sygn. V ACa 2299/23 1 października 2024 Sąd Apelacyjny w Gdańsku

Wyrok z 1 października 2024, sygn. V ACa 2299/23

Data orzeczenia 1 października 2024

Sąd Sąd Apelacyjny w Gdańsku

Wydział V Wydział Cywilny

Przewodniczący Sędzia Leszek Jantowski

Tagi

#Sąd Apelacyjny w Gdańsku #V Wydział Cywilny #wyrok

Podstawa prawna

art. 22 kc art. 56 kc art. 58 kc art. 65 kc art. 98 kpc art. 108 kpc art. 189 kpc art. 227 kpc

Pokaż pozostałe podstawy prawne (20)

art. 233 kpc art. 235 kpc art. 245 kpc art. 278 kpc art. 299 kpc art. 353 kc art. 358 kc art. 385 kc art. 385 kpc art. 386 kpc art. 387 kpc art. 405 kc art. 409 kc art. 410 kc art. 411 kc art. 455 kc art. 481 kc art. 496 kc art. 497 kc art. 498 kc

Sygn. akt V ACa 2299/23

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 1 października 2024 r.

Sąd Apelacyjny w Gdańsku V Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący: sędzia Leszek Jantowski

Protokolant: starszy sekretarz sądowy Anna Gutowska - Czulik

po rozpoznaniu w dniu 16 września 2024 r. w Gdańsku

na rozprawie

sprawy z powództwa A. S. (1) i A. S. (2)

przeciwko Bankowi (...) Spółce Akcyjnej z siedzibą w G.

o ustalenie i zapłatę

na skutek apelacji pozwanego

od wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku

z dnia 23 lutego 2023 r., sygn. akt XV C 2434/21

1.zmienia zaskarżony wyrok w punkcie II. (drugim) i III. (trzecim) w ten tylko sposób, że w miejsce odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty 215.620,62 zł i od kwoty 524 CHF od dnia 20 września 2021 r. do dnia zapłaty, zasądza od pozwanego na rzecz powodów odsetki ustawowe za opóźnienie od kwoty 215.620,62 zł (dwieście piętnaście tysięcy sześćset dwadzieścia złotych i 62/100)

i od kwoty 524 CHF (pięćset dwadzieścia cztery franki szwajcarskie) od dnia 9 marca 2022 r. do dnia zapłaty, oddalając powództwo o zasądzenie odsetek za opóźnienie w pozostałym zakresie;

2. oddala apelację w pozostałej części;

3.zasądza od pozwanego na rzecz powodów kwotę 8.100 zł (osiem tysięcy sto złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym, z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia za czas od uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

SSA Leszek Jantowski

Sygn. akt ACa 2299/23

UZASADNIENIE

Powodowie A. S. (1) i A. S. (2) wnieśli pozew przeciwko Bankowi (...) S.A. w G. domagając się zasądzenia od pozwanego kwot: 215.620,62 zł i 524 CHF tytułem bezpodstawnego wzbogacenia w związku z nieważnością umowy kredytowej i pobraniem przez pozwanego nienależnie rat w okresie 19.03.2007r. do 4.06.2021 r. wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 27.08.2021r. do dnia zapłaty oraz ustalenia , że nie istnieje między stronami stosunek prawny wynikający z umowy kredytu z dnia 29 grudnia 2006r., podpisanej w dniu 30 grudnia 2006r. z poprzednikiem prawnym pozwanego (...) Bank S.A. z siedzibą w G., nr (...) wobec jej nieważności.

Ewentualnie powodowie wnieśli , w razie uznania przez Sąd, że ww. umowa kredytu z dnia 30 grudnia 2006r. jest ważna, ale zawiera abuzywne klauzule indeksacyjne do CHF - o zasądzenie od pozwanego Banku (...) S.A. z siedzibą w G. na ich rzecz kwoty 26.952,98 zł i 524 CHF tytułem nadpłaconych rat w tym samym okresie jak wyżej wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od kwot: 22.885,12 zł i 360,20 CHF od dnia 27.08.202lr. do dnia zapłaty ; od kwot 4.067,86 zł i 163,80 CHF od dnia następującego po dniu doręczenia odpisu pozwu pozwanemu do dnia zapłaty.

Wnieśli również o zasądzenie kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego w wysokości dwukrotności stawki minimalnej wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie za czas od uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

Pozwany w odpowiedzi na pozew i w dalszych pismach procesowych wnosił o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie solidarnie od powodów kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Wyrokiem z dnia 23 lutego 2023r. Sąd Okręgowy w Gdańsku:

I.ustalił, że nie istnieje stosunek prawny wynikający z Umowy kredytu nr (...) z dnia 29 grudnia 2006 r., zawartej w dniu 30 grudnia 2006 roku pomiędzy powodami A. S. (1) i A. S. (2) a poprzednikiem prawnym pozwanego (...) Bankiem Spółką Akcyjną w G.;

II.zasądził od pozwanego Banku (...) Spółki Akcyjnej w G. na rzecz powodów A. S. (1) i A. S. (2) kwotę 215.620,62 zł (dwieście piętnaście tysięcy sześćset dwadzieścia złotych i 62/100) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 20 września 2021r. do dnia zapłaty;

III.zasądził od pozwanego Banku (...) Spółki Akcyjnej w G. na rzecz powodów A. S. (1) i A. S. (2) kwotę 524 CHF (pięćset dwadzieścia cztery franki szwajcarskie) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 20 września 2021r. do dnia zapłaty;

IV.oddalił powództwo w pozostałej części żądania odsetek za opóźnienie;

V.zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę 11.834 zł (jedenaście tysięcy osiemset trzydzieści cztery złote) tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

Powyższe rozstrzygnięcie zostało wydane na podstawie następujących ustaleń i rozważań :

W dniu 30 grudnia 2006 r. powodowie zawarli z poprzednikiem prawnym pozwanego — (...) Bank S.A. umowę kredytu nr (...) (sporządzoną w dniu 29 grudnia 2006r.). Na jej podstawie Bank udzielił powodom kredytu w wysokości 195.906 zł indeksowanego kursem CHF. Na kwotę kredytu składała się:

- kwota pozostawiona do dyspozycji kredytobiorcy w wysokości 190.000zł, przeznaczona na pokrycie części kosztów budowy i ustanowienia odrębnej własności lokalu mieszkalnego w R. i jego wykończenie ;

- koszty należnej prowizji z tytułu udzielenia kredytu w wysokości 5.706 zł;

- koszty z tytułu opłaty sądowej za wpis hipoteki w wysokości 200zł (§ 1 ust. 1 i 2 umowy).

W § 1 ust. 1 umowy zawarto informację, że w dniu wypłaty saldo jest wyrażone w walucie, do której jest indeksowany kredyt według kursu kupna waluty, do której indeksowany jest kredyt, podanego w tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez poprzednika prawnego pozwanego, opisanej szczegółowo w § 17 umowy, następnie saldo walutowe przeliczane jest dziennie na złote polskie według kursu sprzedaży waluty, do której indeksowany jest kredyt, podanego w tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez poprzednika prawnego pozwanego, opisanej szczegółowo w § 17.

Prawnym zabezpieczeniem spłaty kredytu była między innymi - zgodnie z § 3 ust. 2 umowy hipoteka kaucyjna w złotych polskich do stanowiącej 170% kredytu wpisana w księdze wieczystej prowadzonej dla kredytowanej nieruchomości (§ 3 ust. 2 umowy). Kredyt powodów podlegał następującym programom kredytowym, których warunki były umieszczone w umowie: Kredyt (...)

W § 7 ust. 2 umowy wskazano, że wypłata wskazanej we wniosku kwoty kredytu będzie dokonana przelewem na wskazane w tym wniosku konto bankowe w banku krajowym . Za prawidłowe wskazanie tego rachunku bankowego odpowiedzialność ponosić miał wyłącznie kredytobiorca. Dzień dokonania takiego przelewu miał być uważany za dzień wypłaty wykorzystanego kredytu. Każdorazowo wypłacona kwota złotych polskich miała być przeliczona na walutę, do której indeksowany był kredyt według kursu kupna waluty kredytu podanego w tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank S.A., obowiązującego w dniu dokonania wypłaty przez bank.

Rozliczenie każdej wpłaty dokonanej przez kredytobiorcę miało następować według kursu sprzedaży waluty, do której jest indeksowany kredyt, podanego w tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank S.A. obowiązującego w dniu wpływu środków do banku (§ 10 ust. 6 umowy).

W umowie zawarto oświadczenia kredytobiorców, że postanowienia umowy zostały z nimi indywidualnie uzgodnione (§11 ust. 3 umowy).

W § 17 zawarto postanowienia dotyczące tabel kursowych. Ustęp pierwszy wskazywał, że do rozliczenia transakcji wypłaty i spłat kredytu stosowane są odpowiednio kursy kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank walut zawartych w ofercie Banku obowiązującej w dniu dokonania transakcji (§ 17 ust. 1). Kursy kupna określono jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP minus marża kupna (§ 17 ust. 2). Kursy sprzedaży określono jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP plus marża sprzedaży (§17 ust. 3). Do wyliczenia kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank stosowano kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP w danym dniu roboczym skorygowane o marżę kupna/sprzedaży (...) Bank S.A. (§17 ust. 4). Obowiązujące w danym dniu roboczym kursy kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank walut zawartych w ofercie Banku określane były przez Bank po godzinie 15:00 poprzedniego dnia roboczego i wywieszane w siedzibie Banku oraz publikowane na stronie internetowej (§ 17 pkt. 5).

Przed zawarciem umowy powodowie złożyli w dniu 18 grudnia 2006r. wniosek kredytowy, w którym wskazali, że wnoszą o udzielenie im kredytu w PLN, indeksowanego kursem CHF, w wysokości 190.000zł, z przeznaczeniem na budowę i wykończenia lokalu mieszkalnego .

W dniu 18 grudnia 2006r. powodowie podpisali oświadczenia, że przedstawiono im ofertę kredytu hipotecznego w złotych polskich oraz że wybrali kredyt w walucie obcej, będąc uprzednio poinformowanymi o ryzykach związanych z zaciągnięciem kredytu hipotecznego w walucie obcej oraz o ryzyku stopy procentowej w przypadku kredytów o zmiennej stopie procentowej. Podpisali także otrzymane zawiadomienie dotyczące prawa odstąpienia od umowy.

Bezspornym jest ,że kredyt został wypłacony powodom w PLN , na wniosek powodów, w 5 transzach w okresie od 14 lutego 2007r. do 28 lutego 2008r. , na wskazany przez nich rachunek bankowy.

Powodowie zaciągnęli kredyt u poprzednika prawnego pozwanego, gdyż potrzebowali środków pieniężnych w kwocie 190.000 zł na pokrycie kosztów zakupu ( wybudowania i ustanowienia odrębnej własności ) lokalu mieszkalnego w R.. Posiadali wkład własny w wysokości około 70 tys. zł Był to ich pierwszy kredyt hipoteczny. Zakupiony za środki z kredytu lokal mieszkalny zaspokajał potrzeby mieszkaniowe powodów. Powodowie do chwili obecnej w lokalu tym zamieszkują.

Łącząca strony umowa była umową z konsumentami, zawartą za pomocą ustalonego wzorca umowy. Treść zapisów umowy nie była ustalana indywidualnie, powodowie nie mieli na treść umowy żadnego wpływu, gdyż żadnego pola do negocjacji nie było. Wbrew podpisanym przez powodów oświadczeniom, nie przedstawiono im oferty kredytu w PLN, gdyż na taki rodzaj kredytu nie mieli zdolności.

Nie wytłumaczono powodom na czym dokładnie polega ryzyko kursowe ani jak jest tworzona tabela kursowa. Nie wytłumaczono im także mechanizmu indeksacji. Zapewniano powodów o nieznacznych , groszowych wahaniach waluty CHF.

Powodowie są świadomi skutków stwierdzenia nieważności umowy kredytowej. W takim rozwiązaniu upatrują najkorzystniejszych skutków dla siebie.

Stan faktyczny niniejszej sprawy Sąd pierwszej instancji ustalił na podstawie dokumentów prywatnych i urzędowych oraz zeznań stron. Za wiarygodne uznał zeznania świadków P. S. (byłego pracownika (...) Banku), oraz pisemnych oświadczeń pracowników pozwanego banku (...): M. C., I. W. i W. Z., jednak miał na uwadze, że okoliczności związane z tworzeniem tabel kursowych i procedury przedstawiania ofert kredytowych dostępnych w banku nie miały większego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, wobec tego, że powodowie w chwili zawierania umowy nie zostali poinformowani o sposobach ustalania tabel kursowych, a tym samym kursów kupna i sprzedaży CHF, zaś doradca kredytowy ich obsługujący P. S. nie pamiętał powodów ani rozmów z nimi.

Sąd Okręgowy pominął wnioski dowodowe o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego (art. 235² § 1 pkt 2 i 5 k.p.c.).

