykonywanymi operacjami lotniczymi. Budynek mieszkalny powodów nie spełnia norm w zakresie poziomu hałasu we wnętrzu pomieszczeń chronionych dla miarodajnego poziomu dźwięku A w wysokości 69,00dB, związanych z wykonywanymi operacjami lotniczymi, w zakresie przegród zewnętrznych - stolarki okiennej pomieszczeń chronionych. Budynek powodów wymaga dodatkowej modernizacji w zakresie przegród zewnętrznych - ścian wewnętrznych, stropodachów oraz stolarki okiennej, w celu spełnienia norm akustycznych w pomieszczeniach mieszkalnych budynku i zapewnienia właściwego komfortu akustycznego dla mieszkańców wymaganych Polskimi Normami, lecz nie jest to związane z wprowadzeniem obszaru ograniczonego użytkowania dla lotniska cywilnego P. — Ł., a jest związane z istniejącym ponadnormatywnym hałasem emitowanym przez statki powietrzne w trakcie wykonywania operacji lotniczych. Modernizacja winna być wykonana w związku z lokalizacją budynku w pobliżu L. cywilnego P. — Ł. oraz wykonywaniem startów, lądowań i przelotów statków powietrznych emitujących ponadnormatywny hałas lotniczy tzw.: miarodajny poziom dźwięku A w wysokości 69,00dB, w lokalizacji przedmiotowego budynku mieszkalnego przy ulicy (...) w P..

Dla zachowania normatywnego poziomu hałasu w pomieszczeniach chronionych tego budynku – zapewnienia właściwego klimatu akustycznego dla ochrony przed miarodajnym poziomem dźwięku A w wysokości 69,00dB, zachodzi bezwzględna konieczność podniesienia izolacyjności przegród zewnętrznych budynku:

- ścian zewnętrznych pomieszczeń chronionych parteru (w pokoju (...), pokoju (...) w celu zwiększenia izolacyjności akustycznej o 3 dB, w kuchni w celu zwiększenia izolacyjności akustycznej o 1 dB, należy dodatkowo zamontować płyty z wełny o grubości 2 cm na całej powierzchni elewacji ścian zewnętrznych pomieszczeń chronionych) – wartość robót 11.272,33 zł z 8% podatkiem VAT,

- całej połaci dachu parteru budynku mieszkalnego (w celu podniesienia izolacyjności akustycznej o 11 dB na istniejącym podłożu/pokryciu z papy termozgrzewalnej należy przykleić płyty twarde wełny mineralnej o grubości 7 cm i ponownie pokryć połać dachu dwoma warstwami papy termozgrzewalnej wraz z wykonaniem obróbek blacharskich z blachy ocynkowanej; przed układaniem dodatkowej warstwy wełny mineralnej należy zdemontować rynny i rury spustowe i wykonać ponowny ich montaż po wykonaniu robót dekarskich wraz z opierzeniem z blachy stalowej ocynkowanej) – wartość robót 7.699,07 zł z 8% podatkiem VAT,

- stolarki okiennej pomieszczeń chronionych (w pokoju 1, pokoju 2 w celu zwiększenia izolacyjności akustycznej o 15 dB, w kuchni w celu zwiększenia izolacyjności akustycznej o 13 dB, zachodzi konieczność montażu okien z profili PCV z fabrycznie wmontowanymi nawiewnikami higrosterownymi i demontaż dotychczasowych 40-letnich okien drewnianych) – wartość robót 8.541,16 zł z 8% podatkiem VAT.

Nakłady konieczne na modernizację akustyczną budynku (...) na dzień zgłoszenia roszczenia przez powodów pozwanemu tj. 30 kwietnia 2013 r. stanowią łącznie wartość 27.512,56 zł z 8% podatkiem VAT.

Odnośnie budynku mieszkalnego przy ul. (...) w P..

Na dzień wejścia w życie ww. uchwały, przedmiotowa nieruchomość przy ul. (...) zabudowana była dwukondygnacyjnym budynkiem jednorodzinnym ze stromym dachem krytym dachówką wybudowanym w latach 70-tych o powierzchni użytkowej 175,69 m kw. Budynek składa się z piwnicy, w której znajdują się pokój 1, sypialnia, łazienka, pralnia, pokój pracy, kotłownia, garaż, wiatrołap, hol i klatka schodowa. Wysoki parter budynku składa się z pokoju 2, pokoju 3, pokoju nauki, pokoju 4, kuchni, łazienki, holu, klatki schodowej. Budynek został wymurowany w technologii tradycyjnej, ławy fundamentowe wykonane są z betonu żwirowego B20, ściany piwnicy są murowane z cegły ceramicznej kratówki wraz z pustką powietrzną, ściany budynku są murowane z cegły ceramicznej kratówki z pustką powietrzną. Stropodach budynku jest dwuspadowy, DZ-3, kryty papą paraizolacyjną, spadek 5% uformowany w dwie strony, z żużla wielkopiecowego, w pasie wokół wieńca suprema grubości 5 cm, szlichta cementowa, pokrycie dachu 2 razy papą termozgrzewalną. W latach 1999-2000 stolarkę skrzynkową drewnianą wymieniono na stolarkę z profili PCV, w 2006 r. stropodach budynku docieplono styropianem grubości 8 cm i pokryto dwoma warstwami papy termozgrzewalnej. W 1998 r. ściany zewnętrzne budynku docieplono styropianem grubości 5 cm. Parapety wewnętrzne są marmurowe, na elewacji zewnętrznej położony jest tynk akrylowy, parapety zewnętrzne są z płytek ceramicznych. W pomieszczeniach parteru na ścianach pokoi jest tapeta, w kuchni jest tapeta i płytki ceramiczne na wysokości 1,60 m, w łazienkach są gładzie gipsowe i płytki ceramiczne.

Przed wprowadzeniem obszaru ograniczonego użytkowania dla lotniska cywilnego P. —Ł. spełnione były przepisy rozporządzenia Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 13 maja 1998 roku w sprawie dopuszczalnych wartości hałasu w środowisku a przedmiotowy budynek mieszkalny przy ul. (...) w P., spełniał normy z zakresu akustyki ponieważ: wartości równoważonego poziomu hałasu wewnątrz chronionych pokoi mieszkalnych w budynku nie są przekroczone w odniesieniu do dopuszczalnych wartości hałasu wymaganych Polską Normą PN-87/B- (...), a klimat akustyczny w pomieszczeniach budynku mieszkalnego jest zachowany, własności izolacyjności akustycznej przegród zewnętrznych budynku spełniają wymogi polskiej normy PN-B- (...) (...) w zakresie ścian zewnętrznych, stropodachów oraz stolarki okiennej dla hałasu długookresowego w wysokości 60dB, własności izolacyjności akustycznej przegród zewnętrznych budynku powoda spełniają wymogi Polskiej Normy PN-B- (...) (...) dla hałasu ekspozycyjnego w wysokości 83dB. Przedmiotowy budynek przy ul. (...) spełnia normy w zakresie normatywnego komfortu akustycznego we wnętrzu pomieszczeń chronionych i nie wymaga modernizacji w zakresie przegród zewnętrznych tzn. podniesienia ich izolacyjności akustycznej w zakresie ścian zewnętrznych, stropodachu oraz stolarki okiennej. Przedmiotowy budynek mieszkalny spełniał normy budowlane dotyczące izolacyjności przegród zewnętrznych (ścian zewnętrznych, stropodachów i stolarki okiennej) przed wejściem w życie Uchwały Sejmiku Województwa (...) z dnia 30 stycznia 2012 r. tj. przed dniem 28 lutego 2012 r. Powyższe nie jest równoznaczne ze spełnieniem norm izolacyjności akustycznej przegród zewnętrznych (ścian zewnętrznych, stropodachów i stolarki okiennej) dla zmierzonych i prognozowanych poziomów dźwięku hałasu ekspozycyjnego i miarodajnego poziomu dźwięku A, związanych z wykonywanymi operacjami lotniczymi.

Budynek powodów wymaga dodatkowej modernizacji w zakresie przegród zewnętrznych - ścian wewnętrznych, stropodachów oraz stolarki okiennej, w celu spełnienia norm akustycznych w pomieszczeniach mieszkalnych budynku i zapewnienia właściwego komfortu akustycznego dla mieszkańców wymaganych Polskimi Normami, lecz nie jest to związane z wprowadzeniem obszaru ograniczonego użytkowania dla lotniska cywilnego P. — Ł., a jest związane z istniejącym ponadnormatywnym hałasem emitowanym przez statki powietrzne w trakcie wykonywania operacji lotniczych. Modernizacja winna być wykonana w związku z lokalizacją budynku w pobliżu L. cywilnego P. — Ł. oraz wykonywaniem startów, lądowań i przelotów statków powietrznych emitujących ponadnormatywny hałas lotniczy tzw.: miarodajny poziom dźwięku A w wysokości 69,00dB, w lokalizacji przedmiotowego budynku mieszkalnego przy ulicy (...) w P..

Dla zachowania normatywnego poziomu hałasu w pomieszczeniach chronionych tego budynku – zapewnienia właściwego klimatu akustycznego dla ochrony przed miarodajnym poziomem dźwięku A w wysokości 69,00dB, zachodzi bezwzględna konieczność podniesienia izolacyjności przegród zewnętrznych budynku. W związku z tym należy zamontować nowe okna z profili PCV z fabrycznie wmontowanymi nawiewnikami higrosterownymi w pomieszczeniach chronionych (piwnica – pokój 1, sypialnia, łazienka, pokój pracy; wysoki parter –pokoje 2, 3, 4, pokój nauki, kuchnia, łazienka). Po montażu okien o zwiększonej izolacyjności akustycznej i parapetów wewnętrznych z marmuru należy wykonać obróbki wnęk okiennych. Po demontażu istniejących okien wraz z parapetami z marmuru i montażu nowych okien o zwiększonej izolacyjności akustycznej wraz z parapetami zewnętrznymi z marmuru należy wykonać malowanie ścian, w których wymieniono okna, farbą emulsyjną w kolorze pomieszczenia, zamontować płytki ceramiczne we wnękach okiennych łazienek o kolorze i fakturze odnoszącej się do płytek zdemontowanych. Wartość ww. robót stanowi szacunkowo kwotę 26.652,94 zł z 8% podatkiem VAT. Okna z profili PCV dotychczas zamontowane w budynku w latach 1999-2000 po ich demontażu z uwzględnieniem amortyzacji 65,12% i 69,77% stanowią korzyść finansową dla powodów, zmniejszającą nakłady konieczne, o szacunkowej wartości 5.939,68 zł. Budynek powodów przy ul. (...) jest aktualnie w dobrym stanie technicznym w zakresie elewacji ścian zewnętrznych, pokrycia dachowego, stolarki okiennej oraz tynków wewnętrznych z malaturą i glazurą ścienną w kuchni i łazienkach oraz nie wymaga żadnego remontu ze względów technicznych. Przedmiotowy budynek posiada również dobre wskaźniki izolacyjności termicznej przegród zewnętrznych i nie wymaga modernizacji w tym zakresie.