W ocenie Sądu meriti powództwo z dnia 15.11.2021 r. w zakresie żądania głównego w przedmiocie stwierdzenia nieważności umowy poprzez ustalenie jej nieistnienia oraz roszczenia o zapłatę kwot 215.620,62zł i 524 CHF zasługiwało na uwzględnienie z wyjątkiem daty wymagalności roszczenia o zapłatę.

Sąd pierwszej instancji przyjął, że powodowie posiadali interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie (art. 189 k.p.c.). Nie podzielił stanowiska powodów odnośnie do nieważności umowy ze względu na sprzeczność z art. 69 praw bankowego.

Dalej Sąd Okręgowy odwołał się do przesłanek abuzywności postanowień umownych (art. 385^{(

1)} k.c.), wskazując, iż przedmiotem oceny winny być postanowienia zwarte w § 1 ust.1 , § 7 ust.2, §10 ust. 6 w zw. z § 17 umowy.

W ocenie Sądu Okręgowego, powodowie zawarli przedmiotową umowę działając jako konsumenci (art. 22^{(
1)} k.c.), zaś wyżej wskazane postanowienia kształtują prawa i obowiązki kredytobiorców w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając interesy powodów. Postanowienia te nie zostały przy tym sporządzone w sposób jednoznaczny. W konsekwencji Sąd pierwszej instancji uznał, że wyżej wskazane postanowienia nie wiążą powodów, przy czym brak jest możliwości utrzymania przedmiotowej umowy na skutek zastosowania art. 358§ 2 k.c. Nie podzielił także stanowiska pozwanego odnośnie do możliwości podziału klauzuli z § 17 umowy przez wyeliminowanie jedynie elementu dotyczącego marży banku. Reasumując, Sąd Okręgowy uznał, że p usunięciu wyżej wskazanych postanowień umownych – przedmiotowej umowy nie da się utrzymać w pozostałej części.

Sąd Okręgowy podkreślił, że umowa kredytu nie wiąże stron ze skutkiem ex tunc, co oznacza, że roszczenie powodów o zwrot spełnionego przez nich świadczenia w postaci spłaconych rat odsetkowo-kapitałowych w wysokości 215.620,62 zł i 524 CHF jest uzasadnione na podstawie art. 410 k.c.

Reasumując, na podstawie art. 189 k.p.c. Sąd Okręgowy w punkcie I sentencji wyroku ustalił, że nie istnieje zobowiązania z umowy kredytu nr (...) zawartej w dniu 30 grudnia 2006r. pomiędzy powodami a poprzednikiem prawnym pozwanego (...) Bank S.A. wobec stwierdzenia nieważności zawartych w niej konkretnych postanowień, bez istnienia których umowa upada.

W punkcie II i III sentencji wyroku Sąd pierwszej instancji zasądził na rzecz powodów, na podstawie ww. przepisów kwotę 215.620,62 zł oraz kwotę 524 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 20 września 2021 r. ponieważ uznał, że pozwany pozostaje w opóźnieniu w spełnieniu ww. świadczenia na rzecz powodów w związku z reklamacją z dnia 20.08.2021 r., doręczoną bankowi w dniu 20 sierpnia 2021 r., z zakreślonym w piśmie 30- dniowym terminem do zapłaty, który upływał w dniu 19 września 2019r. a nie w dacie sporządzenia odpowiedzi na reklamację czyli 26.08.2021 r. Dlatego w pkt IV oddalono powództwo w tej części odsetek.

O odsetkach Sąd I instancji orzekł na podstawie art. 481 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 455 k.c.

Rozstrzygnięcie o kosztach procesu Sąd Okręgowy zawarł w punkcie V sentencji wyroku, opierając je o zasadę odpowiedzialności za wynik postępowania, zgodnie z art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 k.p.c.

Apelację od powyższego wyroku wniosła strona pozwana, zaskarżając wyrok w części tj. w zakresie pkt I., II., III. i V. Przedmiotowemu orzeczeniu zarzuciła:

1. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 233 § 1 k.p.c. w zw. art. 245 k.p.c. w zw. z art. 299 k.p.c., poprzez dokonanie dowolnego a nie wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego, tj.:

1) błędne przyjęcie, że postanowienia Umowy kredytu nr (...) z dnia 30 grudnia 2006 r. (dalej: „Umowa Kredytu”) nie były indywidualnie negocjowane i nie można było negocjować kursów wypłaty i spłaty kredytu, w tym przyjęcia kursu średniego NBP, podczas gdy z dokumentów zgromadzonych w niniejszej sprawie w postaci Wniosku o udzielenie Kredytu Hipotecznego nr (...) z 18 listopada 2006 r. (dalej: „Wniosek kredytowy”), Umowy Kredytu (przede wszystkim § 11 ust. 3), Oświadczeń Strony Powodowej z dnia 18 grudnia 2006 r. o ryzyku i rezygnacji z kredytu w PLN (dalej: „Oświadczenie o ryzyku”), Tabeli prowizji i opłat dla kredytów hipotecznych (dalej: „TPiO”), Kuponu zniżkowego, zeznań świadka P. S. (posiedzenie z 26 stycznia 2023 r., moment nagrania: 00:10:49- 00:12:42; 00:22:30-00:24:17;00:40:48-00:41:18) pisemnego oświadczenia pracownika Pozwanego M. C., pisemnego oświadczenia pracownika Pozwanego W. Z. i pisemnego oświadczenia pracownika Pozwanego I. W. i wynika, że Strona Powodowa miała wpływ na treść Umowy Kredytu, gdyż wnioskowała o udzielnie kredytu w walucie CHF spłacanego w walucie PLN, co znalazło odzwierciedlenie w Umowie Kredytu oraz mogła negocjować kurs wypłaty kredytu;

2) błędne przyjęcie, że Stronie Powodowej nie przedstawiono wystarczających informacji w zakresie ryzyka związanego z Umową Kredytu indeksowanego i Strona Powodowa nie była świadoma możliwych ekonomicznych konsekwencji związanych z takim kredytem w sytuacji, w której:

Strona Powodowa była rzetelnie informowana już na etapie składania Wniosku kredytowego, że taka umowa wiąże się z ryzykiem kursowym, które miało mieć wpływ na wysokość jej zobowiązań, co potwierdzają dowody w postaci dokumentów Oświadczeń Strony Powodowej z dnia 18 grudnia 2006 r. o ryzyku i rezygnacji z kredytu w PLN, Informacji dla Klientów (zał. nr 14 do odpowiedzi na pozew), (...) Bank S.A. (zał. nr 15 do odpowiedzi na pozew), przykładowych wydruków z kalkulatora (zał. nr 16 do odpowiedzi na pozew) oraz zeznania obsługującego Stronę powodową świadka P. S. (posiedzenie z dnia 26 stycznia 2023 r., moment nagrania: 00:05:40-00:10:49; 00:15:13-00:22:09; 00:26:00-00:28:21; 00:28:22-00:29:06; 00:29:07-00:34:00; 00:39:18-00:39:55);

w § 6 ust. 3 Umowy Kredytu Pozwany obrazowo przedstawił nieograniczoną i nieprzewidywalną skalę ryzyka związanego z kredytem indeksowanym do waluty obcej informując, że wzrost kursu waluty wpłynie na wzrost raty kredytu, ale i wzrost samego zadłużenia do tego stopnia, że saldo zadłużenia może przekroczyć wartość nieruchomości określonej w § 3 ust. 1 Umowy Kredytu i że ryzyko to ponosi kredytobiorca;

Pozwany Bank przekazywał wszystkim kredytobiorcom informacje o ryzykach związanych z kredytem powiązanym z kursem waluty obcej, co potwierdzają dokumenty broszur informacyjnych Informacji dla Klientów (...) Bank ubiegających się o kredyt hipoteczny indeksowany do waluty obcej, (...) Bank S.A., a także Przykładowych wydruków z kalkulatora kredytowego okazywanego kredytobiorcom przez doradcę kredytowego przy przedstawianiu oferty kredytowej i Zarządzenia nr (...) Prezesa Zarządu (...) Bank S.A. z dnia 23 czerwca 2006 r. wraz z załącznikiem

Pozwany wywiązał się z zaleceń regulatora rynku dotyczących sposobu informowania kredytobiorców o ryzykach związanych z kredytami powiązanymi z walutami obcymi, które wynikały z Rekomendacji S obowiązującej od lipca 2006 r.;

świadomość zmienności kursów walut obcych oraz ich nieprzewidywalność jest uważana w polskim społeczeństwie za wiedzę powszechnie znaną, co znajduje potwierdzenie w ugruntowanej linii orzeczniczej; nadto w dacie zawarcia Umowy Kredytu nie obowiązywał żaden bezwzględnie obowiązujący i konkretny przepis prawa, który nakładałby na Pozwany Bank szersze obowiązki informacyjne niż te które zostały udzielone Stronie Powodowej;

na skutek czego niezasadnie przyjęto, że Pozwany nie wywiązał się z obowiązków informacyjnych względem Strony Powodowej;

3) bezpodstawne przyjęcie, że Pozwany dysponował dowolnością w kształtowaniu kursów walut mających zastosowanie do Umowy Kredytu poprzez dowolne kształtowanie marży Banku, podczas gdy § 17 Umowy Kredytu precyzyjnie opisuje w jaki sposób Pozwany określa kursy w Tabeli Kursów kupna/sprzedaży a kursy te powiązane są ze średnim kursem NBP. Nadto z Uchwały Zarządu Banku nr (...) z dnia 26 marca 2003 r. wraz z załącznikiem nr 1 oraz Decyzji nr (...) komitetu (...) Banku (...) S.A. z dnia 11 grudnia 2009 r. jednoznacznie wynika, że Pozwany posługiwał się obiektywnymi, szczegółowymi i precyzyjnymi sposobami wyznaczania wysokości marży Banku, a tym samym kursu waluty, co oznacza, że brak było w tym zakresie dowolności po stronie Pozwanego Banku;

4) niezasadne przyjęcie, że sporne postanowienia Umowy Kredytu prowadzą do nierównowago kontraktowej stron, podczas gdy na podstawie § 10 ust. 11 Umowy Kredytu na wniosek Strony Powodowej można było dokonać zmiany waluty kredytu (co zgodnie z TPiO było nieodpłatne), co pozwala przyjąć, że Umowa Kredytu obciążała obie strony ryzykami związanymi z kredytem równomiernie, a nadto posiadała unikalny mechanizm mitygujący ryzyko walutowe Strony Powodowej (tzw. klauzula kompensacyjna, ograniczającą ekspozycję Strony Powodowej na nadmierne ryzyko walutowe - mechanizm ten został uznany za dostatecznie chroniący konsumenta w Dyrektywie (...) z dnia 4 lutego 2014 r.), co przemawia za przyjęciem, że Umowa Kredytu nie naruszała rażąco interesów Strony Powodowej;

5) błędną ocenę pisemnych oświadczeń I. W., W. Z. i M. C. i przyjęciu, że dokumenty te nie miały znaczenia dla dokonania ewentualnych ustaleń w niniejszej sprawie, albowiem osoby te nie miały żadnej styczności ze Stroną Powodową, w sytuacji gdy:

ww. osoby są wieloletnimi pracownikami Pozwanego i posiadają szczegółową wiedzę o funkcjonowaniu przedsiębiorstwa Pozwanego, w tym o wewnętrznych procedurach normujących takie sfery działania Pozwanego, jak oferowanie kredytów klientom detalicznym, które to procedury miały charakter standardowy, były przedmiotem wielu szkoleń i musiały być zachowane względem każdego klienta, w tym Strony Powodowej;

z ww. dokumentów wynikały okoliczności mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, a w szczególności dokumenty te wskazywały na możliwość indywidualnych uzgodnień Umowy Kredytu, a także wskazywały na przebieg procesu oferowania kredytu, w tym zakres i sposób wykonania przez pracowników Pozwanego obowiązków informacyjnych, w tym pouczenia o ryzykach oraz mechanizmach zawartych w Umowie Kredytu, wskazywały na sposoby ustalania przez Pozwanego kursów CHF, w tym na całkowicie rynkowy charakter tych kursów i powiązanie ich z kursem średnim NBP, dokładnie wskazywał na sposób ustalania wielkości spread’u, a także na uzasadnienie zastosowania tej instytucji w umowach kredytów indeksowanych;

6) dowolną ocenę dowodów z zeznań świadka P. S. poprzez uznanie ich za opisujące procedury, a zatem nie odnoszące się do niniejszej sprawy i nie wnoszące istotnych faktów do jej rozstrzygnięcia, podczas gdy sam fakt, że świadek nie pamiętał dokładnie Strony Powodowej nie oznacza, że nie zastosował wobec niej wymaganych procedur i nie przekazał rzetelnych informacji, które przekazywał każdemu klientowi - przy czym nie było wątpliwości, że świadek prowadził obsługę Strony Powodowej (w punkcie 2.1. uzasadnienia apelacji Pozwany dokonał oznaczenia części zapisów rozprawy, dotyczących faktów wykazanych dowodem z zeznań ww. świadka)-,