Nakłady konieczne na modernizację akustyczną budynku (...) na dzień zgłoszenia roszczenia przez powodów pozwanemu tj. 30 kwietnia 2013 r. stanowią łącznie wartość 20.713,26 zł z 8% podatkiem VAT

Pismem z 16 kwietnia 2013r. pełnomocnik powodów wezwał pozwaną do zapłaty kwoty 100.000 zł z tytułu nakładów na wygłuszenie budynku do dnia 30 kwietnia 2013.

Pozwana w piśmie z dnia 30 kwietnia 2013 r. odmówiła zapłaty.

Sąd Okręgowy, ustalając stan faktyczny w sprawie, oparł się na opiniach biegłego sądowego z dziedziny budownictwa J. P. na okoliczność ustalenia czy budynki mieszkalne powodów spełniają wymogi polskich norm z zakresu izolacyjności akustycznej, a jeżeli nie, to jakie nakłady i o jakiej wartości muszą zostać poniesione celem doprowadzenia budynków do stanu zgodnego z ww. normami przy uwzględnieniu dopuszczalnych poziomów hałasu oraz, czy budynki powodów wymagają jeszcze dodatkowych nakładów związanych z wprowadzeniem obszaru ograniczonego użytkowania dla lotniska P. - Ł. w P. na mocy Uchwały nr XVIII/302/12 Sejmiku Województwa (...) z dnia 30 stycznia 2012 r. w celu dotrzymania norm co do izolacyjności akustycznej, a jeżeli tak, to jakie nakłady i o jakiej wartości powinny być poczynione, a nadto czy budynki powodów spełniały wymogi co do ochrony akustycznej przed wejściem w życie ww. uchwały tj. przed 28 lutego 2012 r.

Biegły P. sporządził pisemne opinie dotyczące budynku przy ul. (...) oraz budynku przy ul. (...) z sierpnia 2014 r. i z grudnia 2014 r., przy czym z uwagi na brak dokumentacji dot. budynku (...), biegły dokonał nadto inwentaryzacji ww. budynku. Sąd Okręgowy, dokonując ustaleń istotnych okoliczności w sprawie oparł się na wyliczeniach i wnioskach zawartych w powyższych opiniach po korekcie zawartej w Aneksie z 3.10.2014 r. do opinii dot. budynku przy ul. (...), w piśmie biegłego z 25.02.2015 r. i z 4 marca 2015 r. oraz ustnych wyjaśnieniach na rozprawie w dniu 4 marca 2015 r.

W toku postępowania strony podnosiły zarzuty względem opinii biegłego.

Sąd I instancji podkreślił, że przedmiotem ochrony akustycznej w rozumieniu przepisu art.136 ust 3 p.o.ś. są nakłady niezbędne do poniesienia w celu zapewnienia właściwego klimatu akustycznego wewnątrz budynku mieszkalnego, czyli zrównoważenie poziomu hałasu przenikającego z zewnątrz budynku do jego wnętrza. Kryteria poprawności klimatu akustycznego wewnątrz pomieszczeń określa norma PN-87/B- (...) „Akustyka budowlana. Ochrona przed hałasem pomieszczeń w budynkach. Dopuszczalne wartości poziomu dźwięku w pomieszczeniach”. Natomiast polska norma PN-B-02151-3:1999 normuje wymaganą izolacyjność akustyczną przegród budowlanych. W związku z powyższym w oparciu o powyższe normy Sąd Okręgowy dokonał koniecznych ustaleń czy i w jakim zakresie hałas przenikający do wnętrza budynku mieszkalnego powodów wymaga zastosowania zwiększonej izolacyjności przegród budowlanych, co uczynił biegły.

Przed wprowadzeniem (...) Ograniczonego (...) ( (...)) dla lotniska cywilnego P. - Ł., dopuszczalne wartości poziomu hałasu w środowisku, pochodzące od operacji lotniczych, określone były przez rozporządzenie Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 13 maja 1998 r. Dopuszczalne wartości poziomu hałasu określone zostały przy pomocy wskaźników długookresowych (...) dla dowolnie wybranej pory dnia [ pomiędzy 6 ⁰⁰ - 22°°] i LN dla pory nocy [ pomiędzy 22 ⁰⁰-6 ⁰⁰]. Wartości tych wskaźników określono dla czasu uśrednienia ustalonego, jako sześć najniekorzystniejszych miesięcy w roku, a także w odniesieniu do pojedynczej operacji lotniczej w porze nocnej, jako tzw. dopuszczalny ekspozycyjny poziom dźwięku. Wskaźniki długookresowe (...) i LN dotyczą warunków średniorocznych i mają zastosowanie przy wykonywaniu analiz długookresowych, między innymi przy sporządzaniu map akustycznych. Dla operacji lotniczych - startów, lądowań i przelotów statków powietrznych dopuszczalna wartość równoważnego poziomu hałasu na terenach zabudowy- mieszkaniowej jedno i wielorodzinnej dla wskaźników (...) wynosi 60dB, a dla wskaźników LN wynosi 50dB. Natomiast dopuszczalna wartość poziomu dźwięku ekspozycyjnego wynosiła 83dB - dotyczy pojedynczego zdarzenia akustycznego w środowisku zewnętrznym. Ograniczenie dotyczące poziomu ekspozycji hałasu miało służyć ograniczeniu uciążliwości akustycznych powodowanych w środowisku zewnętrznym pojedynczymi zdarzeniami akustycznymi w porze nocy, niezależnie od ich liczby i nie ma bezpośredniego odniesienia do norm budowlanych dotyczących klimatu akustycznego wewnątrz budynku oraz wymagań w zakresie izolacyjności akustycznej przegród zewnętrznych budynku. Regulacje prawne dotyczące poziomu równoważnego hałasu obowiązujące do roku 2007 z uwagi na zawarowany okres uśredniania (dla najniekorzystniejszych 6 miesięcy w roku), były bardziej łagodne od obowiązujących aktualnie od roku 2007 (dla dowolnie wybranego dnia i wybranej nocy).

W dalszej części Sąd I instancji, nawiązując do zarzutów pozwanego odnośnie równoważnego poziomu dźwięku A i maksymalnego poziomu dźwięku A, wskazał, iż biegły w piśmie z dnia 4 marca 2015 r. wyjaśnił, że pozwany błędnie wskazuje, że równoważny poziom dźwięku A jest główną determinantą do oceny dopuszczalnego poziomu dźwięku A w pomieszczeniach do przebywania ludzi. Biegły wskazał, że hałas lotniczy jest hałasem nieustalonym, natomiast biegły oparł się na badaniach wykonanych przez firmę (...), które rejestrowały zdarzenia akustyczne związane z przelotami statków powietrznych, monitorowały hałas lotniczy wokół (...). Biegły wskazał, że równoważny poziom dźwięku LAeq (A) został w oparciu o wykonane przez (...) pomiary określony dla 16 godzin pory dnia i 8 godzin pory nocy, co oznacza, że wyniki zostały uśrednione i znacznie zaniżone w odniesieniu do maksymalnych występujących w punktach pomiarowych wartości niezmierzonych. Równoważny poziom dźwięku LAeq (A) służy do oceny oddziaływania na środowisko oraz przeglądów ekologicznych, które są z kolei podstawą do określenia obszarów ograniczonego użytkowania, a także kontroli hałasu w środowisku. Wartości wskaźników LAeqD i LAeqN są określane dla jednego dnia i nocy. Biegły wskazał, że maksymalny poziom dźwięku A (LAmax) przy hałasie nieustalonym (lotniczym) definiuje klimat akustyczny zgodnie z normą PN-B- (...), obligatoryjną do stosowania w budownictwie, przy działaniu hałasu od urządzeń na zewnątrz budynku w terenie, do których zaliczają się samoloty korzystające z lotniska i takie stanowiska reprezentują również akustycy.

Biegły P. zaznaczył, że opinie przez niego opracowane opierają się na normie PN-B- (...) (...) – dot. oceny izolacyjności akustycznej przegród zewnętrznych budynków mieszkalnych (tzw. „norma trójka”), która wykorzystuje poziomu hałasu miarodajnego. „Norma trójka” określa, że miarodajny poziom hałasu należy obliczyć w oparciu o maksymalny poziom od pojedynczych zdarzeń akustycznych z zastrzeżeniami, że musi być więcej niż 8 operacji lotniczych w nocy i głośne operacje winny być większe o 20 decybeli od hałasu równoważnego. Według raportu pozwanego oba warunki są spełnione. Biegły wskazał, że równoważny poziom hałasu według firmy (...) biegły wykorzystał do ustalenia, czy głośne operacje lotnicze przekraczają ten poziom hałasu równoważnego o 20 dB. Nadto wziął pod uwagę średni i maksymalny poziom od maksymalnych poziomów od pojedynczych zdarzeń akustycznych, a nie od całości, bowiem na wybudzenia w nocy mają wpływ pojedyncze poziomy dźwięków. Dokonując uśrednienia maksymalnego poziomu hałasu ekspozycyjnego dla deklarowanych typów samolotów biegły brał pod uwagę maksymalny poziom hałasu, który zależy od typów samolotów, a nie od ilości lotów. Maksymalny poziom dźwięku A emitowany przez samoloty i poziom równoważny dźwięku to dwie odrębne kategorie, dwa odmienne jakościowo parametry akustyczne, co znalazło wyraz w opiniach biegłego. Norma PN-B- (...) – dot. ustalenia wartości dopuszczalnych poziomów hałasu wewnątrz pomieszczeń w budynkach mieszkalnych (tzw. „norma dwójka”) zawiera oba te parametry, tj. dopuszczalny równoważny poziom dźwięku A hałasu przenikającego do pomieszczenia od wszystkich źródeł hałasu łącznie (40 dB, 30dB) i dopuszczalny poziom dźwięku A przenikający od wyposażenia technicznego budynku oraz innych urządzeń w budynku i poza budynkiem, który dzieli się na; średni poziom przy hałasie ustalonym, lub równoważny przy hałasie nieustalonym oraz maksymalny poziom A przy hałasie nieustalonym. Jak wskazał biegły ww. norma jest nieprecyzyjna i budzi wątpliwości interpretacyjne. W ocenie Sądu Okręgowego nie należało brać pod uwagę dopuszczalnego równoważnego poziomu dźwięku przenikającego ze wszystkich źródeł hałasu łącznie, bowiem pozwana jako port lotniczy może ponosić odpowiedzialność jedyne za nadmierny hałas lotniczy. Skoro „norma dwójka” rzeczywiście jest nieprecyzyjna należało sięgnąć do „normy trójki”, która określa miarodajny poziom hałasu obliczany w oparciu o poziom maksymalny od poszczególnych zdarzeń akustycznych. Skoro biegły wydając opinie opierał się na wynikach pomiarów firmy (...), czyli na ustalonym hałasie w poszczególnych punktach pomiarowych, opinie biegłego – po dokonanych korektach – Sąd I instancji uznał za prawidłowe i odnoszące się do faktycznych i rzeczywistych norm hałasu panujących w otoczeniu budynków powodów.