7) uznanie za w pełni wiarygodne okoliczności wskazanych w trakcie przesłuchania Strony Powodowej i uczynienie ich podstawą ustaleń faktycznych, dotyczących procesu zawierania Umowy Kredytu, w tym przebiegu prezentacji Umowy Kredytu i mechanizmów w niej zawartych oraz związanych z nią ryzyk, w sytuacji gdy jej przesłuchanie było sprzeczne z dokumentami zgromadzonymi w sprawie i zeznaniami świadka stanowiącymi podstawę ustaleń (w punkcie 2.1. uzasadnienia apelacji Pozwany dokonał oznaczenia części zapisów rozprawy i dotyczących faktów wykazanych dowodem z przesłuchania Strony Powodowej)

a w konsekwencji tych naruszeń błędne przyjęcie (niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy), że:

a) Strona Powodowa została poinformowana, że kurs franka jest walutą stabilną;

b) Strona Powodowa nie mogła negocjować warunków Umowy Kredytu, nie miała wpływu na jej treść;

c) Pozwany nie tłumaczył Stronie Powodowej poszczególnych zapisów umowy, na czym polega dokładnie ryzyko kursowe oraz jak Bank ustala kursy w swojej tabeli kursowej;

d) Strona Powodowa nie otrzymała szczegółowych informacji o ryzyku walutowym związanym z zaciągnięciem kredytu indeksowanego do CHF;

e) Doradca kredytowy nie przedstawił Stronie Powodowej wydruków z kalkulatora kredytowego, symulacji płaconych rat w złotych oraz w walucie obcej;

f) Umowa Kredytu nie była indywidualnie uzgodniona ze Stroną Powodową;

g) Doradca kredytowy nie wytłumaczył Stronie Powodowej mechanizmu indeksacji;

h) Postanowienia Umowy określające główne świadczenia stron zostały sformułowane w sposób niejednoznaczny;

i) Stronie Powodowej nie zostały wytłumaczone możliwe wahania kursów waluty obcej;

j) Pozwany nie poinformował Strony Powodowej zarówno co stanie się z ratą kredytu i pozostałym do spłaty kapitałem, jeżeli nadciągnie kryzys na światowym rynku finansowym;

k) Pozwany ustalał kursy walut w sposób arbitralny;

l) Pozwany nie zaproponował Stronie Powodowej instrumentów finansowych zabezpieczających przed ryzykiem zmiany kursu;

m) Klauzule indeksacyjne w Umowie Kredytu zawierały niejednoznaczne i niezrozumiałe dla Strony Powodowej warunki ryzyka kursowego naruszające równowagę kontraktową stron;

n) Bank wykorzystywał przeciwko Stronie Powodowej swoją przewagę informacyjną oraz uprzywilejowaną pozycję profesjonalisty przy zawieraniu Umowy Kredytowej;

o) Postanowienia Umowy Kredytu kształtują prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając interesy Strony Powodowej;

w sytuacji gdy Sąd I Instancji powinien ustalić, że:

—Strona Powodowa nie została poinformowana, że kurs franka jest walutą stabilną;

— Strona Powodowa mogła negocjować warunki Umowy Kredytu oraz miała wpływ na jej treść;

— Pozwany tłumaczył Stronie Powodowej poszczególne zapisy umowy, na czym polega dokładnie ryzyko kursowe oraz jak ustala kursy w swojej tabeli kursowej;

— Strona Powodowa otrzymała szczegółowe informacje o ryzyku walutowym związanym z zaciągnięciem kredytu indeksowanego do CHF;

— Doradca kredytowy przedstawił Stronie Powodowej wydruki z kalkulatora kredytowego, symulacje płaconych rat w złotych oraz w walucie obcej;

Umowa Kredytu była indywidualnie uzgodniona ze Stroną Powodową;

Doradca kredytowy wytłumaczył Stronie Powodowej mechanizm indeksacji;

Postanowienia Umowy Kredytu nie kształtują praw i obowiązków w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając interesy Strony Powodowej;

Postanowienia Umowy określające główne świadczenia stron zostały sformułowane w sposób jednoznaczny;

Stronie Powodowej zostały wytłumaczone możliwe wahania kursów waluty obcej;

Pozwany poinformował Stronę Powodową zarówno co stanie się z ratą kredytu i pozostałym do spłaty kapitałem, jeżeli nadciągnie kryzys na światowym rynku finansowym;

Pozwany nie ustalał kursów walut w sposób arbitralny;

Pozwany zaproponował Stronie Powodowej instrumenty finansowe zabezpieczające przed ryzykiem zmiany kursu;

Klauzule indeksacyjne w Umowie Kredytu zawierały jednoznaczne i zrozumiałe dla Strony Powodowej warunki ryzyka kursowego naruszające równowagę kontraktową stron;

Bank nie wykorzystywał przeciwko Stronie Powodowej swoją przewagi informacyjnej oraz uprzywilejowanej pozycji profesjonalisty przy zawieraniu Umowy Kredytowej;

Umowa Kredytu nie jest sprzeczna z dobrymi obyczajami i nie narusza interesów konsumenta, a tym bardziej nie narusza ich w sposób rażący;

2. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 235¹ § 1 pkt 2 i 5 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. i art. 227 k.p.c. polegające na pominięciu - postanowieniem wydanym na rozprawie 26 stycznia 2023 r.² - wniosku dowodowego Pozwanego o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego sądowego z dziedziny bankowości, finansów oraz rachunkowości, w celu wykazania faktów podanych w punkcie 7) petitum odpowiedzi na pozew z 7 marca 2022 r. (dalej: „odpowiedź na pozew”), a w konsekwencji oparcie rozstrzygnięcia na niepełnym materiale dowodowym, uniemożliwiającym odtworzenie rzeczywistego charakteru stosunku łączącego strony Umowy Kredytu, w tym w szczególności: obiektywnego, rynkowego charakteru kursu waluty ustalanego przez Pozwanego, który był skorelowany z kursem średnim NBP, czy wyliczenia różnicy pomiędzy wysokością zobowiązania Strony Powodowej przy zastosowaniu kursu średniego NBP z wysokością zobowiązania Strony Powodowej obliczoną według kursów stosowanych przez Pozwanego, co skutkowało przyjęciem (niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy), że:

1) Zastosowany w Umowie Kredytu mechanizm indeksacji pozwalał na arbitralne i jednostronne ustalenie wartości świadczenia Strony Powodowej poprzez odwołanie do kursu kupna i kursu sprzedaży CHF ustalanego przez Bank jednostronnie w Tabeli;

2) Umowa Kredytu kształtuje prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając interesy Strony Powodowej;

3) Umowa Kredytu jest nieważna i nie może być dalej wykonywana;

w sytuacji gdy Sąd I Instancji powinien ustalić, że:

Bank nie miał możliwości dowolnego i arbitralnego ustalania kursów kupna i sprzedaży CHF (świadczy o tym także § 17 ust. 5 Umowy Kredytu);

Umowa Kredytu nie kształtuje praw i obowiązków w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, ani nie narusza interesów Strony Powodowej;

Umowa Kredytu jest ważna i może być dalej wykonywana;

3. naruszenie prawa materialnego, to jest art. 385¹ k.c., art. 385² k.c. w zw. z art. 69 ust. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (dalej: „Prawo bankowe”) w zw. z art. 3 ust. 1 i ust. 2, art. 4 ust. 2 i art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „Dyrektywa Rady 93/13/EWG”)³, poprzez ich błędną wykładnię i uznanie, że:

1) postanowienia Umowy Kredytu nie zostały indywidulanie uzgodnione, a Pozwany w procesie kontraktowania posługiwał się wzorcem, w sytuacji gdy posługiwanie się wzorem nie wyklucza możliwości indywidualnego uzgadniania postanowień umownych, co miało miejsce w niniejszej sprawie i na co wskazują załączone do sprawy dokumenty;

2) postanowienia Umowy Kredytu były niejednoznaczne i kształtowały prawa i obowiązku Strony Powodowej w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając interesy Strony Powodowej gdyż:

a. Pozwany w sposób nieprawidłowy wypełnił obowiązek informacyjny względem Strony Powodowej co do ryzyka kursowego jakie wprost wiązało się zarówno z klauzulą walutową, jak i z klauzulą spreadcrwą;

b. Pozwanemu na podstawie Umowy Kredytu przyznano uprawnienie do przeliczania sumy wykorzystanego kredytu do walutowej odsyłając do tabel ustalanych jednostronnie przez Pozwanego, w szczególności z uwagi na zastosowanie dowolnej marży;

c. postanowienia Umowy Kredytu narażają konsumenta na ryzyko kursowe, które może znacznie zwiększyć zobowiązanie konsumenta, a jednoczenie w Umowie Kredytu brak jest jakichkolwiek postanowień rozkładających ryzyko kursowe pomiędzy obie strony;

d. Pozwany stosował spread, który stanowił dodatkowy, ukryty koszt kredytu i pozwalał Pozwanemu osiągać zysk z tytułu świadczeń, które nie mieściły się w katalogu źródeł dochodów banku wskazanych w ustawowej definicji umowy kredytu;

w sytuacji gdy:

a) Strona Powodowa została w sposób należyty, szczegółowy i rzeczywisty poinformowana o ryzykach oraz mechanizmach zawartych w Umowie Kredytu gdyż na fakt istnienia tego ryzyka, jego alokację oraz rozmiar wprost wskazywał § 12 ust. 1, a także § 6 ust. 3 Umowy Kredytu oraz Informacja dla Klientów;

b) Sąd Okręgowy treść obowiązku informacyjnego wykłada mając na uwadze obecną wiedzę o wahaniach kursu CHF od dnia zawarcia Umowy Kredytu, a także obecne standardy regulacyjne, w sytuacji gdy fakt rzetelnego i prawidłowego wykonania obowiązku informacyjnego powinien uwzględniać stan wiedzy oraz obowiązki regulacyjne funkcjonujące w dniu zawarcia Umowy Kredytu;

c) metodologia przeliczenia kredytu i rat kapitałowo odsetkowych została jasno określona w Umowie Kredytu, w konsekwencji Strona Powodowa nie mogła mieć trudności w określeniu skutków swojego zobowiązania;

d) Bank nie miał możliwości dowolnego i arbitralnego ustalania kursów kupna i sprzedaży CHF, gdyż Umowa Kredytu odwoływała się przy ustalaniu kursu do kursów średnich NBP, a także do marży, która ustalana była na podstawie wskaźników rynkowych;

e) Pozwany stosował rynkowe kursy walut obcych, a konieczność konkurowania z innymi bankami komercyjnymi, a także ścisły nadzór regulacyjny nad działalnością Pozwanego, wykluczały dowolność Pozwanego w ustalaniu kursów walut;

f) Umowa Kredytu ryzykami obciążała również Pozwanego (a ryzyko stopy procentowej ziściło się w pełni na niekorzyść Pozwanego), a także zawierała w § 10 ust. 11 klauzulę kompensującą ryzyko walutowe Strony Powodowej, która pozwala na przewalutowanie kredytu, a tym samym mitygację ryzka Strony Powodowej;

g) spread nie stanowił ukrytego kosztu Kredytu, gdyż Strona Powodowa została poinformowana o jego stosowaniu, miał on na celu pokryć koszty obrotu walutowego związanego z zabezpieczeniem pozycji walutowej Banku i jest w pełni dopuszczalny przez prawo krajowe i europejskie, przez co nie może być uznany za sprzeczny z normatywnym wzorcem Umowy Kredytu;

3) klauzula indeksacyjna (§ 1 ust. 1 w zw. z § 7 ust. 2 i § 10 ust. 6 Umowy Kredytu), może być poddana kontroli w zakresie abuzywności z powołaniem na niedozwolony charakter postanowień dotyczących Tabeli kursów walut Banku, określonych w § 17 Umowy Kredytu, pomimo że klauzula indeksacyjna stanowi postanowienie określające główne świadczenie stron, sformułowane w sposób jednoznaczny;

i w konsekwencji błędne uznanie przez Sąd I Instancji, że kwestionowane przez Stronę Powodową postanowienia Umowy Kredytu stanowią postanowienia niedozwolone, których eliminacja skutkuje nieważnością tej umowy w całości;

4. naruszenie prawa materialnego, to jest art. 385¹ § 1 i § 2 k.c. i art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych ustaw (dalej: „Ustawa antyspreadowa”) przez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że uchwalenie ww. aktu normatywnego pozostało nie miało żadnego wpływu na kwestię abuzywności postanowień Umowy Kredytu, w sytuacji gdy wejście w życie Ustawy antyspreadowej przekłada się na okoliczność, że na dzień orzekania został usunięty abuzywny charakter spornych postanowień Umowy Kredytu;

5. naruszenie prawa materialnego, to jest art. 56 k.c., art. 65 § 2 k.c. i art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 385¹ § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG przez ich błędną wykładnię i w konsekwencji zaniechanie przyjęcia, że istnieje możliwość utrzymania Umowy Kredytu z pominięciem klauzul uznanych za abuzywne poprzez:

1) dokonanie wykładni oświadczeń woli stron i w konsekwencji zastosowanie przeliczeń walutowych według kursu średniego NBP;

2) zastosowanie przepisu dyspozytywnego, tj. art. 358 § 2 k.c. i w konsekwencji zastosowanie przeliczeń walutowych według kursu średniego NBP;

3) zastosowanie innych przepisów prawa materialnego i w konsekwencji zastosowanie przeliczeń walutowych według kursu średniego NBP;

4) zastosowanie „blue pencil test”',

6. naruszenie prawa materialnego, to jest art. 385¹ § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG przez ich niewłaściwe zastosowanie i ustalenie, że wyeliminowanie uznanych za abuzywne klauzuli walutowej i spread’owej prowadzi do eliminacji ryzyka kursowego, a także eliminacji postanowień określających główne świadczenia stron Umowy Kredytu, będących postanowieniami istotnymi w konsekwencji czego brak jest konsensusu stron co do istotnych postanowień Umowy Kredytu określających jej przedmiot, a bez tych postanowień Umowa Kredytu nie zostałaby przez strony zawarta, co skutkuje nieważnością Umowy Kredytu, w sytuacji gdy Umowa Kredytu jest typową umową kredytu indeksowanego zgodną z przepisami Kodeksu Cywilnego oraz Prawa bankowego, a nadto przy założeniu niekorzystanej interpretacji, zgodnie z którą kwestionowane klauzule stanowią klauzule abuzywne, ich wyeliminowanie nie skutkuje upadkiem całej Umowy Kredytu a nadto stwierdzenie nieważności całej Umowy Kredytu jako następstwa abuzywności klauzuli kursowej (spreadowej) stanowi sankcję nieproporcjonalną, gdyż spread stanowił w niniejszej sprawie jedynie niewielką część kosztów kredytu ponoszonych przez Stronę Powodową;

7. naruszenie prawa materialnego, to jest art. 189 k.p.c. przez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że Stronie Powodowej przysługuje interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności Umowy Kredytu, podczas gdy:

1) Stronie Powodowej przysługuje w odniesieniu do Umowy Kredytu roszczenie dalej idące, tj. roszczenie o zapłatę w związku z nieważnością przedmiotowej Umowy Kredytu, a tym samym nie Strona Powodowa nie dysponowała interesem prawnym w żądaniu ustalenia nieważności Umowy Kredytu;

2) ustalenie nieważności Umowy Kredytu nie zakończy definitywnie sporu między stronami;

8. naruszenie prawa materialnego, to jest art. 410 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. oraz art. 411 pkt 1, 2, 4 k.c., polegające na ich błędnej wykładni i przyjęciu, że wszelkie kwoty świadczone przez Stronę Powodową na rzecz Pozwanego w wykonaniu Umowy Kredytu stanowią świadczenie nienależne, pomimo, że świadczenia Strony Powodowej znajdowały swoją podstawę w tej umowie, a ponadto nie wystąpiły przesłanki do uznania, iż świadczenia Strony Powodowej są nienależne;

9. naruszenie prawa materialnego, to jest art. 409 k.c. polegające na jego niezastosowaniu i przyjęciu, iż:

1) Pozwany jest obecnie wzbogacony, podczas gdy Pozwany w związku z Umową Kredytu musiał liczyć się z szeregiem wydatków, począwszy od konieczności przekazania Stronie Powodowej kwoty kapitału, skończywszy na ponoszeniu kosztów zabezpieczenia ryzyk związanych z udzieleniem kredytu;

2) Pozwany powinien liczyć się obowiązkiem zwrotu wzbogacenia w momencie zużycia korzyści, podczas gdy Umowa Kredytu była ważna, toteż brak było podstaw do jakichkolwiek założeń co do braku przysporzeń pomiędzy stronami, czy też obowiązku ich zwrotu;

10. naruszenie prawa materialnego w postaci art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 455 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że Stronie Powodowej należą się odsetki ustawowe za opóźnienie od kwot zasądzonych w pkt II i III Zaskarżonego Wyroku od dnia 20 września 2021 r. do dnia zapłaty, podczas gdy termin liczenia odsetek za opóźnienie w realizacji rozliczeń o zwrot nienależnie spełnionych świadczeń, wynikających z ustalenia nieważności Umowy Kredytu, może rozpocząć się w niniejszej sprawie nie wcześniej niż w momencie postania stanu trwałej bezskuteczności Umowy Kredytu - przy czym stan ten może powstać dopiero po uprawomocnieniu się Zaskarżonego Wyroku, ponieważ do tego czasu Strona Powodowa ma prawo do zmiany swojego oświadczenia o skorzystaniu z ochrony przewidzianej dla konsumentów przewidzianej przez Dyrektywę 93/13 oraz przepisy art. 385' i n. k.c.

Mając na uwadze podniesione zarzuty skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części poprzez oddalenie powództwa także w pozostałym zakresie, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w uchylonym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.

W odpowiedzi na apelacje powodowie wnieśli o oddalenie apelacji pozwanego w całości jako bezzasadnej (k. 352-360).

Pismem wniesionym w dniu 5 września 2024 r. (k.373-387 pozwany zgłosił zarzut prawa zatrzymania świadczeń spełnionych przez stronę powodową na rzecz banku do czasu zaofiarowania przez stronę powodową zwrotu świadczenia spełnionego przez pozwanego na ich rzecz w postaci zapłaty kwoty 189 999,97 zł, tj. wartości kapitału udostępnionego stronie powodowej na podstawie umowy kredytu.

Sąd Apelacyjny ustalił i zważył co następuje:

Apelacja była uzasadniona jedynie w niewielkim zakresie dotyczącym odsetek.

Sąd Apelacyjny podziela ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy i przyjmuje je za własne (art. 387¹ § 2 pkt 1 k.p.c.), podobnie podziela dokonaną przez Sąd ocenę dowodów, oraz ocenę prawną poczynionych w sprawie prawidłowych ustaleń faktycznych odnośnie do skutku w postaci bezskuteczności (nieważności) przedmiotowej umowy kredytu oraz aktualizacji po stronie kredytobiorców roszczenia restytucyjnego,

Przechodząc do poszczególnych zarzutów apelacji, w ocenie Sądu Apelacyjnego przed oceną zarzutów naruszenia prawa materialnego należało odnieść się do zarzutów naruszenia prawa procesowego, gdyż od ich rozstrzygnięcia zależało, czy Sąd poczynił w sprawie prawidłowe ustalenia faktyczne i w konsekwencji, czy zastosował prawidłowe normy prawa materialnego.

Skarżący upatrywał się naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art.245 k.p.c. w zw. z art. 299 k.p.c. w dokonaniu dowolnego a nie wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego to jest „błędnego przyjęcia, że postanowienia Umowy kredytu nie były indywidualnie negocjowane”, „błędnego przyjęcią, że Stronie Powodowej nie przedstawiono wystarczających informacji w zakresie ryzyka związanego z Umową Kredytu indeksowanego i Strona Powodowa nie była świadoma możliwych ekonomicznych konsekwencji związanych z takim kredytem”; „bezpodstawnego przyjęcia, że Pozwany dysponował dowolnością w kształtowaniu kursów walut mających zastosowanie do Umowy Kredytu poprzez dowolne kształtowanie marży Banku”; „niezasadnego przyjęcia, że sporne postanowienia umowy kredytu prowadzą do nierównowago kontraktowej stron”, „błędnej oceny pisemnych oświadczeń I. W., W. Z. i M. C.”; „dowolnej ocenę dowodów z zeznań świadka P. S.”; „uznaniu za w pełni wiarygodne okoliczności wskazanych w trakcie przesłuchania Strony Powodowej”.

W pierwszej kolejności należało odnieść się do kwestii pisemnych oświadczeń I. W. (k.229-230), W. Z. (k.232-233) i M. C. (k.226-227 oraz zeznań świadka P. S. (k.258-260, 00:05:40 – 00:43:01). Jak prawidłowo wskazał Sąd pierwszej instancji zeznania i pisemne oświadczenia wszystkich tych osób dotyczyły okoliczności związanych z tworzeniem tabel kursowych i procedury przedstawiania ofert kredytowych dostępnych w banku. Podkreślenia wymaga, iż w niniejszej sprawie istotne jest, jakich konkretnie informacji i pouczeń udzielono powodom przy zawieraniu umowy kredytowej, nie zaś jakie istniały ogólne wytyczne i procedury w banku. Wskazać również należy, że dla oceny abuzywności postanowień zawartych w umowie i dotyczących mechanizmu indeksacji zasadnicze znaczenie miała w ocenie Sądu Apelacyjnego wykładnia wniosku kredytowego, postanowień umowy i pisemnych oświadczeń związanych z jej zawarciem. Trafnie także zwrócił uwagę, że świadek P. S. nie pamiętał powodów – co jest logiczne, biorąc pod uwagę upływ czasu od przedmiotowego zdarzenia.

Odnośnie do powoływanych przez skarżącego dokumentów mających świadczyć o należytym poinformowaniu powodów o ryzyku związanym z zawarciem umową kredytu indeksowanego, to Sąd pierwszej instancji nie pominął w swoich ustaleniach dokumentu w postaci oświadczenia o zapoznaniu się z ryzykiem walutowym (k.113-114), jednak nie uznał, aby dokument ten był wystarczający dla uznania spełnienia obowiązku informacyjnego banku.

Co do dokumentów w postaci „Informacji dla Klientów (...) Banku ubiegających się o kredyt hipoteczny indeksowany do waluty obcej (k.195), (...) Bank S.A (k.197), czy „Przykładowych wydruków z kalkulatora kredytowego (k.199-200) to rzeczywiście Sąd pierwszej instancji nie odniósł się do nich szczegółowo w swoich ustaleniach faktycznych, ale Sąd Apelacyjny jako instancja merytoryczna odniesie się do ich treści w związku z oceną zarzutów naruszenia prawa materialnego, podobnie, jak i do treści § 6 ust,. 3 umowy.

Na płaszczyźnie materialnoprawnej należy także ocenić zarzuty „błędnego przyjęcia, że postanowienia Umowy kredytu nie były indywidualnie negocjowane”, „bezpodstawnego przyjęcia, że Pozwany dysponował dowolnością w kształtowaniu kursów walut mających zastosowanie do Umowy Kredytu poprzez dowolne kształtowanie marży Banku”; „niezasadnego przyjęcia, że sporne postanowienia umowy kredytu prowadzą do nierównowago kontraktowej stron”.

Antycypując te rozważania Sąd Apelacyjny nie podziela stanowiska skarżącego, iż zaznaczenie we wniosku „CHF” jako waluty, w której kredytobiorca ubiegał się o kredyt było równoznaczne z negocjacjami postanowień umowy i rzeczywistym wpływem na jej treść.

Skarżący upatrywał się również naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 245 k.p.c. w zw. z art. 299 k.p.c. w uznaniu za w pełni wiarygodne okoliczności wskazanych w trakcie przesłuchania strony powodowej i uczynienie ich podstawą ustaleń faktycznych. Zarzut ten należało uznać za chybiony. Sąd Apelacyjny podziela i przyjmuje za własną ocenę zeznań powodów dokonaną przez Sąd pierwszej instancji. Powódka w sposób logiczny i spójny zeznała (k. 261, 00:50:16): „Nie pamiętam, żeby omawiano z nami kredyt indeksowany. Pamiętam, że omawiano kredyt indeksowany z niższa ratą i wyższą zdolności. Tłumaczono nam co oznacza, że kredyt jest indeksowany, ale nie tłumaczono, że będzie przeliczony po uruchomieniu i jakie jest z tym związane ryzyko. Nam było to przedstawione tak, że jeżeli są wahania kursu, to są one minimalne, groszowe i praktycznie dla nas nie groźne… Pracownik banku nie mówił o ryzyku wzrostu raty czy kapitału w związku ze zmianą kursu. Mówił, że jest to waluta stabilna, bezpieczna”. Potwierdził to w swoich zeznaniach powód (k. 263, 01:31:33).

W istocie jednak zeznania powodów nie miały decydującego znaczenia dla oceny spełnienia przesłanek abuzywności postanowień umownych odnoszących się do indeksacji – zasadnicze znaczenie miała w tym zakresie wykładnia umowy i innych dokumentów związanych z zawarciem przedmiotowej umowy. W szczególności dla oceny, czy poprzednik prawny pozwanego wypełnił obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka walutowego istotne znaczenie miała przede wszystkim analiza pisemnych oświadczeń o zapoznaniu się z ryzykiem walutowym. Okoliczność, że strony uzgadniały wysokość kredytu, okres spłaty, jego rodzaj, wysokość oprocentowania nie świadczy o tym, że sam mechanizm indeksacyjny został indywidualnie uzgodniony. Kwestia ta będzie wyjaśniona w związku z oceną zarzutów naruszenia prawa materialnego, w szczególności art. 385¹ k.c.

Sąd Apelacyjny nie podzielił także zarzutu naruszenia art. 235² § 1 pkt 2 i 5 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. i art. 227 k.p.c. mającego polegać na pominięciu wniosku dowodowego pozwanego o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego sądowego z dziedziny bankowości, finansów oraz rachunkowości.