Sąd Okręgowy odnosząc się do metodyki wyznaczania przez biegłego miarodajnego poziomu dźwięków od startów, lądowań i przelotów statków powietrznych wskazał, że poziom ekspozycyjny od pojedynczych zdarzeń akustycznych nie może być brany pod uwagę przy wyznaczaniu minimalnego stopnia ochrony pomieszczeń w budynku przed hałasem zewnętrznym. Zgodnie z kryteriami (...) (co wynika z pisma Instytutu (...) z 27.04.2014 r.) ocena hałasu zewnętrznego przenikającego do pomieszczeń przeznaczonych na sen odnosi się do poziomu maksymalnego. Uwzględniany jest przy tym wpływ maksymalnych poziomów hałasu na zakłócenia snu. Powyższe kryteria (...) były właśnie podstawą do określenia w normie PN-B- (...) (...) zasad wyznaczania minimalnej izolacyjności akustycznej przegród zewnętrznych w budynkach narażonych na działanie hałasu lotniczego. Poziom miarodajny określa się jako wartość średnią dla trzech najniekorzystniejszych miesięcy roku, uwzględniając zmiany ruchu lotniczego w pespektywie 5 lat. Badania poziomu hałasu prowadzone na zlecenie pozwanego przez firmę (...) są wykonywane w punktach pomiarowych w okresach miesięcznych dla danego roku. Biegły, uwzględniając zarzuty pozwanej dokonał przeliczenia zmierzonych wartości hałasu z miesiąca lipca 2012 roku (oddanie przedsięwzięcia do eksploatacji) i z września 2013 roku (kolejny rok po oddaniu przedsięwzięcia do eksploatacji, ale pora letnia), wskazując, że to głównie miesiące letnie należą do tych, w których ruch lotniczy jest szczególnie zintensyfikowany i te miesiące można uznać jako te trzy najniekorzystniejsze w roku. Jak podał biegły poziom hałasu nie zależy od ilości lotów, lecz od typu latających samolotów. Wobec tego, że te same typy samolotów latały w podanych okresach i dalej latają wybrane trzy miesiące letnie spełniają warunki normy mówiącej o trzech najbardziej niekorzystnych miesiącach w roku. Biegły przedstawił szczegółowo przeprowadzoną operację – mianowicie, dla poszczególnych nocy biegły wybrał najgłośniejszy poziom hałasu z głośnych, uśrednił dla poziomu całego miesiąca, następnie dla poziomu trzech miesięcy. Biegły podkreślił również, że ze sprawozdań wynika, że samoloty BOENING 737 -400, które nie były przez pozwaną deklarowane do lotów nocnych, wykonywały w okresie pomiarów operacje nocne, tak więc należało to uwzględnić przy ustalaniu poziomu hałasu. Mając na uwadze powyższe, biegły w piśmie z dnia 25 lutego 2015 r. dokonał korekty wyliczeń, wskazując, że do dalszych analizy należy przyjąć średni ekspozycyjny poziom dźwięku A od pojedynczych zdarzeń lotniczych – lotów nocnych wykonywanych przez samolot BOENING 737 -400. Biegły wskazał, że samolot BOENING 737 -400 (niezadeklarowany do lotów nocnych) wykonał w porze nocy w okresie pomiarów w miesiącu lipcu 2012 roku -88 operacji lotniczych, w miesiącu wrześniu 2013 roku -62 operacje lotnicze, w miesiącu czerwcu 2014 roku – 41 operacji lotniczych, w miesiącu wrześniu 2014 roku – 53 operacje lotnicze, co oznacza kontynuację lotów nocnych wykonywanych tym typem samolotu. W związku z powyższym należało uwzględnić ww. samolot przy ustalaniu hałasu w lokalizacji punktu pomiarowego P2. Biegły wskazał, że należy uwzględniając wyliczony w oparciu o pomiary zadysponowanych do lotów nocnych typów samolotów średni maksymalny ekspozycyjny poziom dźwięku A w wysokości 97,0 dB, wyliczony w oparciu o pomiary zadysponowanych do lotów nocnych typów samolotów oraz samolotu BOENING 737-400 średni maksymalny ekspozycyjny poziom dźwięku A w wysokości 99,0 dB, otrzymamy średni maksymalny ekspozycyjny poziom dźwięku A w wysokości 98,0 dB. W związku z powyższym jako podstawy do wyliczenia miarodajnego poziomu dźwięku A oraz wyliczenia akustyki przegród zewnętrznych budynku Sąd I instancji przyjął średni ekspozycyjny poziom dźwięku A w wysokości 98,0 dB. Biegły założył, że (...) ostatecznie dotrzyma prognozowanych założeń w zakresie eksploatacji typów samolotów w porze nocnej oraz założeń w zakresie ilości wykonywanych operacji lotniczych w porze nocnej i ostatecznie wycofa zgodnie z założeniem z eksploatacji w porze nocy samolot BOENING 737-400. Ewentualna zmiana typów samolotów na emitujących wyższy poziom hałasu, „głośniejszych”, spowodować może, że wyliczone przez biegłego wartości akustyczne przegród zewnętrznych budynku, mogą okazać się niewystarczające, normowy klimat akustyczny we wnętrzu pomieszczeń chronionych budynku może zostać naruszony, a dopuszczalny poziom hałasu w pomieszczeniach chronionych budynku przekroczony. Biegły wskazał, że Zgodnie z normą ISO 1996-1 wartość (...) określa się dla przedziału czasu (...) odpowiadającego przynajmniej 10dB spadkowi poziomu względem LAmax. Dla terenów położonych w odległości >l ÷ 6km od lotniska, jako średnią wartość różnicy [ (...)] operacji lotniczej można przyjąć LA ~ (...). - dla samolotów zadeklarowanych do lotów nocnych - LAmaxśr = 97,0dB - 10dB =87,0dB, - dla samolotów zadeklarowanych do lotów nocnych oraz samolotu BOENING 73 7-400 LAmaxśr = 99,0dB - 10dB = 89,0dB. Przy korzystaniu z normy PN- (...)-3:l999 i normy PN-87/B- (...) dla potrzeb niniejszej opinii, należy zastosować w lokalizacji przedmiotowego budynku mieszkalnego (...) i (...) w P., średnią wartość maksymalnego poziomu hałasu pochodzenia lotniczego - dla samolotów zadeklarowanych do lotów nocnych - LAmaxśr =87,0dB - dla samolotów zadeklarowanych do lotów nocnych oraz samolotu BOENUING 737-400 LAmaxśr= 89,0dB. Z uwagi na brak pomiarów tego poziomu hałasu lotniczego w dokumentach pomiarowych - sprawozdaniach z pomiarów wykonanych przez specjalistyczną firmę (...), maksymalny poziom dźwięku LAmaxśr został wyliczony teoretycznie z pewnymi uproszczeniami i szacunkami. Wielkość hałasu miarodajnego - ustala się poprzez odjęcie 20dB od ustalonego maksymalnego poziomu dźwięku A, a dla lokalizacji przedmiotowego budynku w P. ul. (...) wynosi w porze nocy: dla samolotów zadeklarowanych do lotów nocnych LAm = LAmaxśr - 20dB = 87 ,0dB - 20dB = 67,0dB , dla samolotów zadeklarowanych do lotów nocnych oraz samolotu BOENING 737-400 LAm = LAmaxśr - 20dB = 89,0dB - 20dB = 69,0dB. Biegły wskazał, że ustawodawca w normie PN- (...) (...) nie przewidział tak wysokiego miarodajnego poziomu dźwięku A w porze nocy wynoszącym LAm = 67,0dB / 69,0dB pochodzącego od wykonywanych operacji lotniczych, występującego w czasie obserwacji w lokalizacji przedmiotowego budynku przy ulicy (...) w P.. Biegły wskazał, że norma PN-B- (...) (...) podaje maksymalną wielkość miarodajnego poziomu dźwięku A w decybelach w ciągu dnia/nocy na zewnątrz budynku, w wysokości 71-75dB w dzień oraz 61-65dB w nocy i dla tych wartości określa minimalny wskaźnik oceny wypadkowej izolacyjności akustycznej właściwej przybliżony RA2 lub RA1 w decybelach przegród budowlanych. Mając na uwadze powyższe, biegły stwierdził, że nie można w oparciu o obowiązującą Polska Normę PN-B-02151-3:1999 (w obecnym jej stanie) określić i ustalić wymaganej izolacyjności przegród zewnętrznych przedmiotowego budynku w odniesieniu do istniejącej wysokości miarodajnego poziomu dźwięku A hałasu zewnętrznego. Tym samym o zapisy tej normy nie można określić nakładów koniecznych do poniesienia na rewitalizację w celu zapewnienia komfortu akustycznego w pomieszczeniach wewnętrznych przedmiotowego budynku mieszkalnego. Mając jednak na uwadze dobro postępowania sądowego, biegły podjął próbę rozszerzenia zapisów powyższej normy w zakresie dostosowania jej zapisów do poziomu miarodajnego poziomu dźwięku A hałasu zewnętrznego w obrębie lokalizacji przedmiotowego budynku. Biegły wskazał, że zarówno dla samolotów zadeklarowanych do lotów nocnych oraz samolotu BOENING 737-400 wysokość wyliczonego miarodajnego poziomu dźwięku A mieści się w tabeli 5 dla pory nocy tym samym przedziale tzn. od 66-70dB. Z uwagi na okoliczność, że do wyliczenia nakładów koniecznych do poniesienia w celu zapewnienia normatywnego komfortu akustycznego w pomieszczeniach wewnętrznych przyjął normowe wskaźniki izolacyjności przegród zewnętrznych przedmiotowego budynku w wysokości – 43dB dla ścian zewnętrznych, 50dB dla przegród pełnych, 40dB dla stolarki okiennej i drzwiowej, spełniają one wymogi dla obu przypadków samolotów zadeklarowanych oraz samolotu BOENING 737-400.

Odnosząc się do zarzutów strony powodowej dotyczących rozliczenia przez biegłego wartości rynkowej demontażu okien zamontowanych obecnie w budynku przy ul. (...), Sąd I instancji wskazał, że zadaniem biegłego było wyliczenie wartości nakładów, koniecznych do poniesienia celem zapewnienia właściwego klimatu akustycznego w pomieszczeniach budynku mieszkalnego. W związku z powyższym, skoro zamontowane dotychczas okna są w dobrym stanie technicznym, przedstawiają wymierną wartość, biegły musiał uwzględnić tę okoliczność.

Mając na uwadze powyżej przytoczony stan faktyczny Sąd I instancji stwierdził, że powodowie zachowali 2 – letni termin zawity określony w art. 129 ust. 4 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (w dalszej części p.o.ś.), występując w piśmie z dnia 16 kwietnia 2013 r. bezpośrednio do pozwanej o wypłatę odszkodowania w wysokości wartości nakładów niezbędnych do poniesienia dla zapewnienia właściwego klimatu akustycznego wewnątrz pomieszczeń chronionych budynków mieszkalnych przy ul. (...).