Przede wszystkim należy wskazać, że dowód z opinii biegłego był nieprzydatny dla rozstrzygnięcia kwestii abuzywności przedmiotowych klauzul – tego, czy postanowienia umowy kredytu dotyczące indeksacji były jednoznaczne oraz czy rażąco naruszają interesy powoda oraz dobre obyczaje - o tyle, że taka ocena winna być dokonywana na płaszczyźnie zastosowania norm prawa materialnego, a dowód z opinii biegłego rozstrzygnięciu takich kwestii nie może służyć (art.235^{(

2)} § 1 pkt. 3 k.p.c.). Dodatkowo należy podkreślić, na co trafnie także zwrócił uwagę Sąd Okręgowy, że okoliczność, w jaki sposób bank ustalał kursy walut w Tabeli kursów kupna/sprzedaży była prawnie obojętna dla ustalenia okoliczności istotnych w sprawie, gdyż sposób wykonywania umowy nie ma prawnego znaczenia dla oceny abuzywności klauzul umownych. Jak słusznie bowiem zauważył Sąd pierwszej instancji, abuzywność klauzul umownych jest oceniana na dzień zawarcia umowy (zob. uchwała SN 7 sędziów z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019/1/2, art. 385^{(

2)} k.c.). Skoro zatem umowa została uznana za nieważną, prawidłowo Sąd pierwszej instancji pominął wniosek dowodowy pozwanego o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego.

Przechodząc do oceny zarzutów naruszenia prawa materialnego, w pierwszej kolejności należało odnieść się do zarzutu naruszenia art. 189 k.p.c., mającego charakter materialnoprawny.

Skarżący upatrywał naruszenia art.189 k.p.c. w błędnym przyjęciu, że stronie powodowej przysługuje interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umowy kredytu.

Dla ustalenia, że powód posiada interes prawny istotne jest to, aby rozstrzygnięcie wydane w oparciu o art. 189 k.p.c. gwarantowało powodowi skuteczną ochronę jego interesów. Wyrok ustalający musi więc być zdatny do tego, aby definitywnie zakończyć spór stron co do prawa czy stosunku prawnego (zob. wyroki Sadu Najwyższego z dnia 18 czerwca 2009 r., II CSK 33/09, LEX nr 515730 , z dnia 19 września 2013 r., I CSK 727/12, LEX nr 1523363). Co prawda dominuje w orzecznictwie pogląd, że interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie istnienia lub nieistnienia prawa lub stosunku prawnego w zasadzie nie zachodzi, jeżeli zainteresowany może na innej drodze osiągnąć w pełni ochronę swoich praw, w szczególności na drodze powództwa o spełnienie świadczenia (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 października 2017 r., V CSK 52/17, LEX nr 2372279, z dnia 9 stycznia 2019 r., I CSK 711/17, LEX nr 2618479), to jednak Sąd Apelacyjny podziela i przyjmuje za własne stanowisko Sądu pierwszej instancji, który uznał, że powodowie mają także interes prawny w ustaleniu nieważności przedmiotowej umowy kredytowej. Samo bowiem istnienie możliwości wytoczenia powództwa o świadczenie nie w każdej sytuacji świadczy o braku interesu prawnego w żądaniu ustalenia. Brak interesu prawnego wystąpi jedynie wówczas, gdy wyrok zasądzający świadczenie zapewni pełną ochronę prawną uzasadnionych interesów powoda. W przypadku, gdy sporem o świadczenie nie będą mogły być objęte wszystkie uprawnienia istotne z perspektywy ochrony sfery prawnej powoda, przyjąć należy, że powód ma interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. Dotyczy to szczególności sytuacji, gdy konsekwencje ustalenia nieistnienia stosunku prawnego nie ograniczają się do aktualizacji obowiązku świadczenia, lecz dotyczą także innych aspektów sfery prawnej powoda, np. wpływają na określenie treści jego praw i obowiązków w przyszłości albo gdy pozwany zgłasza roszczenia ze stosunku prawnego objętego powództwem z art. 189 k.p.c., np. żąda zwrotu udzielonego kredytu w wysokości obliczonej zgodnie z treścią kwestionowanej umowy. Ustalenie nieważności umowy ma także znaczenie dla bytu hipoteki jako prawa akcesoryjnego. W takich sytuacjach nie sposób odmówić stronie umowy kredytu - dążącej do wykazania, że nie jest zobowiązana do świadczenia w wysokości ustalonej przy wykorzystaniu zakwestionowanych klauzul indeksacyjnych – interesu prawnego w dochodzeniu żądania ustalenia nieistnienia stosunku prawnego, mając w szczególności na uwadze dłuższą perspektywę czasową, w jakiej umowa miałaby obowiązywać. Ustalenie nieważności umowy in casu daje pewność, że nie powstają na przyszłość jakiekolwiek świadczenia wynikające z umowy, a ewentualne roszczenia stron muszą być oparte o nieważność stosunku prawnego. (zob. także uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2022 r., II CSKP 616/22, nie publik. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22, LEX nr 3411341, uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1726/22, nie publik.).

Dalsze zarzuty wymienione w pkt. 3-6 zarzutów apelacji należało w ocenie Sądu Apelacyjnego rozpatrzeć łącznie. Zarzuty te były bowiem ze sobą powiązane i po pierwsze dotyczyły wadliwego uznania, że postanowienia umowne odnoszące się do mechanizmu indeksacyjnego w przedmiotowej umowie są niedozwolone, a po wtóre skutków uznania tych klauzul za abuzywne, w szczególności możliwości wyeliminowania z § 17 przedmiotowej umowy jedynie klauzuli dotyczącej marży, z pozostawieniem klauzuli odsyłającej do średniego kursu NBP.

Przechodząc do oceny tych zarzutów, na wstępie niezbędne jest wyjaśnienie, że w doktrynie i orzecznictwie posługuje się pojęciem kredytu: indeksowanego, denominowanego i walutowego. W kredycie walutowym sensu stricte wysokość kredytu w umowie jest wyrażona w walucie obcej i wypłacona zostaje także w walucie obcej. Kredyt „denominowany” oznacza kredyt wyrażony w walucie obcej (np. CHF) ale wypłacony (uruchomiony) w PLN. W tym drugim przypadku kredytobiorca dokonuje spłaty rat kapitałowo-odsetkowych również w walucie polskiej, po przeliczeniu według kursu wymiany walut na dany dzień (najczęściej na dzień spłaty). Kredytobiorca zwraca bankowi sumę nominalną udzielonego kredytu (kapitał) stanowiącą określoną równowartość waluty obcej, w zależności od bieżącego kursu wymiany walut, wraz z odsetkami oraz ewentualnie innymi opłatami.

Z kolei kredyt indeksowany kursem waluty obcej to kredyt wyrażony w walucie polskiej (PLN), przy czym na dzień uruchomienia kredytu kwota kapitału kredytu (lub jej część – transza) przeliczana jest na walutę obcą (według bieżącego kursu wymiany waluty), która to kwota stanowi następnie podstawę ustalania wysokości rat kapitałowo-odsetkowych. Wysokość kolejnych rat kapitałowo – odsetkowych określana jest zatem w walucie obcej, ale ich spłata dokonywana jest w walucie polskiej, po przeliczeniu według kursu wymiany walut na dany dzień (najczęściej na dzień spłaty). Kredyt „denominowany” wyrażony w walucie obcej (np. CHF) ale wypłacony (uruchomiony) w PLN jest funkcjonalnie tożsamy z kredytem indeksowanym w wyżej wskazanym rozumieniu (zob. więcej, A. Grebieniow, K. Osajda, Kredyty walutowe. Węzłowe zagadnienia. Studia i Analizy Sądu Najwyższego. Materiały Naukowe, Tom VII, Warszawa 2019, s.14-16 i tam powołane orzecznictwo, zob. także uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2019 r. IV CSK 13/19, LEX nr 2741776 oraz wyroku Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2020 r., I CSK 556/18, LEX nr 3126114).

Wyjaśnić również należy, że w ramach mechanizmu indeksacyjnego można rozróżnić dwojakiego rodzaju klauzule:

a) klauzulę ryzyka walutowego (walutowa, rozumiana jako ryzyko deprecjacji waluty PLN w stosunku do kursu waluty CHF w trakcie obowiązywania umowy),

b)klauzulę kursową (ryzyka kursowego, inaczej spreadowa, rozumiana jako wynikające z umowy uprawnienie do ustalania kursu przeliczeniowego waluty z odwołaniem się do tabel kursowych banku);

(zob. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, nie publik. także uzasadnienie wyroków Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2022 r., II CSKP 616/22, nie publik. i z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22 i tam powołane orzecznictwo, uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 18 sierpnia 2023 r., I CSK 4167/22, LEX nr 3598706).

Co do klauzuli ryzyka walutowego, to ocenę jej abuzywności winno dokonywać się w kontekście zadośćuczynienia obowiązkowi informacyjnemu w zakresie ryzyka walutowego w całym okresie obowiązywania umowy. W ocenie Sądu Apelacyjnego ze względu na ścisłe powiązanie klauzuli ryzyka walutowego i klauzuli kursowej (przeliczeniowej) nie jest jednak dopuszczalne uznanie, że brak abuzywności jednej z nich skutkuje brakiem abuzywności całego mechanizmu indeksacyjnego; innymi słowy, wystarczy, że jedna z tych klauzul jest uznana za abuzywną, aby cały mechanizm indeksacji został uznany za niedozwolony. Potrzeba kompleksowej oceny mechanizmu indeksacji wyrażona została w orzecznictwie (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, LEX nr 2771344), w którym podkreślono, że bez unormowania kursu miarodajnego dla poszczególnych przeliczeń, przeliczenia te nie mogą być dokonane, a postanowienia przeliczeniowe nie mogą wywrzeć skutku. Innymi słowy, eliminacja klauzuli waloryzacyjnej obejmuje wszystkie postanowienia umowy, które się na nią składają, albowiem mogą one funkcjonować tylko łącznie (zob. także uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, nie publik., uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, nie publik., uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 18 sierpnia 2023 r., I CSK 4167/22, LEX nr 3598706).

Przypomnieć należy, że na gruncie niniejszej sprawy klauzule umowne tworzące mechanizm indeksacji, zawarte były w:

- § 1 ust. 1 umowy (k. 22) „Bank udziela kredytobiorcy kredytu w kwocie 195 906,00 złotych polskich, indeksowanego kursem CHF”. „W dniu wypłaty saldo jest wyrażone w walucie, do której indeksowany jest Kredyt według kursu kupna waluty, do której indeksowany jest kredyt podanego w Tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank, opisanej szczegółowo w § 17, następnie saldo walutowe przeliczane jest dziennie na złote polskie według kursu sprzedaży waluty, do której indeksowany jest kredyt, podanego w Tabeli kursów/ sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank, opisanej szczegółowo w § 17 (§ 1 ust.1 in fine umowy; klauzula ryzyka walutowego oraz klauzula ryzyka walutowego i klauzula kursowa).

- § 7 ust. 2 umowy (k. 23v) „Wypłata wskazanej we wniosku o wypłatę kwoty kredytu będzie dokonana przelewem na wskazane w tym wniosku rachunki bankowe prowadzone w banku krajowym. Dzień dokonania takiego przelewu będzie uważany za dzień wypłaty wykorzystanego kredytu… Każdorazowo wypłacona kwota w złotych polskich zostanie przeliczona na walutę, do której indeksowany jest kredyt, według kursu kupna waluty kredytu podanego w Tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...)Bank S.A., obowiązującego w dniu dokonania wypłaty przez bank” (klauzula kursowa);

- § 10 ust. 6 umowy (k. 24) „Rozliczenie każdej wpłaty dokonanej przez Kredytobiorcę będzie następować według kursu sprzedaży waluty do której indeksowany jest kredyt, podanego w Tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez(...)Bank S.A., obowiązującego w dniu wpływu środków do Banku” (klauzula kursowa);

- § 17 ust.1 umowy (k. 25v) „Do rozliczania transakcji wypłat i spłat kredytu stosowane są odpowiednio kursy kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank walut zawartych w ofercie banku, obowiązujące w dniu dokonania transakcji” (klauzula kursowa);

- § 17 ust.2 umowy (k. 25v) „Kursy kupna określa się jako średnie kursy złotego dla danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP minus marża kupna” (klauzula kursowa);

- § 17 ust. 3 umowy (k. 25v) „Kursy sprzedaży określa się jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP plus marża sprzedaży” (klauzula kursowa);

- § 17 ust. 4 umowy (k. 25v) „Do wyliczenia kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank stosuje się kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP w danym dniu roboczym skorygowane o marże kupna sprzedaży (...)” (klauzula kursowa);

- § 17 ust.5 umowy (k. 25v) „Obowiązujące w danym dniu roboczym kursy kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielonych przez (...) Bank walut zawartych w ofercie Banku określane są przez Bank po godzinie 15:00 poprzedniego dnia roboczego i wywieszane są w siedzibie Banku oraz publikowane na stronie internetowej (...) Banku S.A. ((...)). (klauzula kursowa).

W powyższego wynika – co trafnie wskazał Sąd pierwszej instancji – że strony zawarły umowę kredytu indeksowanego do waluty CHF w wyżej wskazanym rozumieniu, skoro wypłata kredytu i jego spłata miała następować w walucie PLN, zaś odesłanie do waluty CHF miało znaczenie jedynie waloryzacyjne.

Przechodząc do oceny wyżej wskazanych klauzul określających mechanizm indeksacji (§ 1 ust.1, § 7 ust.2, § 10 ust. 6, § 17 umowy),w pierwszej kolejności należało odwołać się do treści art. 385^{(

1)} § 1 k.c. stanowiącego implementację dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5.04.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz. UE 1993 L 95, s. 29, ze zm., zwanej dalej w skrócie „dyrektywą Rady 93/13”), co trafnie zauważył Sąd pierwszej instancji.

Wykładnia językowa i funkcjonalna tego przepisu prowadzi do wniosku, iż przesłankami uznania postanowień umownych za niedozwolone (abuzywne) są:

a) umowa została zawarta z konsumentem,

b) kwestionowane postanowienia umowne nie zostały z nim uzgodnione indywidulanie,

c) nie dotyczą one postanowień określających główne świadczenia stron, pod warunkiem jednak, że zostały sformułowane w sposób jednoznaczny,

d) kwestionowane postanowienia umowy kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy.

Co do pierwszej przesłanki Sąd Apelacyjny podziela i przyjmuje za własne rozważania Sądu pierwszej instancji dotyczące zakwalifikowania strony powodowej jako konsumenta w rozumieniu art. 22¹ k.c. Okoliczność ta nie była zresztą sporna.

Sąd Apelacyjny podziela i przyjmuje także za własne rozważania Sądu pierwszej instancji, z których wynika, że nie sposób uznać, aby przedmiotowa umowa w zakresie mechanizmu indeksacyjnego była negocjowana indywidualnie z kredytobiorcą. Po pierwsze nie powinno budzić wątpliwości, że umowy kredytu - takie, jak w niniejszej sprawie - były zawierane na podstawie wzorca umownego przygotowywanego przez profesjonalistę – poprzednika prawnego pozwanego Bank. Z zeznań powodów wynika przy tym, że nie było możliwości negocjowania umowy (vide: zeznania powódki, k.262- 263, 01:21:59 „Oprócz kwoty kredytu wszystko inne było decyzją banku i wynikało z przedstawionej oferty, chodzi o rodzaj rat, wysokość oprocentowania, marży. Nie mieliśmy wpływu, żeby skrócić okres kredytowania.”).

Z poczynionych ustaleń nie wynika zatem, aby sam mechanizm indeksacji zawarty w wyżej wskazanych § 1 ust.1, § 7 ust.2, § 10 ust. 6 oraz § 17 umowy był przedmiotem negocjacji. Podkreślenia przy tym wymaga, że o indywidualnym uzgodnieniu treści umowy można mówić wówczas, gdy strony wprowadzają do umowy nowe, nieprzewidziane wcześniej przez przedsiębiorcę rozwiązania a nie stan „braku negocjacji” co do treści umowy opracowanej przez przedsiębiorcę. Sąd Apelacyjny podziela zapatrywanie wyrażone w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 2019 r., I CSK 462/18 (LEX nr 2629877), zgodnie z którym „w celu ustalenia czy konkretne postanowienie umowne należy kwalifikować jako „nieuzgodnione (uzgodnione) indywidualnie” należy zbadać, czy konsument miał na treść danego postanowienia „rzeczywisty wpływ” (art. 385^{(

1)} § 3 k.c.), co zwykle nie będzie miało miejsca w przypadku postanowień umowy przyjętych z wzorca zaproponowanemu konsumentowi przez przedsiębiorcę. Dla zrealizowania przesłanki rzeczywistego wpływu konsumenta na treść postanowień umownych nie wystarczy wykazanie, że konsument dowiedział się o treści klauzuli w odpowiednim czasie, a strony prowadziły w tym przedmiocie negocjacje. Konieczne jest udowodnienie wspólnego ustalenia ostatecznego brzmienia klauzuli, w wyniku rzetelnych negocjacji w ramach, których konsument miał realny wpływ na treść określonego postanowienia umownego, chyba że zostało ono sformułowane przez konsumenta i włączone do umowy na jego żądanie” (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, nie publik. także uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2022 r., II CSKP 616/22, nie publik.).

Przenosząc to na grunt niniejszej sprawy należało uznać, że skarżący nie udowodnił (art.385¹ § 4 k.c.), aby przedmiotowe klauzule tworzące mechanizm indeksacyjny były wspólnie ustalane przez strony umowy i aby powodowie mieli „rzeczywisty wpływ” na ustalenie ich treści. Nie sposób przy tym uznać, że to, iż powodowie wybrali kredyt indeksowany do CHF oznaczało automatycznie, że postanowienia dotyczące indeksacji były indywidualnie uzgadniane. Innymi słowy, fakt, że kredytobiorca mógł ewentualnie zdecydować, czy zaciągnąć kredyt w walucie polskiej, czy też kredyt indeksowany do waluty obcej, przeliczany z waluty polskiej na walutę obcą, nie oznacza, iż umowa, którą zawarły strony była indywidualnie negocjowana, skoro treść samej umowy a w szczególności klauzule tworzące mechanizm indeksacji były przygotowane przez poprzednika prawnego pozwanego. Nawet jeżeli kredytobiorca mógł wybrać wariant umowy bez postanowień niedozwolonych, ale wybrał taki, w którym te postanowienia niedozwolone się znajdują, to w żaden sposób nie zwalnia to banku od odpowiedzialności w tym zakresie.

O negocjacyjnym charakterze postanowień dotyczących mechanizmu indeksacji nie świadczy także treść § 11 ust. 3 umowy (k.24v), zgodnie z którym „Kredytobiorca oświadcza, że postanowienia niniejszej umowy zostały z nimi indywidualnie uzgodnione”. Zapis ten stanowił bowiem element wzorca umownego i nie świadczy bynajmniej o tym, że kwestionowane postanowienia zostały indywidualnie uzgodnione w wyżej wskazanym rozumieniu.

W konsekwencji zgodzić należało się z Sądem Okręgowym, że nie zachodziła w niniejszej sprawie przesłanka negatywna wyłączająca badanie abuzywności klauzul umownych w sytuacji, gdy były one indywidualnie negocjowane z konsumentem.

W ocenie Sądu Apelacyjnego nie powinno obecnie budzić wątpliwości, że kwestionowane postanowienia umowne regulujące przeliczanie kwoty kredytu udzielonego w walucie CHF na walutę PLN oraz wskazujące, że spłata kredytu następuje w PLN, w oparciu o kurs waluty stosowany do przeliczenia raty określonej w CHF nie są postanowieniami dodatkowymi, lecz mają wpływ na określenie głównego świadczenia kredytobiorcy. Z utrwalonego już orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz Sądu Najwyższego wynika bowiem, iż za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę (zob. np. pkt.43 – 45 wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, K.D. i J.D. przeciwko Raiffeisen Bank International AG, prowadzącemu działalność w Polsce w formie oddziału pod nazwą Raiffeisen Bank International AG Oddział w Polsce, LEX nr 2723333, także uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, LEX nr 2771344 i tam powołane orzecznictwo; także uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2022 r., II CSKP 616/22, nie publik., uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22, LEX nr 3411341). Za takie uznawane są m.in. postanowienia, które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy-konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, LEX nr 2771344 i tam powołane orzecznictwo oraz wyrok TSUE z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, pkt 44). Klauzula indeksacyjna odnosi się bowiem do zwrotu sumy zaciągniętego zobowiązania i określając wysokość poszczególnych rat, wpływa na wysokość świadczenia kredytobiorców. In casu o wielkości kredytu i rat w przedmiotowej umowie decydowało w istocie przeliczenie w pierwszej kolejności z waluty PLN na CHF (moment udostępnienia kredytu), a następnie przeliczanie rat kredytu określonych w PLN na CHF (moment spłaty każdej raty).

Uznanie, że zastrzeżone w umowie kredytu denominowanego klauzule kształtujące mechanizm indeksacji określają główne świadczenie kredytobiorcy nie oznaczało jednak – co słusznie wskazał Sąd Okręgowy -, że postanowienia umowne dotyczące przeliczania kwoty udostępnionego kredytu na PLN oraz ustalające wysokość raty w PLN w oparciu kurs waluty stosowany do przeliczenia raty określonej w CHF wyłączone zostały z zakresu badania z punktu widzenia abuzywności, zgodnie z art. 385¹ § 1 k.c.

Zgodnie bowiem z art. 4 ust.2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG „ocena nieuczciwego charakteru warunków nie dotyczy ani określenia głównego przedmiotu umowy, ani relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług”, o ile jednak „warunki te zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem“ (także art.5 Dyrektywy Rady 93/13/EWG) . Podobnie wykładnia językowa i funkcjonalna art.385¹ § 1 k.c. zd.2 nie budzi wątpliwości, że wprawdzie postanowienia określające główne świadczenia stron wyłączone są co do zasady spod kontroli abuzywności, o ile jednak zostały one sformułowane w sposób jednoznaczny.

W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśniono, że wymóg przejrzystości warunków umowy przewidujących, iż waluta obca jest walutą rozliczeniową i walutą spłaty, oraz powodujących skutek w postaci ponoszenia ryzyka kursowego przez kredytobiorcę, jest spełniony tylko o tyle, o ile przedsiębiorca dostarczył konsumentowi wystarczających i dokładnych informacji pozwalających na to, aby konsument był w stanie zrozumieć konkretne działanie przedmiotowego mechanizmu finansowego i oszacować w ten sposób, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, konsekwencje ekonomiczne - potencjalnie istotne - takich warunków dla swoich zobowiązań finansowych w całym okresie obowiązywania tej umowy (zob. wyrok TSUE z dnia 20 września 2017 r., C-186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. v. Banca Românească, ZOTSiS 2017, nr 9, poz. I-703 pkt 50 – 51, pkt 2 sentencji, wyrok TSUE z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, VB i in. przeciwko BNP PARIBAS Personal Finance SA, pkt 3 sentencji, pkt 78 LEX nr 3183143).

W orzecznictwie TSUE wyjaśniono również, iż „w przypadku kredytów denominowanych w walucie obcej istotne są wszelkie informacje dostarczone przez przedsiębiorcę, które mają na celu udzielenie wyjaśnień konsumentowi co do funkcjonowania mechanizmu wymiany i związanego z nim ryzyka. Szczególne znaczenie przedstawiają wyjaśnienia dotyczące ryzyka dla kredytobiorcy związanego z silną deprecjacją środka płatniczego państwa członkowskiego, w którym kredytobiorca ma miejsce zamieszkania lub siedzibę, oraz wzrost zagranicznej stopy procentowej. Kredytobiorca musi zostać jasno poinformowany, iż podpisując umowę kredytu denominowaną w obcej walucie, ponosi pewne ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w wypadku dewaluacji waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie. Ponadto przedsiębiorca musi przedstawić możliwe zmiany kursów wymiany walut i ryzyko związane z zawarciem takiej umowy. Wynika stąd, że dla spełnienia wymogu przejrzystości informacje przekazane przez przedsiębiorcę powinny umożliwić przeciętnemu konsumentowi, właściwie poinformowanemu, dostatecznie uważnemu i racjonalnemu nie tylko zrozumienie, że w zależności od zmian kursu wymiany zmiana parytetu pomiędzy walutą rozliczeniową a walutą spłaty może pociągać za sobą niekorzystne konsekwencje dla jego zobowiązań finansowych, lecz również zrozumieć, w ramach zaciągnięcia kredytu denominowanego w walucie obcej, rzeczywiste ryzyko, na które narażony jest on w trakcie całego okresu obowiązywania umowy w razie znacznej deprecjacji waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie, względem waluty rozliczeniowej. (zob. wyrok TSUE z dnia 10 czerwca 2021 r., C - 776/19 do C-782/19 VB i in. przeciwko BNP PARIBAS Personal Finance SA, punkty 68 – 73, LEX nr 3183143). Podkreśla się także, że „w ramach umowy kredytu denominowanego w walucie obcej, narażającej konsumenta na ryzyko kursowe, nie spełnia wymogu przejrzystości przekazywanie temu konsumentowi informacji, nawet licznych, jeżeli opierają się one na założeniu, że równość między walutą rozliczeniową a walutą spłaty pozostanie stabilna przez cały okres obowiązywania tej umowy. Jest tak w szczególności wówczas, gdy konsument nie został powiadomiony przez przedsiębiorcę o kontekście gospodarczym mogącym wpłynąć na zmiany kursów wymiany walut, tak że konsument nie miał możliwości konkretnego zrozumienia potencjalnie poważnych konsekwencji dla jego sytuacji finansowej, które mogą wyniknąć z zaciągnięcia kredytu denominowanego w walucie obcej” (zob. wyrok TSUE z dnia 10 czerwca 2021 r., C - 776/19 do C-782/19 VB i in. przeciwko BNP PARIBAS Personal Finance SA, punkt 74, LEX nr 3183143).