W dalszej części Sąd I instancji przytoczył art. 129 ust 1 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. p.o.ś., zgodnie z którym jeżeli w związku z ograniczeniem sposobu korzystania z nieruchomości korzystanie z niej lub z jej części w dotychczasowy sposób lub zgodny z dotychczasowym przeznaczeniem stało się niemożliwe lub istotnie ograniczone, właściciel nieruchomości może żądać wykupienia nieruchomości lub jej części. Zgodnie z ustępem 2 ww. artykułu, w związku z ograniczeniem sposobu korzystania z nieruchomości jej właściciel może żądać odszkodowania za poniesioną szkodę; szkoda obejmuje również zmniejszenie wartości nieruchomości. Sąd Okręgowy stwierdził, że przewidziana w art. 129 p.o.ś. odpowiedzialność odszkodowawcza obejmuje także te szkody, które wynikają z przekroczenia standardów jakości środowiska w zakresie emitowanego hałasu. Artykuł 135 ust. 1 p.o.ś., przewidujący możliwość ustanowienia obszaru ograniczonego użytkowania, jest wyjątkiem od zasady wyrażonej w art. 144 ust. 1 p.o.ś., zgodnie z którą eksploatacja instalacji w rozumieniu art. 3 pkt 6 p.o.ś., nie powinna powodować przekroczenia standardów jakości środowiska. Wyjątek ten polega na tym, że na terenie obszaru ograniczonego użytkowania eksploatacja instalacji może powodować przekroczenie standardów jakości środowiska. W art. 129 - 136 p.o.ś. ustawodawca uregulował samodzielne podstawy odpowiedzialności odszkodowawczej związanej z ograniczeniem sposobu korzystania z nieruchomości oraz z utworzeniem obszaru ograniczonego użytkowania, opierając się na założeniu, że ryzyko szkód związanych z działalnością uciążliwą dla otoczenia powinien ponosić podmiot, który tę działalność podejmuje dla własnej korzyści. Przesłankami tej odpowiedzialności są: wejście w życie rozporządzenia lub aktu prawa miejscowego powodującego ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości, szkoda poniesiona przez właściciela nieruchomości, jej użytkownika wieczystego lub osobę, której przysługuje prawo rzeczowe do nieruchomości, i związek przyczynowy między wprowadzonym ograniczeniem sposobu korzystania z nieruchomości a szkodą. Z art. 129 ust. 2 p.o.ś. wynika, iż szkodą jest także zmniejszenie wartości nieruchomości, co koresponduje z pojęciem straty w rozumieniu art. 361 § 2 k.c., przez którą rozumie się między innymi zmniejszenie aktywów.

W ocenie Sądu I instancji według art. 129 ust. 2 p.o.ś., ograniczeniem sposobu korzystania z nieruchomości jest także ustanowienie obszaru ograniczonego użytkowania. W związku z ustanowieniem obszaru ograniczonego użytkowania pozostaje nie tylko obniżenie wartości nieruchomości, będące następstwem ograniczeń przewidzianych bezpośrednio w treści rozporządzenia o utworzeniu obszaru, lecz także obniżenie wartości nieruchomości wynikające z tego, że wskutek wejścia w życie rozporządzenia dochodzi do zawężenia granic własności (art. 140 k.c. w zw. z art. 144 k.c.) i tym samym ścieśnienia wyłącznego władztwa właściciela względem nieruchomości położonej na obszarze ograniczonego użytkowania. O ile bowiem właściciel przed wejściem w życie rozporządzenia mógł żądać zaniechania immisji (hałasu) przekraczającej standard ochrony środowiska, o tyle w wyniku ustanowienia obszaru ograniczonego użytkowania możliwości takiej został pozbawiony. Inaczej mówiąc, szkodą podlegającą naprawieniu na podstawie art. 129 ust. 2 p.o.ś., jest także obniżenie wartości nieruchomości wynikające z faktu, iż właściciel nieruchomości będzie musiał znosić dopuszczalne na tym obszarze immisje (np. hałas) (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2010 r. III CZP 128/09, LEX nr 578138).

Sąd I instancji, odnosząc się do żądania odszkodowania związanego z koniecznością poniesienia nakładów na rewitalizację budynku wskazał, że zgodnie z art. 136 ust 3 p.o.ś. w razie określenia na obszarze ograniczonego użytkowania wymagań technicznych dotyczących budynków szkodą, o której mowa w art. 129 ust. 2, są także koszty poniesione w celu wypełnienia tych wymagań przez istniejące budynki, nawet w przypadku braku obowiązku podjęcia działań w tym zakresie. Roszczenie o nakłady należy się także wówczas, jeżeli strona powodowa ich nie dokonała.

Sąd Okręgowy przytoczył treść § 11 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z 12.04.2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie późniejszymi zmianami (Dz. U. 2002/75/690 ze zmianami), zgodnie z którym jedną z uciążliwości, przed którą należy chronić budynki przeznaczone na pobyt ludzi jest hałas. Na podstawie § 323 ust. 2 pkt 1 ww. rozporządzenia budynki mieszkalne należy chronić przed hałasem zewnętrznym przenikającym do pomieszczenia spoza budynku. Zgodnie z § 325 ust. l ww. rozporządzenia budynki mieszkalne (...) należy sytuować w miejscach najmniej narażonych na występowanie hałasu i drgań, a jeżeli one występują i poziomy ich przekraczają wartości dopuszczalne, określone w przepisach o ochronie przed hałasem i drganiami, należy stosować skuteczne zabezpieczenia. Poziom hałasu reguluje Polska Norma, a przegrody zewnętrzne i wewnętrzne oraz elementy budowlane powinny mieć określoną w Polskiej Normie izolacyjność akustyczną.

W uchwale Sejmiku Województwa (...) z dnia 30 stycznia 2012 r. nr (...) w sprawie utworzenia obszaru ograniczonego użytkowania dla lotniska P. - Ł. w P., wprowadzono wymagania techniczne dotyczące budynków położonych w strefie wewnętrznej obszaru ograniczonego użytkowania w postaci: obowiązku zapewnienia właściwego klimatu akustycznego w budynkach z pomieszczeniami wymagającymi ochrony akustycznej poprzez stosowanie przegród budowlanych o odpowiedniej izolacyjności akustycznej. Wskazano w niej, że przez odpowiednią izolacyjność akustyczną przegród budowlanych należy rozumieć izolacyjność akustyczną określoną zgodnie z Polskimi Normami w dziedzinie akustyki budowlanej z uwzględnieniem poziomu hałasu powodowanego przez starty, lądowania, przeloty statków powietrznych, operacje naziemne i inne źródła hałasu związane z funkcjonowaniem lotniska, przy zapewnieniu wymaganej wymiany powietrza w pomieszczeniu, a także wymaganej izolacyjności cieplnej. Wskazano również, że przez właściwy klimat akustyczny w budynkach rozumie się poziom dźwięku zgodny z obowiązującymi Polskimi Normami w dziedzinie akustyki budowlanej.

Zgodnie z PN-87/B- (...) dopuszczalny poziom dźwięku w pomieszczeniach stałego pobytu ludzi w budynkach mieszkalnych wynosi w dzień 40dB, w nocy 30dB. Zasadniczym i głównym kryterium przy projektowaniu przegród zewnętrznych budynków mieszkalnych jest dźwięk chwilowy jaki przedostaje się do pomieszczeń mieszkalnych budynku, podczas maksymalnego hałasu, który w chwili przelotu (startu lub lądowania) samolotu oddziałuje na budynek mieszkalny. Ponieważ rozpatrywany budynek mieszkalny znajduje się w pobliżu lotniska przegrody zewnętrzne ściany i stropy pełne powinny być rozpatrywane odrębnie dla części pełnej i okien stanowiących nie więcej niż 50% przegrody zewnętrznej w pomieszczeniu. Z uwagi na położenie i dopuszczalny normowy hałas ekspozycyjny w wysokości 83dB wymagany minimalny wskaźnik oceny wypadkowej izolacyjności akustycznej właściwej przybliżonej RA2 wg PN-B- (...) (...) w zależności od miarodajnego poziomu dźwięku A przegrody zewnętrznej powinien wynosić 28dB, poszczególnych części przegrody zewnętrznej (części pełne i stolarka) winny wynosić odpowiednio 35 i 25dB.

W konsekwencji Sąd Okręgowy wskazał, że bezpośrednim uszczerbkiem powodów związanym z ustanowieniem strefy ograniczonego użytkowania są również koszty związane z zapewnieniem w ich budynkach mieszkalnych właściwego klimatu akustycznego. Zgodnie bowiem z dyspozycją art. 136 ust. 3 p.o.ś. - w razie określenia na obszarze ograniczonego użytkowania wymagań technicznych dotyczących budynków szkodą, o której mowa w art. 129 ust. 2, są także koszty poniesione w celu wypełnienia tych wymagań przez istniejące budynki, nawet w przypadku braku obowiązku podjęcia działań w tym zakresie. Jak wynikało z opinii biegłego P. w miejscu lokalizacji nieruchomości powodów przy ul. (...) w P., miarodajny poziom dźwięku A w porze nocy wynosi 67,00dB (dla samolotów zadeklarowanych do lotów nocnych) i 69,00dB (dla samolotów zadeklarowanych do lotów nocnych oraz samolotu BOENUING 737-400) pochodzącego od wykonywanych operacji lotniczych. Budynki przy ul. (...) nie spełniają norm w zakresie poziomu hałasu we wnętrzu pomieszczeń chronionych dla miarodajnego poziomu dźwięku A w wysokości 69,00dB, związanych z wykonywanymi operacjami lotniczymi. Wymagają zatem dodatkowej modernizacji w zakresie przegród zewnętrznych - ścian wewnętrznych, stropodachów oraz stolarki okiennej, w celu spełnienia norm akustycznych w pomieszczeniach mieszkalnych budynku i zapewnienia właściwego komfortu akustycznego dla mieszkańców wymaganych Polskimi Normami. Powyższe jest związane z istniejącym ponadnormatywnym hałasem emitowanym przez statki powietrzne w trakcie wykonywania operacji lotniczych. Koszty adaptacji akustycznej dla nieruchomości powodów położonych w P. stanowią kwotę 20.713,26 zł z 8% podatkiem VAT w przypadku nieruchomości przy ul. (...), oraz kwotę 27.512,56 zł z 8% podatkiem VAT w przypadku nieruchomości przy ul. (...) - na dzień zgłoszenia roszczeń pozwanemu tj. 30 kwietnia 2013r.

Mając na uwadze powyższe Sąd Okręgowy zasądził od pozwanej na rzecz powodów łącznie kwotę 48.225,82 zł, oddalając powództwo w pozostałym zakresie.

Sąd Okręgowy podzielił stanowisko biegłego, że przy ustalaniu wysokości szkody - jeśli jest konieczna wymiana okien na zapewnianie właściwego komfortu akustycznego w pomieszczeniach chronionych - należy ująć wartość zdemontowanych okien dotychczasowych, tak jak w przypadku budynku przy ul. (...). Bez znaczenia pozostawała w ocenie Sądu I instancji okoliczność, czy powodowie faktycznie znajdą na rynku potencjalnego nabywcę zdemontowanych okien. Okna te po fachowym zdemontowaniu mają pewną wartość ekonomiczną ustalaną według wskaźnika amortyzacji. Biegły wskazał, że rynek materiałów budowlanych z demontażu, w tym stolarki okiennej używanej z PCV istnieje od lat i dobrze prosperuje. Jednocześnie pozwany odpowiada jedynie za deficyt akustyczny wynikający z przekroczenia dopuszczalnych norm hałasu. Odpowiada zatem za te nakłady, które prowadzą do podwyższenia izolacyjności akustycznej przegród budowlanych w stosunku do izolacyjności, jaka jest wymagana przez normy budowlane w środowisku nieobjętym ponadnormatywnym hałasem. Zatem jego odpowiedzialność musi być ograniczona do różnicy między wartością okien nowych o wymaganej izolacyjności w związku z hałasem a wartością okien dotychczas zamontowanych, skoro spełniają one swoje funkcje, przedstawiają określoną wartość i mogą być zbyte na rynku wtórnym. Stąd Sąd Okręgowy pomniejszył wartość nakładów koniecznych (26.652,94 zł) o szacunkową wartość okien zdemontowanych (6.414,85 zł).

O odsetkach od tej kwoty Sąd I instancji orzekł natomiast na podstawie art. 481 k.c., decydując, że odsetki należą się począwszy od dnia 30 kwietnia 2013 r., albowiem w tym dniu upływał termin do zaspokojenia roszczenia powodów, a nadto zasądzone odszkodowanie zostało ustalone na ten dzień. Odsetki zatem od 30 kwietnia 2013 r. będą miały wartość waloryzacyjną.

Apelację od przedmiotowego wyroku wnieśli powodowie i pozwana.

Pozwana, zaskarżając wyrok w części, tj. w zakresie punktu 1, zarzuciła:

1.  naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 129 ust. 2 w zw. art. 136 ust. 3 ustawy z 27 kwietnia 2001 roku - Prawo ochrony środowiska poprzez ich zastosowanie i zasądzenie na ich podstawie odszkodowania z tytułu modernizacji akustycznej nieruchomości w sytuacji gdy zdaniem Sądu I instancji konieczność poniesienia tych nakładów nie jest związana z wprowadzeniem (...) ograniczonego (...),

2.  naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 278 § 1 k.p.c. w zw. z art. 286 k.p.c. w zw. z art. 217 § 3 k.p.c. i art. 227 k.p.c. oraz art. 233 § 1 k.p.c. poprzez ich błędne zastosowanie i oparcie się przy rozstrzyganiu o żądaniu odszkodowania z tytułu rewitalizacji akustycznej nieruchomości powodów na opinii biegłego z zakresu inwestycji budowlanych i ich szacunku ekonomicznego, który nie ma wiadomości specjalnych z dziedziny akustyki w sytuacji gdy opinię w tym zakresie powinien sporządzić biegły akustyk,

3.  naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 207 § 6 k.p.c. w zw. z art. 286 k.p.c. i art. 217 § 3 k.p.c. oraz art. 227 k.p.c. poprzez oddalenie wniosku dowodowego pozwanej o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego akustyka, w sytuacji gdy wnioskowany dowód miał istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.

Ponadto przeciwko zaskarżonemu wyrokowi częściowemu jako ewentualne pozwana podniosła następujące zarzuty:

4.  naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. 481 § 2 k.c. w zw. z art. 455 k.c. w zw. z art. 363 § 2 k.c. poprzez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że dłużnik dopuszcza się opóźnienia w spełnieniu świadczenia pieniężnego, nie spełniając go w dacie wskazanej w wezwaniu do zapłaty także w sytuacji gdy stwierdzenie istnienia obowiązku spełnienia przez niego tego świadczenia oraz ustalenie jego wysokości nastąpiło dopiero w wyniku przeprowadzonego postępowania sądowego i wydania wyroku przez Sąd I instancji,

5.  naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. § 322 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 roku w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. z 2015 r., poz. 1422 t.j. ze zm.) dotyczącego dopuszczalnych poziomów hałasu w środowisku i w pomieszczeniach budynków mieszkalnych oraz Polskich Norm w zakresie ochrony akustycznej budynków, dopuszczalnych poziomów hałasu w pomieszczeniach mieszkalnych i akustyki środowiska (tj. normy PN-B- (...)-02 i normy PN-B- (...) (...)) poprzez ich błędną interpretację polegającą na nieuzasadnionym przyjęciu, iż:

a)  w odniesieniu do hałasu lotniczego nie stosuje się normy PN-B- (...)-02, podczas gdy, w zakresie ustalania nakładów akustycznych dla budynków powodów konieczne jest zastosowanie obu norm akustycznych, a istotą relacji pomiędzy wymaganiami norm (...)- (...).02 i PN-B- (...) (...), jest ustalenie, czy zastosowanie przegrody zewnętrznej dostosowanej zgodnie z normą PN-B- (...) (...) - do miarodajnego poziomu hałasu zewnętrznego zapewni spełnienie wymogów normy PN-87/B- (...).02 odnoszących się do poziomu hałasu w pomieszczeniach,

b)  możliwe jest wyznaczenie hałasu miarodajnego (zgonie z PN-B- (...)-3.1999) w oparciu o parametr średniego maksymalnego poziomu dźwięku A (l_A.,śr) wyliczonego włącznie od maksymalnych poziomów hałasów zmierzonych od pojedynczych zdarzeń akustycznych, a nie od wszystkich operacji nocnych, przez co Sąd uznał, że biegły słusznie w swej opinii pominął niektóre operacje lotnicze i wyłączył je z uśredniania co jest sprzeczne z zapisami normy PN-B- (...) (...),

c)  w zakresie wyznaczenia hałasu miarodajnego (zgonie z PN-B- (...) (...)) w oparciu o parametr średniego maksymalnego poziomu dźwięku A (L.A.,śr) dopuszczalne jest uśrednianie wszystkich najgłośniejszych wybranych przez biegłego operacji lotniczych z całego miesiąca, bez sprawdzenia dodatkowych kryteriów wymaganych według (...):1999,

d)  kryterium przy projektowaniu przegród zewnętrznych wg (...):1999 jest maksymalny poziom hałasu dla indywidualnego przelotu statku powietrznego lub chwilowy poziom hałasu,

e)  dopuszczalne jest wyliczenie miarodajnego poziomu hałasu na podstawie wyników poziomu hałasu ekspozycyjnego,

1.  naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 233 § 1 k.p.c. poprzez nieuzasadnione przyjęcie, że w zakresie ustalenia wysokości odszkodowania z tytułu rewitalizacji akustycznej wystarczające jest oparcie się wyłącznie na opinii biegłego sądowego, przy całkowitym pomięciu argumentacji przedstawionych przez pozwaną,

2.  naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 233 § 1 k.p.c. poprzez przyjęcie za opinią biegłego że na nieruchomości powodów występują poziomy hałasu wyliczone i wskazane w opinii biegłego w sytuacji gdy poziomy te z uwagi na brak wiadomości specjalnych z dziedziny akustyki i błędy merytoryczne opinii zostały zawyżone,

3.  naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 217 § 3 k.p.c., art. 227 k.p.c. poprzez oddalenie lub pominięcie wniosków dowodowych pozwanej o przeprowadzenie dowodu z:

a)  pisma z dnia 22 maja 2014 r. i pisma z Zakładu (...) w W. z dnia 27 maja 2014 roku, zawierających oświadczenia podpisane przez autorkę normy akustycznej (...) (...), tj. tzw. normy z „3”; dr hab. inż. B. S. (2) oraz Kierownika Zakładu (...); dr inż. E. N. na okoliczność prawidłowej interpretacji tej normy akustycznej i stosowania jej w odniesieniu do hałasu miarodajnego,

b)  dokumentu w postaci pisma pozwanej z dnia 22 maja 2014 r. oraz pisma w postaci opinii z dnia 25 maja 2014 roku podpisanego przez prof. R. M. z (...) im. A. M. w P., W. Fizyki na okoliczność prawidłowej interpretacji tej normy akustycznej i stosowania jej w odniesieniu do hałasu miarodajnego,

c)  publikacji naukowej pt.: „Analiza parametrów (...) i (...) operacji lotniczych na podstawie wyników monitoringu”, autorstwa B. R. (2) z Politechniki (...),

1.  naruszenie przepisu postępowania, tj. art. 236 k.p.c. poprzez wydanie na rozprawie w dniu 13 maja 2016 r. postanowienia dowodowego o dopuszczeniu dowodów z dokumentów, które nie zawierało podstawowych i wymaganych ustawą elementów postanowienia dowodowego, tj. nie zawierało oznaczenia środków dowodowych.

Na tej podstawie pozwana wniosła o:

1.  zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości, jak również zasądzenie od strony powodowej na rzecz strony pozwanej zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych za obie instancje,

a ewentualnie o:

2.  zmianę na podstawie art. 380 k.p.c. postanowienia dowodowego Sądu Okręgowego z dnia 13 maja 2016 roku o oddaleniu wniosku dowodowego o przeprowadzenie dowodu z kolejnej opinii biegłego akustyka poprzez dopuszczenie tego dowodu,

3.  uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji i pozostawienie Sądowi I instancji rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego, w tym kosztach zastępstwa procesowego.

Powodowie w apelacji, zaskarżając punkt 2 wyroku, zarzucili:

1.  rażące naruszenie przepisów prawa materialnego - art. 361 § 2 k.c. oraz art. 363 § 1 k.c. poprzez ich błędne zastosowanie w niniejszej sprawie i przyjęcie, że odszkodowanie należne powodom powinno być umniejszone o wartość obecnej stolarki okiennej zamontowanej w budynkach mieszkalnych powodów, tj. że istnieją w niniejszej sprawie prawne (ustawowe) przesłanki przemawiające przeciwko zasadzie pełnego naprawienia szkody,

2.  rażące naruszenie przepisów prawa materialnego - art. 129 ust. 2 oraz art. 136 ust. 3 p.o.ś. poprzez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że żądanie zasądzenia nakładów na wygłuszenie budynku przez powodów nieponiesionych powinno być pomniejszone o wartość zamontowanej stolarki okiennej, a tym samym, że powodowie mają obowiązek przeznaczyć zasądzoną kwotę na dokonanie rewitalizacji akustycznej, a „odzyskaną" stolarkę okienną mają obowiązek zbyć na rynku wtórnym materiałów budowlanych,

3.  rażące naruszenie przepisów prawa materialnego - art. 129 ust. 2 oraz art. 136 ust. 3 p.o.ś. poprzez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że ww. przepisy statuują w sposób odmienny zasady odpowiedzialności i zakresu odszkodowania aniżeli wynika to z art. 361 § 2 k.c. i art. 363 § 1 k.c.,

4.  naruszenie przepisów prawa procesowego – art. 233 § 2 k.p.c. poprzez dokonanie przez Sąd I instancji dowolnej zamiast swobodnej oceny dowodów i przyjęcie, że istnieje szeroko rozwinięty rynek wtórny stolarki okiennej i mieszkańcy (...) w sposób swobodny mogą zbywać swoje zdemontowane okna, a nadto że wartość istniejącej stolarki okiennej wyliczona przez biegłego jest wartością rynkową, za jaką powodowie mogą zbyć zdemontowane okna,

5.  rażące naruszenie prawa procesowego - art. 328 § 2 k.p.c. poprzez brak podania w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia motywów prawnych rozstrzygnięcia co do umniejszenia należnego odszkodowania o wartość (nierynkową) zamontowanej stolarki okiennej,

6.  rażące naruszenie przepisów prawa materialnego - art. 369 k.c. poprzez przyjęcie, że po stronie powodowej istnieje solidarność czynna.