Powyższe uwagi odnoszą się także do kredytu indeksowanego, funkcjonalnie tożsamego z kredytem denominowanym.

W kontekście przejrzystości, transparentności klauzuli ryzyka walutowego powyższe w ocenie Sądu Apelacyjnego oznacza, że nie sposób uznać, aby informacje przekazane przez bank o ryzyku walutowym (to znaczy ryzyku zmiany kursu waluty CHF na przestrzeni okresu obowiązywania umowy) spełniały wymóg przejrzystości, jeżeli opierały się na założeniu, że kursy walut pozostaną stabilne, czy względnie stabilne.

Wprawdzie powodowie podpisali oświadczenia (k.113, 114), zgodnie z którym „oświadczam niniejszym, że przedstawiono mi ofertę kredytu hipotecznego (...) Banku z złotych polskich oraz, że wybrałem kredyt w walucie obcej będąc uprzednio poinformowany o ryzykach związanych z zaciągnięciem kredytu hipotecznego w walucie obcej”, zaś w § 6 ust.3 umowy (k.23) zawarto oświadczenie, zgodnie z którym „w przypadku, gdy kredyt jest indeksowany kursem waluty obcej, zmiana tego kursu będzie miała wpływ na wysokość raty oraz saldo zadłużenia z tytułu kredytu, przy czym saldo zadłużenia może przekroczyć wartość nieruchomości. Ryzyka z tego tytułu ponosi kredytobiorca”, jednak w ocenie Sądu Apelacyjnego nie można uznać treści tych oświadczeń za wystarczające.

Oświadczenia te zdaniem Sądu Apelacyjnego nie mogą tworzyć domniemania, że kredytobiorca mógł w sposób racjonalny i rozsądny określić wysokość własnego zobowiązania, a tym samym ocenić skutki ekonomiczne wynikające z zawartej umowy. Zdaniem Sądu, podpisanie takiego oświadczenia stanowiło jedynie formalne wypełnienie obowiązku informacyjnego, nie mającego przełożenia na rzetelne poinformowanie o realnym ryzyku, jakie niesie ze sobą zaciągniecie zobowiązania w PLN, indeksowanego do CHF. Wypełnienie obowiązku informacyjnego wymagało zdaniem Sądu Apelacyjnego pełnej informacji o nieograniczonym charakterze ryzyka walutowego, zarówno w odniesieniu do salda zadłużenia i wysokości rat. Wbrew zarzutom skarżącego, źródeł tego obowiązku należy upatrywać w celach Dyrektywy 93/13 oraz będącego jego implementacją art. 385¹ k.c., z których wynika obowiązek zawarcia w umowie postanowień przejrzystych, transparentnych a tym samym zapewnienia konsumentowi wszelkich niezbędnych informacji celem podjęcia decyzji o zaciągnięciu kredytu powiązanego w walutą - w której nie uzyskuje się dochodów - z pełną świadomością istniejącego ryzyka. Okoliczności te akcentowane są w wyżej powołanych orzeczeniach Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. W odniesieniu do klauzuli ryzyka walutowego nie jest przy tym wystarczające deklaratywne oświadczenie przez konsumenta, że został poinformowany o ryzyku walutowym i akceptuje to ryzyko. Ciężar udowodnienia, że konsument otrzymał niezbędne informacje spoczywa na przedsiębiorcy, w tym przypadku poprzedniku prawnym pozwanego. (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 674/22, nie publik.).

W tym kontekście należy także zwrócić uwagę na wyrażony w orzecznictwie pogląd, który Sąd Apelacyjny w niniejszym składzie podziela, że z punktu widzenia wynikających z Dyrektywy 93/13 wymagań dotyczących wypełnienia obowiązku informacyjnego odnośnie do ryzyka walutowego – rozumianego jako ryzyko deprecjacji waluty PLN w stosunku do waluty CHF – „trudno uznać za wystarczające dane, których podanie zalecono w rekomendacji S Komisji Nadzoru Bankowego dotyczącej dobrych praktyk w zakresie ekspozycji kredytowych zabezpieczonych hipotecznie wydanej w 2006 r. na podstawie art. 137 ust.1 Prawa bankowego (dalej „rekomendacja S”) (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, nie publik.).

W rekomendacji zalecono m.in. „aby bank przedstawiając klientowi ofertę kredytu, pożyczki lub innego produktu, w walucie obcej lub indeksowanego do waluty obcej informował klienta o kosztach obsługi ekspozycji kredytowej w wypadku niekorzystnej dla klienta zmiany kursu walutowego. Przekazywane informacje powinny między innymi zawierać: koszty obsługi ekspozycji kredytowej, przy założeniu, że stopa procentowa dla waluty ekspozycji kredytowej jest równa stopie procentowej dla złotego a kapitał ekspozycji kredytowej jest większy o 20%; koszty obsługi ekspozycji kredytowej przy deprecjacji kursu złotego do waluty ekspozycji kredytowej w skali odpowiadającej różnicy między maksymalnym i minimalnym kursem złotego do waluty ekspozycji kredytowej w ciągu ostatnich 12 miesięcy” (zob. Rekomendacja 11, zob. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, LEX nr 3350095).

Sąd Apelacyjny podziela stanowisko Sądu Najwyższego, że nie sposób uznać przekazania takich danych za wystarczające. Po pierwsze należy mieć na względzie okres, na który były zawierane umowy kredytu hipotecznego ( in casu 30 lat - § 1 ust.5 umowy), w stosunku do którego objęty symulacją okres 12 miesięcy jest niewątpliwie za krótki. Po drugie, brak w rekomendacji S zastrzeżenia o konieczności uświadomienia, że ryzyko walutowe może być znacznie wyższe, a wysokość zadłużenia w przeliczeniu na złote polskie wzrosnąć znacznie bardziej niż o 20%, czy nawet 30%, jak jedynie w skrajnym przypadku przewidywała rekomendacja S (rekomendacja 11). Jak zwrócono uwagę w orzecznictwie, „nie można wykluczyć, że tak ukształtowane informacje (jak w rekomendacji S) w rzeczywistości mogły wręcz uśpić czujność klientów co do zagrożeń związanych z ryzykiem walutowym” (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, LEX nr 3350095).

Tak też należy zdaniem Sądu Apelacyjnego odczytywać zawarte w powoływanej przez skarżącego Informacji dla Klientów (...) Bank ubiegających się o kredyt hipoteczny indeksowany do waluty obcej (k. 195) oraz „wydrukach z kalkulatora kredytowego okazywanego kredytobiorcom przez doradcę kredytowego przy przedstawianiu oferty kredytowej Banku” (k.199-200) symulacje obejmujące wahania kursów średnich walut obcych NBP w okresie od stycznia 2003 r. do czerwca 2006 r., z których wynika, że kursy te były względnie stabilne, a kurs CHF kształtował się stabilnie na poziomie poniżej 3,00 PLN. W wyżej wskazanym dokumencie zawarta została także ogólnikowa informacja (k.195), że „Podejmując decyzje o wyborze kredytu w walucie obcej trzeba wziąć pod uwagę ryzyko walutowe związane z możliwością zmian kursu waluty w okresie spłaty kredytu. Ponieważ kredyty te spłacane są w złotych polskich a nie w walucie obcej, zmiana kursu złotego (PLN) do waluty kredytu wpływa na wysokość miesięcznej raty spłacanego kredytu oraz na wysokość salda zadłużenia (kwota kapitału pozostałego do spłaty). I tak w przypadku wzrostu kursu waluty rośnie miesięczna rata spłaty i wysokość salda zadłużenia, w przypadku spadku kursu waluty spada wysokość miesięcznej raty i salda zadłużenia. Ryzyko kursowe ponoszone jest przez klienta”.

Analogicznie ogólnikowe informacje były zawarte w powoływanym przez skarżącego dokumencie (...) (k.193). Z kolei powoływane przez skarżącego wydruki z kalkulatora kredytowego (k. 199-200) nie zawierały danych dotyczących tego, w jaki sposób wzrośnie rata kredytu oraz saldo zadłużenia w przypadku deprecjacji waluty PLN - a jedynie porównanie rat kredytu w złotych polskich i walucie obcej.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, dla zadośćuczynienia obowiązku informacyjnego w zakresie ryzyka walutowego - a tym samym spełnienia wymogu jednoznaczności i transparentności postanowień określających główne świadczenia stron - konieczne było zatem uprzedzenie przez Bank, że dotychczasowa stabilność waluty nie jest dana na zawsze i zmiana kursów walut może być także znaczna, z odchyleniem nawet powyżej 100% do 200%, co będzie miało wpływ nie tylko na wysokość raty, ale także saldo kredytu (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, nie publik. i tam powołane orzecznictwo). Zdaniem Sądu Apelacyjnego, gdyby poprzednik prawny pozwanego przedstawił powodom symulację wysokości rat i salda kredytu przy założeniu wzrostu kursu CHF o przynajmniej 100 % i więcej, przy jednoczesnej wyraźnej informacji, że taka możliwość również istnieje, trudno uznać, aby rozsądnie oceniający sytuację konsument wyraził zgodę na zaciągnięcie takiego zobowiązania. Korzyść w postaci niższego oprocentowania nie byłaby bowiem rekompensowana przez obciążające konsumentów nieograniczone ryzyko walutowe. Czym innym jest bowiem wiedza o możliwym kilku – kilkunastoprocentowym zmianie kursu a czym innym wiedza o w istocie nieograniczonym ryzyku walutowym.

Sąd Apelacyjny podziela również wyrażony w orzecznictwie pogląd, że gdyby rzeczywiście zostało należycie wyjaśnione znaczenie zmiany kursu waluty i ponoszonego ryzyka, to racjonalny kredytobiorca nie decydowałby się na kredyt powiązany z kursem waluty obcej w sposób wadliwy w perspektywie jego spłacania przez kilkadziesiąt lat, chyba żeby z okoliczności sprawy wyraźnie wynikało co innego – a takich okoliczności w niniejszej sprawie nie wykazano. Gdyby kredytujący bank zamierzał wystarczająco poinformować kredytobiorcę, będącego osobą fizyczną, konsumentem, o niebezpieczeństwach wynikających z kredytu powiązanego z kursem waluty obcej, to nie proponowałby w ogóle zawierania takich umów kredytowych, zdając sobie sprawę - jako profesjonalista - że umowa taka może zostać łatwo oceniona jako nieuczciwa (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, OSNC 2020/7-8/64, uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, LEX nr 2744159, także uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2022 r., II CSKP 616/22, nie publik. i tam powołane orzecznictwo, uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22, LEX nr 3411341 i tam powołane orzecznictwo).

Nie zmieniała powyższej oceny powoływana przez skarżącego treść § 10 ust. 14 umowy kredytu (k.24), zgodnie z którym, „Na wniosek kredytobiorcy Bank może dokonać zmiany waluty, do której indeksowany jest kredyt. Za powyższą zmianę Bank nie pobiera opłaty bankowej. Wszelkie inne opłaty związane ze zmianą waluty, w szczególności opłaty sądowe ponosi Kredytobiorca”.

Z powyższego wynika, że zmiana waluty spłaty kredytu wymagała zgody Banku a zatem od samego początku umowy kredytobiorca nie miał uprawnienia do swobodnego wyboru waluty spłaty. Poza tym taki zapis umowy nie rozwiązywał problemu braku zadośćuczynienia obowiązkowi informacyjnemu w zakresie ryzyka walutowego oraz ustalenia wysokości kursu przeliczeniowego w momencie uruchomienia kredytu.

Niezależnie od tego w ocenie Sądu Apelacyjnego – w kontekście oceny jednoznaczności i transparentności zapisów umowy - analizowane postanowienia nie określały precyzyjnie rzeczywistej wysokości udzielonego kredytu po przeliczeniu z waluty obcej a także świadczeń kredytobiorcy, w sposób możliwy do ustalenia w oparciu o czynniki obiektywne, niezależne od kredytodawcy.

Po pierwsze, z § 1 ust. 1 umowy wynika, że kwota kredytu wynosząca 195 906,00 złotych polskich miała być indeksowana kursem CHF, na warunkach określonych w umowie. W dniu wypłaty saldo miało być wyrażone w walucie, do której indeksowany jest Kredyt według kursu kupna waluty, do której indeksowany jest kredyt podanego w Tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank, opisanej szczegółowo w § 17, następnie saldo walutowe przeliczane miało być dziennie na złote polskie według kursu sprzedaży waluty, do której indeksowany jest kredyt, podanego w Tabeli kursów/ sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank, opisanej szczegółowo w § 17 (§ 1 ust.1 in fine). W § 7 ust.2 ustalono, że każdorazowo wypłacona kwota złotych polskich zostanie przeliczona na walutę, do której indeksowany jest kredyt według kursu kupna waluty kredytu podanego w Tabeli kursów kupna/ sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez (...) Bank S.A., obowiązującego w dniu dokonania wypłaty przez Bank.