Powodowie domagali się zmiany wyroku w zaskarżonej części poprzez :

a)  podwyższenie zasądzonej kwoty odszkodowania o kwotę 6.132,91 zł, tj. do kwoty 54.388,73 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 30 kwietnia 2013 r. do dnia zapłaty,

b)  zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów kosztów postępowania za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa radcy prawnego w wysokości 2-krotności stawki minimalnej,

ewentualnie uchylenia wyroku w zaskarżonej części i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, pozostawiając temu Sądowi orzeczenie o kosztach postępowania za obie instancje.

W odpowiedzi na apelację powodów, pozwana wniosła o:

1.  oddalenie apelacji stony powodowej,

2.  zasądzenie od powodów na rzecz pozwanej kosztów postępowania odwoławczego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Natomiast powodowie wnieśli o oddalenie apelacji pozwanej w całości.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.

Co do apelacji pozwanej, jako dalej idącej.

W pierwszej kolejności należy wskazać, że za ugruntowaną i właściwą trzeba uznać wykładnię art. 129 p.o.ś., że naprawieniu na podstawie ust 1-3 tego przepisu podlega nie tylko szkoda wynikła z obniżenia wartości nieruchomości, będącego następstwem ograniczeń ustanowionych wprost w rozporządzeniu o utworzeniu obszaru ograniczonego użytkowania, lecz także ze zmniejszenia jej wartości spowodowanego koniecznością znoszenia dopuszczalnych na obszarze ograniczonego użytkowania immisji przekraczających standardy jakości środowiska (...) (por. uzasadnienia wyroków Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2009 r., sygn. II CSK 546/08, OSNC-ZD 2009, nr D, poz. 103, z dnia 6 maja 2010 r., sygn. II CSK 602/09, nie publ. i z dnia 25 maja 2012 r., sygn. I CSK 509/11, OSNC 2013, nr 2, poz. 26 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2010 r., sygn. III CZP 128/09, "Izba Cywilna" 2011, nr 5, s. 35).

Zastosowanie art. 129 ust. 2 p.o.ś. jako podstawy roszczenia odszkodowawczego właściciela nieruchomości z tytułu obniżenia jej wartości w związku z ograniczeniem sposobu korzystania z nieruchomości w następstwie ustanowienia obszaru ograniczonego użytkowania było przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego, który w postanowieniu z dnia 24 lutego 2010 r., sygn. III CZP 128/09 ("Izba Cywilna" 2011, nr 5, s. 35) wskazał, że związek ustanowienia obszaru ograniczonego użytkowania z obniżeniem wartości nieruchomości należy rozumieć szeroko. W związku z ustanowieniem obszaru ograniczonego użytkowania pozostaje nie tylko obniżenie wartości nieruchomości będące następstwem ograniczeń przewidzianych bezpośrednio w treści rozporządzenia o utworzeniu obszaru (zwłaszcza ograniczeń w zabudowie), lecz także obniżenie jej wartości wynikające z tego, że na skutek wejścia w życie rozporządzenia dochodzi do zwężenia granic własności (art. 140 i 144 k.c.) i tym samym ścieśnienia wyłącznego władztwa właściciela względem nieruchomości położonej na obszarze ograniczonego użytkowania. Właściciel, który przed wejściem w życie rozporządzenia mógł żądać zaniechania immisji przekraczającej standard ochrony środowiska, został w wyniku ustanowienia obszaru możliwości takiej pozbawiony. Szkodą podlegającą naprawieniu na podstawie art. 129 ust. 2 p.o.ś. jest więc także obniżenie wartości nieruchomości wynikające z faktu, że właściciel musi znosić dopuszczalne na tym obszarze immisje.

Za właściwą zatem podstawę prawną uzyskania przez powodów ochrony w zakresie roszczenia o naprawienie szkody związanej z rewitalizacją akustyczną budynku należało uznać art. 129 w zw. z art. 136 ust. 3 ustawy

Definicja szkody nie została zawarta w p.o.ś. Z art. 129 ust. 1, 2 i 3 tej ustawy wynika, że właściciel, użytkownik wieczysty lub osoba, której przysługuje rzeczowe prawo do nieruchomości, mogą żądać wykupienia nieruchomości lub jej części albo odszkodowania za poniesioną szkodę, która obejmuje również zmniejszenie wartości nieruchomości oraz stosownie do art. 136 ust. 3 p.o.ś. - pokrycia kosztów poniesionych w celu wypełnienia wymagań technicznych dotyczących istniejących budynków, nawet w przypadku braku obowiązku podjęcia działań w tym zakresie. Nie został zatem oznaczony w tych przepisach wyczerpujący katalog szkód, które podlegają naprawie. Ponadto nie ulega wątpliwości, że właściciel nieruchomości może domagać się stosownego odszkodowania nawet jeżeli nie poniósł nakładów na ten cel.

W ocenie Sądu Apelacyjnego bezzasadne okazały się zarzuty naruszenia art. 278 § 1 k.p.c. w zw. z art. 233 § 1 k.p.c. poprzez oparcie się przy rozstrzyganiu o żądaniu odszkodowania z tytułu rewitalizacji akustycznej nieruchomości powodów na opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego, który nie ma wiadomości specjalnych z dziedziny akustyki, w sytuacji gdy opinię w tym zakresie powinien sporządzić biegły akustyk oraz naruszenia art. 207 § 6 k.p.c. w zw. z art. 286 k.p.c. i art. 217 § 3 k.p.c., art. 227 k.p.c. poprzez oddalenie wniosku dowodowego pozwanej o przeprowadzenie dowodu z kolejnej opinii biegłego akustyka.

Wskazać należy, że zastrzeżenia do tego, iż biegły nie jest akustykiem pozwana podniosła dopiero po sporządzeniu przez biegłego opinii oraz po ustosunkowaniu się do zastrzeżeń wskazanych przez pozwaną, stąd słusznie Sąd Okręgowy uznał, że wniosek o biegłego z dziedziny akustyki jest spóźniony i zmierza do przedłużenia postępowania.

Niezależnie od tego Sąd Apelacyjny zauważa że zakres opinii wymagał jedynie posiadania wiedzy w zakresie rewitalizacji akustycznej nieruchomości w związku z hałasem wytwarzanym przez L. Ł.. Swoje ustalenia biegły poczynił w oparciu o dokonane wyliczenia poziomu hałasu prowadzone przez zewnętrzną firmę - zatrudniającą akustyków, a więc nie dokonywał czynności stricte akustycznych, opierał się w swojej opinii o obowiązujące normy prawne, stanowisko doktryny i własne doświadczenie jako specjalisty z dziedziny inwestycji budowlanych oraz szacunku ekonomicznego. Wskazać należy, że hałas lotniczy jest hałasem nieustalonym, natomiast biegły oparł się na badaniach wykonanych przez firmę (...), które rejestrowały zdarzenia akustyczne związane z przelotami statków powietrznych, monitorowały hałas lotniczy wokół (...).

Ponadto zaznaczyć należy, że sąd zlecił biegłemu sporządzenie opinii na okoliczność czy budynki mieszkalne powodów spełniają wymogi polskich norm z zakresu izolacyjności akustycznej, a jeżeli nie, to jakie nakłady i o jakiej wartości muszą zostać poniesione celem doprowadzenia budynków do stanu zgodnego z ww. normami przy uwzględnieniu dopuszczalnych poziomów hałasu oraz, czy budynki powodów wymagają jeszcze dodatkowych nakładów związanych z wprowadzeniem obszaru ograniczonego użytkowania dla lotniska P. - Ł. w P. na mocy Uchwały nr (...)Sejmiku Województwa (...) z dnia 30 stycznia 2012 r. w celu dotrzymania norm co do izolacyjności akustycznej, a jeżeli tak, to jakie nakłady i o jakiej wartości powinny być poczynione, a nadto czy budynki powodów spełniały wymogi co do ochrony akustycznej przed wejściem w życie ww. uchwały tj. przed 28 lutego 2012 r.

Wynika z tej treści jednoznacznie, że opinia ma określać rodzaj robót i kosztów wykonania tych robót w zakresie przegród akustycznych.

Do sporządzenia przedmiotowej opinii niezbędna była wiedza z zakresu znajomości i interpretacji norm budowlanych, ekonomii budownictwa oraz doświadczenie praktyczne dotyczące inwestycji budowlanych w zakresie projektowania, realizacji robót budowlanych i remontowych oraz rynku materiałów budowlanych i kosztorysowania robót i taką wiedzę biegły posiada.Wiedzę z zakresu akustyki biegły zdobywał przez wiele lat w trakcie sporządzania opinii o podobnym charakterze dla budynków mieszkalnych zlokalizowanych w Strefach Ograniczonego (...) dla lotniska wojskowego P. - K. i sporządza je do dnia dzisiejszego w oparciu o pomiary hałasu lotniczego wykonane na potrzeby: Mapy Akustycznej miasta P. i Analizy Porealizacyjnej dla lotniska wojskowego P.-K.. Biegły przedstawił wyczerpująco i wiarygodnie swe kwalifikacje, przygotowanie oraz doświadczenie zawodowe niezbędne do opracowania opinii na potrzeby rozstrzygnięcia przez Sąd dochodzonego przez powodów roszczenia.

Biegły, co istotne, nie przeprowadzał badań czy pomiarów akustycznych lecz na potrzeby niniejszej opinii korzystał zarówno z pomiarów dokonanych przez zewnętrzną firmę - zatrudniająca akustyków oraz powszechnie dostępnych na rynku opracowań naukowych w tym zakresie, spełniających rolę pomocniczą. Było to dodatkowe „narzędzie” pracy biegłego i należy takie działanie uznać za dopuszczalne. Natomiast biegły posiada wiedzę na temat przegród akustycznych, jak również umiejętność pracy na podstawie polskich norm w tej materii.

Odnosząc się do naruszenia § 322 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r., w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. z 2015 r. poz. 1422 tj,. ze zm.) dotyczącego dopuszczalnych poziomów hałasu w środowisku i pomieszczeniach budynków mieszkalnych oraz Polskich Norm w zakresie ochrony akustycznej budynków, dopuszczalnych poziomów hałasu w pomieszczeniach mieszkalnych i akustyki środowiska (tj. normy PN-B- (...)-02 i normy PN-B- (...) (...)), to w ocenie Sądu Apelacyjnego zarzut ten okazał się być nieuzasadniony.

Przedmiotem ochrony akustycznej w rozumieniu przepisu art.136 ust 3 p.o.ś. są nakłady niezbędne do poniesienia w celu zapewnienia właściwego klimatu akustycznego wewnątrz budynku mieszkalnego, czyli zrównoważenie poziomu hałasu przenikającego z zewnątrz budynku do jego wnętrza. Kryteria poprawności klimatu akustycznego wewnątrz pomieszczeń określa norma PN-87/B- (...) „Akustyka budowlana. Ochrona przed hałasem pomieszczeń w budynkach. Dopuszczalne wartości poziomu dźwięku w pomieszczeniach”. Natomiast polska norma PN-B-02151-3:1999 normuje wymaganą izolacyjność akustyczną przegród budowlanych. W związku z powyższym w oparciu o powyższe normy koniecznym było ustalenie, czy i w jakim zakresie hałas przenikający do wnętrza budynku mieszkalnego powodów wymaga zastosowania zwiększonej izolacyjności przegród budowlanych, co uczynił biegły.

Przed wprowadzeniem (...) Ograniczonego (...) dla lotniska cywilnego P. - Ł. dopuszczalne wartości poziomu hałasu w środowisku pochodzące od operacji lotniczych określone były przez przepisy rozporządzenia Ministra Ochrony (...) z dnia 13 maja 1998 r. Dopuszczalne wartości poziomu hałasu określone zostały przy pomocy wskaźników długookresowych (...) dla dowolnie wybranej pory dnia [ pomiędzy 6 ⁰⁰ - 22°°] i LN dla pory nocy [ pomiędzy 22 ⁰⁰-6 ⁰⁰]. Wartości tych wskaźników określono dla czasu uśrednienia ustalonego, jako sześć najniekorzystniejszych miesięcy w roku, a także w odniesieniu do pojedynczej operacji lotniczej w porze nocnej, jako tzw. dopuszczalny ekspozycyjny poziom dźwięku. Wskaźniki długookresowe (...) i LN dotyczą warunków średniorocznych i mają zastosowanie przy wykonywaniu analiz długookresowych, między innymi przy sporządzaniu map akustycznych. Dla operacji lotniczych - startów, lądowań i przelotów statków powietrznych dopuszczalna wartość równoważnego poziomu hałasu na terenach zabudowy - mieszkaniowej jedno i wielorodzinnej dla wskaźników (...) wynosi 60dB, a dla wskaźników LN wynosi 50dB. Natomiast dopuszczalna wartość poziomu dźwięku ekspozycyjnego wynosiła 83dB - dotyczy pojedynczego zdarzenia akustycznego w środowisku zewnętrznym.

Ograniczenie dotyczące poziomu ekspozycji hałasu miało służyć ograniczeniu uciążliwości akustycznych powodowanych w środowisku zewnętrznym pojedynczymi zdarzeniami akustycznymi w porze nocy, niezależnie od ich liczby i nie ma bezpośredniego odniesienia do norm budowlanych dotyczących klimatu akustycznego wewnątrz budynku oraz wymagań w zakresie izolacyjności akustycznej przegród zewnętrznych budynku. Regulacje prawne dotyczące poziomu równoważnego hałasu obowiązujące do roku 2007 z uwagi na zawarowany okres uśredniania (dla najniekorzystniejszych 6 miesięcy w roku), były bardziej łagodne od obowiązujących aktualnie od roku 2007 (dla dowolnie wybranego dnia i wybranej nocy).

Biegły wyjaśnił również, że w ocenie zarówno jego, jak i innych specjalistów, dla oceny izolacyjności przegród zewnętrznych budynku istotny jest poziom maksymalny hałasu (z którego z kolei biegły wyliczył poziom miarodajny), który jest sprecyzowany w sposób niebudzący wątpliwości w normie PN-B- (...) (...). Określony jest także przez normę PN-87/B- (...), jednakże w sposób, który wśród akustyków budzi wątpliwości. Biegły wskazał, że chcąc uniknąć polemiki na tym polu, w swych badaniach powoływał się na pierwszą z powyższych norm.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, trafnym rozwiązaniem jest pominięcie dopuszczalnego równoważnego poziomu dźwięku przenikającego z innych źródeł, bowiem pozwana jako port lotniczy może ponosić odpowiedzialność jedyne za nadmierny hałas lotniczy. Skoro „norma dwójka” rzeczywiście jest nieprecyzyjna, należało sięgnąć do „normy trójki”, która określa miarodajny poziom hałasu obliczany w oparciu o poziom maksymalny od poszczególnych zdarzeń akustycznych. Skoro biegły, wydając opinie, opierał się na wynikach pomiarów firmy (...), czyli na ustalonym hałasie w poszczególnych punktach pomiarowych, opierając się na opinii biegłego należało uznać za prawidłowe i odnoszące się do faktycznych i rzeczywistych norm hałasu panujących w otoczeniu budynków powodów. Pod pojęciem „średni maksymalny ekspozycyjny z poszczególnych protokołów” biegły zapisał średnie wartości z maksymalnych od pojedynczych zdarzeń akustycznych (...) emitowane przez poszczególne typy samolotów przeznaczonych do eksploatacji przez pozwaną w perspektywie do 2034 r., zmierzone przez (...) i zapisane w poszczególnych protokołach z badań. Wartości maksymalne zostały odczytane przez biegłego z poszczególnych dni badań i zapisane w opinii odrębnie dla pory dnia i nocy.

Gdyby za pozwaną przyjąć, że do ostatecznego obliczenia hałasu uwzględnić należy uśredniony wynik ze wszystkich operacji lotniczych, to doszłoby do zaniżenia wartości poziomu hałasu. Na lotnisko przylatują bowiem również samoloty o niskiej emisji hałasu, które znacznie zaniżyłyby średnie wartości hałasu ekspozycyjnego.

Tymczasem należało podzielić w całej rozciągłości pogląd, że odczuwalny przez człowieka hałas lotniczy powinien być odnoszony do maksymalnych wartości i na tych maksymalnych wartościach należy opierać wyliczenia izolacyjności akustycznej przegród zewnętrznych pomieszczeń chronionych w budynku mieszkalnym. Zaniżenie wartości poziomu hałasu ekspozycyjnego poprzez uśrednienie wszystkich operacji lotniczych w danym dniu doprowadziłoby do zaniżenia wartości nakładów koniecznych na rewitalizację.

W części 6.1.3. normy PN-B- (...) (...) stwierdza się, że miarodajnym poziomem hałasu dla operacji startów, lądowań i przelotów statków powietrznych jest średnia wartość maksymalnego poziomu dźwięku A zmniejszona o 20dB: LAmax-20dB (opinia prof. dr hab. R. U. im A. W. Fizyki Instytut (...) z dnia 25 maja 2014 r.).

Poziom ekspozycyjny od pojedynczych zdarzeń akustycznych nie może być uwzględniany przy wyznaczaniu minimalnego stopnia ochrony pomieszczeń w budynku przed hałasem zewnętrznym, bowiem zgodnie z kryteriami (...), ocena hałasu zewnętrznego przenikającego do pomieszczeń przeznaczonych na sen odnosi sie do poziomu maksymalnego.

Uwzględniany jest przy tym wpływ maksymalnych poziomów hałasu na zakłócenia snu. Kryteria (...) były podstawą do określenia w normie PN-B- (...) (...) zasad wyznaczania minimalnej izolacyjności akustycznej przegród zewnętrznych w budynkach narażonych na działanie hałasu lotniczego.

Równoważny poziom dźwięku LAeq (A) został w oparciu o wykonane przez (...) pomiary określony dla 16 godzin pory dnia i 8 godzin pory nocy, co oznacza, że wyniki zostały uśrednione i znacznie zaniżone w odniesieniu do maksymalnych występujących w punktach pomiarowych wartości.

Równoważny poziom dźwięku LAeg (A) służy do oceny oddziaływania na środowisko oraz przeglądów ekologicznych, które są z kolei podstawą do określenia obszarów ograniczonego użytkowania, a także kontroli hałasu w środowisku. Wartości wskaźników LAegD i LAegN. są określane dla jednego dnia i nocy. Klimat akustyczny we wnętrzu pomieszczeń chronionych definiuje maksymalny poziom dźwięku A (LAmax) przy hałasie nieustalonym (lotniczym).

Nie zasługiwał również na uwzględnienie zarzut naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 217 § 3 k.p.c., art. 227 k.p.c. poprzez pominięcie wniosków dowodowych pozwanej o przeprowadzenie dowodu z: pisma z dnia 22 maja 2014 r. i pisma z Zakładu (...) w W. z dnia 27 maja 2014 roku, zawierającego oświadczenia podpisane przez autorkę normy akustycznej (...) (...), tj. tzw. normy z „3”; dr hab. inż. B. S. (2) oraz Kierownika Zakładu (...); dr inż. E. N. na okoliczność prawidłowej interpretacji tej normy akustycznej i stosowania jej w odniesieniu do hałasu miarodajnego, dokumentu w postaci pisma pozwanej z dnia 22 maja 2014 r. oraz pisma w postaci opinii z dnia 25 maja 2014 roku podpisanego przez prof. R. M. z (...) im. A. M. w P., W. Fizyki na okoliczność prawidłowej interpretacji tej normy akustycznej i stosowania jej w odniesieniu do hałasu miarodajnego oraz publikacji naukowej pt.: „Analiza parametrów (...) i (...) operacji lotniczych na podstawie wyników monitoringu”, autorstwa B. R. (2) z Politechniki (...).

Dokumenty te stanowiły opinie prywatne, które nie stanowią ostatecznego dowodu w sprawie. Są jedynie traktowane jako oświadczenie strony poparte wiadomościami specjalistycznymi. Biegły wziął pod uwagę te opinie i w opiniach uzupełniających oraz zeznaniach ustosunkował i się do nich.

Nie można również podzielić zarzutu pozwanej, że Sąd I Instancji w zakresie ustalenia wysokości odszkodowania z tytułu rewitalizacji akustycznej oparł się wyłącznie na opinii biegłego sądowego, przy całkowitym pominięciu argumentacji przedstawionych przez pozwaną.

Oczywistym jest, że skoro do określenia wysokości odszkodowania z tytułu rewitalizacji akustycznej niezbędne były wiadomości specjalne (co w sprawie jest niesporne), to jedynym dowodem na tę okoliczność jest opinia biegłego i nie może być ona zastąpiona żadnym innym dowodem. Stąd zarzucanie przez pozwaną nieuwzględnienia innych dowodów, a w szczególności oświadczeń pozwanej, nawet popartych wiadomościami specjalistycznymi, przy uznaniu opinii biegłego za przekonywującą i prawidłową, nie może być uznane za naruszenie art. 233 § 1 k.p.c.

Nieuzasadniony jest również zarzut naruszenia przepisu postępowania, tj. art. 236 k.p.c. poprzez wydanie na rozprawie w dniu dniu 13 maja 2016 r. postanowienia dowodowego o dopuszczeniu dowodów z dokumentów, które nie zawierało podstawowych i wymaganych ustawą elementów postanowienia dowodowego, tj. nie zawierało oznaczenia środków dowodowych.

Na rozprawie w dniu 13 maja 2016 r. Sąd Okręgowy oddalił wniosek pozwanej o powołanie dowodu z opinii akustyka, uznając ten wniosek za spóźniony oraz przeprowadził dowód z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy. Istotnie postanowienie dowodowe było sformułowane wadliwie, co stanowiło uchybienie procesowe, jednakże nie mające wpływu na wynik sprawy.

Trafna okazała się natomiast częściowo apelacja pozwanej w zakresie zasądzonych przez Sąd I instancji odsetek, tj. od dnia 23 grudnia 2013 r. aczkolwiek z innych przyczyn niż wskazane jej treści.

Wskazać należy , że dłużnik obowiązany do zapłaty odszkodowania pieniężnego popada w opóźnienie, jeżeli nie zapłaci odszkodowania w terminie płatności. Z reguły odszkodowanie pieniężne jest płatne niezwłocznie po wezwaniu przez wierzyciela (art. 455 in fine k.c.). W przypadku nieotrzymania odszkodowania pieniężnego w terminie płatności, wierzyciel może żądać od dłużnika, zgodnie z art. 481 § 1 k.c., zapłaty odsetek za opóźnienie liczonych od upływu tego terminu. Przewidziana bowiem w art. 363 § 2 k.c. zasada nie wyłącza ustalenia w danym wypadku odszkodowania według cen z daty, w której powinno ono być spełnione i zasądzenia go z odsetkami od tej daty (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 2000 r. II CKN 725/98 -SNC 2000/9/158).

W wyroku z dnia 8 lutego 2012 r., sygn. sprawy V CSK 57/11 (Lex 1147804) Sąd Najwyższy stwierdził, że odsetki od zasądzonej kwoty odszkodowania należą się poszkodowanemu już od chwili zgłoszenia roszczenia o zapłatę odszkodowania. W dacie zgłoszenia roszczenia obowiązek spełnienia świadczenia odszkodowawczego zgodnie z art. 455 k.c. staje się wymagalny. Rozmiar szkody, a tym samym wysokość zgłoszonego żądania podlega weryfikacji w toku procesu, nie zmienia to jednak faktu, że chodzi o weryfikację roszczenia wymagalnego już w dacie zgłoszenia, a nie dopiero w dacie sprecyzowania kwoty i przedstawienia dowodów. Jeżeli po weryfikacji okaże się, że ustalona kwota odszkodowania nie przekracza wysokości kwoty żądanej już wcześniej, nie ma przeszkód do zasądzenia odsetek od tej wcześniejszej daty.

Powodowie w pozwie domagali się zapłaty kwoty 50.000 zł z tytułu nakładów akustycznych, przy czym żądali kwoty 30.000 zł z tytułu nakładów koniecznych na działkę nr (...) (budynek w P., przy ul. (...)) i kwoty 20.000 zł - na działkę nr (...) (budynek przy ul. (...)) - (k. 32). W piśmie procesowym z dnia 12 marca 2015 roku (k. 970) powodowie rozszerzyli żądanie pozwu do łącznej kwoty 54.388,73 zł, nie podając której z nieruchomości rozszerzenie powództwa dotyczy. Sąd Okręgowy zaskarżonym wyrokiem zasądził kwotę 20.713,26 zł tytułem nakładów akustycznych na nieruchomość położoną przy ulicy (...) (łącznie wartość nakładów wyniosła 26.652,94 zł), oraz kwotę 27.512,26 zł tytułem nakładów na nieruchomość położoną przy ulicy (...).

Trzeba jednak wskazać, że brak było podstaw do zasądzenia kwoty 27.512,26 zł w odniesieniu do nieruchomości przy ul. (...). Powodowie bowiem żądali w pozwie kwoty 20.000 zł, a następnie rozszerzyli powództwo co do tej nieruchomości o kwotę 4.388,73 zł (w sumie domagając się z tego tytułu kwoty 24.388,73 zł). Nie sposób uznać, by rozszerzenie powództwa odnosiło się do drugiej nieruchomości, brak było bowiem co do tego podstaw.

W konsekwencji zasądzeniu podlegała kwota 51.041,67 zł (26.652,94 zł + 24.388,73 zł). Skoro odpis opinii biegłego doręczono pełnomocnikowi pozwanej w dniu 20 lutego 2015 roku (k. 911), to należało przyjąć, że po upływie 7 dni pozwana pozostawała w opóźnieniu, zatem odsetki ustawowe winny zostać zasądzone od dnia 28 lutego 2015 r. od kwoty 46.652,94 zł, a od kwoty 4.388,73 zł – od dnia 16 marca 2015 roku (dowód nadania pisma rozszerzającego powództwo - k. 973 + 3 dni na doręczenie), o czym Sąd Apelacyjny orzekł w punkcie I wyroku.

Co do apelacji powodów.

Zgodnie z art. 129 ust. 2 p.o.ś. w związku z ograniczeniem sposobu korzystania z nieruchomości jej właściciel może żądać odszkodowania za poniesioną szkodę, przy czym szkoda obejmuje również zmniejszenie wartości nieruchomości. Nadto według art. 136 ust. 3 tej ustawy w razie określenia na obszarze ograniczonego użytkowania wymagań technicznych dotyczących budynków, szkodą, o której mowa w art. 129 ust. 2 p.o.ś. są także koszty poniesione w celu wypełnienia tych wymagań przez istniejące budynki, nawet w przypadku braku obowiązku podjęcia działań w tym zakresie. Wbrew literalnemu brzmieniu art. 136 ust. 3 p.o.ś. ustawodawca nie uzależnił możliwości żądania zapłaty tych kosztów od ich uprzedniego poniesienia przez właściciela (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 7 maja 2009 r., sygn. I ACa 268/09).

Także w judykaturze przyjmuje się, że obowiązek naprawienia szkody przez wypłatę odpowiedniej sumy pieniężnej powstaje z chwilą wyrządzenia szkody i nie jest uzależniony od tego, czy poszkodowany dokonał naprawy rzeczy czy w ogóle zamierza ją naprawić. Odszkodowanie ma bowiem wyrównać uszczerbek majątkowy powstały w wyniku zdarzenia wyrządzającego szkodę, istniejący od chwili wyrządzenia szkody do czasu gdy zobowiązany wypłaci poszkodowanemu sumę pieniężną odpowiadającej szkodzie ustalonej w sposób prawem przewidziany (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 18.11.2001 r., sygn. III CZP 68/01, OSNC 2002/6/74, a także wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 7 lutego 2013 r, sygn. I ACa 1156/12 LEX nr 1293686; wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 17 lipca 2013 r. I ACa 388/13 LEX nr 1356638).

Stosownie do treści art.136 ust .3 i art. 129 ust. 2 p.o.ś. oraz wymogów przewidzianych w uchwale Sejmiku Województwa (...) obowiązek naprawienia szkody po stronie pozwanej polega także na uiszczeniu odpowiedniej sumy pieniężnej odpowiadającej wartości prac koniecznych do wykonania nakładów rewitalizacji akustycznej. Ich poniesienie pozwoli na uniknięcie hałasu przekraczającego poziomy normatywne, a tym samym na korzystanie z budynku zgodnie z przeznaczeniem. Właściciel budynku mieszkalnego powinien otrzymać pełną rekompensatę kosztów utworzenia w nim warunków zapewniających ochronę przed szkodliwymi dla zdrowia skutkami hałasu. W tej sytuacji brak było jakiekolwiek podstawy prawnej do pomniejszania tego odszkodowania o wartość starej stolarki okiennej i drzwiowej. W tym też zakresie apelacja powodów okazała się zasadna. Zgodzić się bowiem należało z tym, że Sąd I instancji w sposób zupełnie dowolny przyjął, iż obecnie na rynku istnieje możliwość odsprzedaży starej usuniętej stolarki okiennej oraz, że istnieje rynek obrotu tego typu towarami.

Zasadny okazał się również zarzut naruszenia art. 369 k.c.

Powszechnie przyjmuje się, iż solidarność czynna rzadko występuje w praktyce, a ustawodawca wprowadza regulację w tym zakresie jedynie dla zachowania pewnej symetrii (por. R. Longchamps de Bérier, Zobowiązania, Poznań 1999, s. 62). Zgodnie z art. 369 k.c. zobowiązanie jest solidarne, jeżeli to wynika z ustawy lub z czynności prawnej.

W przypadku wspólności majątkowej małżeńskiej ustawodawca stronił od zastrzeżenia solidarności czynnej małżonków, gdy występują oni w roli wierzycieli. Nie ma więc tutaj zastosowania przepis art. 370 k.c.

Jednakże ze względu na występującą łączną wspólność majątku małżeńskiego nie można także zasądzając należne świadczenie, rozdzielać go na części przypadające każdemu z małżonków. Do istoty takiej wspólności należy bowiem zaniechanie określania wielkości udziałów przypadających każdemu z małżonków ( zw. wspólność bezudziałowa). Dlatego też poprawną formułą jest „zasądzenie świadczenia na rzecz powodów”, bez zastosowania konstrukcji zasądzania solidarnego, ale też bez rozdzielenia świadczenia na części przypadające każdemu z małżonków. Zasądzona na rzecz obojga małżonków należność wejdzie po jej wyegzekwowaniu do majątku wspólnego (E. Gniewek. O wadliwościach stosowania zasad solidarności czynnej w postepowaniu sądowym - uwag kilka; Monitor Prawniczy 2009/3, str. 123) Pogląd ten znajduje również swoje potwierdzenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 9 września 1999 r., sygn. akt II CKN 460/98, OSNC 2000/3 poz.55).

Bezzasadnie natomiast powodowie domagali się zasądzenia kosztów zastępstwa procesowego za I instancję. Wyrok częściowy jest wyrokiem samoistnym i podlega zaskarżeniu na ogólnych zasadach apelacją (lub skargą kasacyjną, jeżeli wyrok częściowy został wydany w postępowaniu apelacyjnym). Nie kończy jednak sporu, dlatego nie zamieszcza się w nim postanowienia o kosztach procesu na podstawie art. 108 § 1 k.p.c.

Co do kwestii żądania powodów zasądzenia odsetek od podwyższonej kwoty od dnia 30 kwietnia 2013 r., Sąd odwoławczy szczegółowo omówił ją, odnosząc się do zarzutów apelacji pozwanej.

W konsekwencji Sąd Apelacyjny orzekł na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. w zakresie punktu 1 oraz w oparciu o art. 385 k.p.c., oddalając w pozostałym zakresie apelacje: pozwanej i powodów.

O kosztach postępowania apelacyjnego od wyroku częściowego Sąd Okręgowy rozstrzygnie w orzeczeniu kończącym postepowanie w sprawie (art. 108 k.p.c.)

Bogdan Wysocki Karol Ratajczak Ryszard Marchwicki