W ocenie Sądu Apelacyjnego na podstawie powyższych zapisów umowy, w momencie jej podpisania przeciętny, rozsądny konsument nie był zatem w stanie stwierdzić, jak zostanie wyznaczony kurs CHF będący podstawą przeliczenia wypłaconej kwoty. To samo zdaniem Sądu Apelacyjnego dotyczy wyznaczenia kursu CHF w dacie spłaty kredytu. W § 10 ust. 6 umowy (k. 24) wskazano bowiem że „rozliczenie każdej wpłaty dokonanej przez kredytobiorcę będzie następować według kursu sprzedaży waluty, do której indeksowany jest kredyt, podanego w Tabeli kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielonych przez (...) Bank S.A., obowiązującego w dniu wpływu środków do Banku”.

W wyroku TSUE z 18 listopada 2021 r. w sprawie C – 212/20 (LEX nr 3256973) wyjaśniono przy tym, że „art. 5 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że treść klauzuli umowy kredytu zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany, powinna, na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany przez przedsiębiorcę” (por. pkt 55 oraz pkt 1 sentencji).

Nie zmieniała tego powoływana przez skarżącego treść § 17 umowy, gdzie wprawdzie w ust. 4 wyjaśniono, że „do wyliczenia kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez Bank stosuje się kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli średnich kursów na stronie internetowej NBP w danym dniu roboczym skorygowane o marże kupna /sprzedaży (...) Banku, (§ 17 ust. 4, k.25v), jednak nadal nie wyjaśniono w sposób przejrzysty sposobu obliczania marży kupna i sprzedaży (spreadu walutowego).

Reasumując, w ocenie Sądu Apelacyjnego zarówno brak zadośćuczynienia obowiązkowi informacyjnemu w zakresie ryzyka walutowego jak i odwołanie się do bliżej niesprecyzowanego sposobu obliczania marży banku (w kontekście klauzuli kursowej) powodowało, że na podstawie zapisów umowy powodowie nie byli w stanie w sposób racjonalnie uzasadniony określić wysokości własnego zobowiązania, a tym samym ocenić skutków ekonomicznych wynikających z zawartej umowy kredytowej, a także ryzyka związanego z podpisaniem umowy. Należało zatem uznać, że przedmiotowa umowa w tym zakresie nie była jednoznacznie określona w rozumieniu art. 385^{(

1)} § 1 k.c., pozostając w sprzeczności z wymogiem prostoty i jasności zapisów umownych które winny spełniać kryteria umożliwiające kredytobiorcy zrozumienie w pełni zapisów umowy i oszacować konsekwencje finansowe zawartej umowy (zob. wyrok TSUE z 30 kwietnia 2014, C-26/13, Árpád Kásler, ZOTSiS 2014, nr 4, poz. I-282, wyrok TSUE z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, VB i in. przeciwko BNP PARIBAS Personal Finance SA, LEX nr 3183143).

Uznanie przedmiotowych klauzul umownych tworzących łącznie mechanizm indeksacyjny za niejednoznaczne, nietransparentne otwierało możliwość ich oceny z punktu widzenia abuzywności. Dla uznania postanowień umownych za niedozwolone (abuzywne) niezbędne jest bowiem także to, aby kształtowały one prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy – co trafnie zauważył Sąd Okręgowy.

W judykaturze ukształtowało się jednolite stanowisko, że postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi obyczajami (art.385¹ § 1 k.c.), jeżeli kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy, słuszny i uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby takie postanowienie w drodze negocjacji indywidualnych. Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza natomiast nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków wynikających z umowy na jego niekorzyść, skutkującą niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej oraz jego nierzetelnym traktowaniem. (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, OSNC 2020/7-8/64, również uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2022 r., II CSKP 616/22, nie publik., uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22, LEX nr 3411341 i tam powołane orzecznictwo).

W istocie, w ocenie Sądu Apelacyjnego kwestia tego, czy postanowienia umowne naruszają dobre obyczaje oraz w sposób rażący naruszają interesy konsumenta wiąże się ściśle z oceną przejrzystości i transparentności klauzul indeksacyjnych zawartych w umowie. Brak transparentności, w szczególności w zakresie klauzuli ryzyka walutowego należy bowiem oceniać także przez pryzmat tego, czy na skutek braku wypełnienia obowiązku informacyjnego odnośnie do ryzyka walutowego nie zostały w sposób rażący naruszone interesy konsumenta oraz dobre obyczaje. W orzecznictwie TSUE i Sądu Najwyższego zwrócono bowiem uwagę, że „wykładni art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób, iż warunki umowy kredytu przewidujące, iż waluta obca jest walutą rozliczeniową a euro (co należy także odnieść do waluty CHF) jest walutą spłaty, i powodujące skutek w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez kredytobiorcę, mogą doprowadzić do powstania znaczącej nierównowagi wynikających z tej umowy kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, jeśli przedsiębiorca nie mógł racjonalnie oczekiwać, przestrzegając wymogu przejrzystości w stosunku do konsumenta, iż ten konsument zaakceptowałby, w następstwie indywidualnych negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko kursowe, które wynika z takich warunków (wyrok TSUE z 10 czerwca 2021 r., C – 776/19 – C – 782/10 BNP Paribas Personal Finance, pkt 103, uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, nie publik. i tam powołane orzecznictwo).

Jak już to wcześniej wskazano sam mechanizm indeksacji nie musi stanowić instrumentu kształtującego obowiązki kredytobiorcy sprzecznie z dobrymi obyczajami ani też nie naruszałby w sposób rażący interesów strony powodowej, przy założeniu jednak, że zasady tego mechanizmu byłyby precyzyjnie i jasno określone w oparciu o jednoznacznie i obiektywne kryteria. Tak jednak w niniejszej sprawie nie było, na co już w istocie zwrócono uwagę przy ocenie spełnienia kryterium jednoznaczności kwestionowanych postanowień umownych określających główne świadczenie stron. W kontekście klauzuli ryzyka walutowego przejawiało się to w braku zadośćuczynienia obowiązkowi informacyjnemu w zakresie ryzyka walutowego. Pozwany bank nie mógłby bowiem racjonalnie spodziewać się, iż kredytobiorca zgodziłby się na powyższe postanowienia w drodze negocjacji indywidualnych, gdyby w sposób zrozumiały, prostym językiem przedstawiono mu wyżej wymienione konsekwencje i ryzyka dotyczące w istocie braku przewidywalności poziomu waluty indeksowanej w dłuższej perspektywie czasowej. Nie można bowiem – co wykazała rzeczywistość – założyć względnej stabilności waluty z jedynie niewielkimi odchyleniami kursu, z uwagi na zbyt dużą ilość zmiennych mogących wpłynąć w przyszłości na kurs waluty (np. stan gospodarki światowej polityka rządu kraju, do której waluty kredyty indeksowano, epidemie, wojny lub inne zagrożenia), w której przecież kredytobiorca nie uzyskiwał dochodu.

W przypadku klauzuli kursowej („spreadu” walutowego) zapisy przedmiotowej umowy odnosiły się natomiast do bliżej nieokreślonych kursów walut obcych stosowanych u pozwanego. Z uwagi na powiązanie z marżą Banku nie sposób uznać, aby z umowy wynikało, w jaki sposób Bank ustalać będzie kursy waluty CHF. Za dominujące należy uznać stanowisko judykatury, że postanowienia odwołujące się do kursów walut zawartych w „Tabeli kursów” są sprzeczne z dobrymi obyczajami oraz w sposób rażący naruszają interes konsumenta, w tym przede wszystkim jego interes ekonomiczny związany z wysokością poszczególnych rat kredytu, ale także salda zadłużenia. Odwołanie do kursów walut zawartych w Tabeli kursów obowiązującej w Banku oznacza naruszenie równorzędności stron umowy przez nierównomierne rozłożenie uprawnień i obowiązków między partnerami stosunku obligacyjnego. Swoista nierówność informacyjna stron, a w szczególności sytuacja, w której konsument dowiaduje się o poziomie zadłużenia ratalnego, już spłaconego w związku z podjęciem odpowiedniej sumy z jego rachunku jest nie do zaakceptowania w świetle art. 385¹ k.c.” (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, LEX nr 2744159 i tam powołane orzecznictwo, także uzasadnienie wyroków Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2022 r., II CSKP 975/22, LEX nr 3303543 oraz II CSKP 415/22, LEX nr 3303545 i tam powołane orzecznictwo, także uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 6 lipca 2022 r., I CSK 3445/22, LEX nr 3366510).

Sąd Apelacyjny podziela także wyrażone w orzecznictwie stanowisko, że „postanowienia umowy zawartej z konsumentem, przyznające bankowi swobodę kształtowania kursu waluty obowiązującego w ramach stosunku umownego, a przez to swobodę kształtowania wysokości świadczenia własnego i drugiej strony, należy uznać za niedozwolone postanowienia umowne, choćby bank w rzeczywistości korzystał z tej swobody w sposób oględny, nie naruszając rażąco interesów drugiej strony” (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2022 r., II CSKP 656/22, OSNC – zbiór dodatkowy rok 2022, zeszyt 4, poz.52).

Reasumując, w ocenie Sądu Apelacyjnego należało uznać, że przyznanie sobie przez bank prawa do jednostronnego regulowania wysokości rat kredytu indeksowanego kursem CHF jest sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interes konsumenta (art.385^{(

1)} § 1 k.c.) (zob. także uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2022 r., II CSKP 616/22, nie publik. i tam powołane orzecznictwo, uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22 LEX nr 3411341 i tam powołane orzecznictwo, uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2022 r., I CSK 3346/22, nie publik., uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, nie publik. z dnia 11 czerwca 2024 r., II CSKP 1678/22, nie publik. i tam powołane orzecznictwo).

W tym miejscu należało się odnieść do zarzutu, że ewentualna abuzywność § 17 umowy dotyczy tylko klauzuli odnoszącej się do marży Banku, a nie całego § 17 umowy.

Sąd Apelacyjny podziela i przyjmuje za własne rozważania Sądu pierwszej instancji w powyższym zakresie.

W wyroku TSUE z 29 kwietnia 2021 r. wyjaśniono między innymi, że „wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy dokonywać w ten sposób, że z jednej strony nie stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, w wypadku gdy zniechęcający cel tej dyrektywy jest realizowany przez krajowe przepisy ustawowe regulujące korzystanie z niego, o ile element ten stanowi odrębne zobowiązanie umowne, które może być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego charakteru”. Jednocześnie jednak wyjaśniono, iż „z drugiej strony przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by sąd odsyłający usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany treści tego warunku poprzez zmianę jego istoty, czego zbadanie należy do tego sądu (pkt.2 i 80 sentencji).

Wynika z tego, że dopuszczalność rozwiązania polegającego na usunięciu jedynie nieuczciwego elementu umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem została bardzo ograniczona. Po pierwsze, jest to możliwe tylko wtedy, jeśli dotyczy zobowiązania umownego odrębnego od innych postanowień umownych. Po drugie - usunięcie jedynie części niedozwolonej klauzuli nie ingeruje w istotę postanowienia; po trzecie - nie może zostać naruszony odstraszający cel dyrektywy 93/13 (podobnie Ł. Węgrzynowski, Niektóre aspekty wadliwości umowy kredytu frankowego w ocenie Trybunału Sprawiedliwości UE. Glosa do wyroku TS z dnia 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, LEX 2021).

Kluczowa jest zatem odpowiedź na pytanie, „czy element klauzuli indeksacyjnej dotyczący marży Banku (§ 17 umowy) stanowi zobowiązanie umowne odrębne od innych postanowień umownych” oraz na pozostające z nim w koniunkcji pytanie, „czy usunięcie elementu klauzuli indeksacyjnej dotyczącej marży Banku spowoduje zmianę istoty tego postanowienia”.

Wykładnia językowa treści § 17 ust.2 – 4 prowadzi do wniosku, że kursy kupna i sprzedaży były określone jako „średni kurs złotego do danych walut ogłoszony w danym dniu roboczym w tabeli kursów średnich NBP minus marża kupna / plus marża sprzedaży”. Nie można zatem pomijać, że cały § 17 umowy dotyczył sposobu ustalania kursu waluty CHF w Tabeli kursów kupna/ sprzedaży stosowanej przez poprzednika prawnego pozwanego Banku w celu określenia wysokości wypłaconego kredytu oraz wysokości rat kredytu. W rezultacie, w ocenie Sądu Apelacyjnego klauzula indeksacyjna in casu nie tyle zatem kreowała odrębne zobowiązanie, ile stanowiła element precyzujący zobowiązanie w zakresie określenia wysokości świadczenia głównego stron – wysokości wypłaconego kredytu oraz wysokości spłacanych rat. W § 1 ust.1, § 7 ust.2 i § 10 ust. 6 przewidziano bowiem jedno świadczenie (wypłacany kredyt oraz raty kredytu) w wysokości wynikającej z tabeli kursowej banku, bez wyodrębnienia świadczenia spełnianego według średniego kursu NBP i świadczenia stanowiącego marżę banku. (zob. także Ł. Węgrzynowski, Niektóre aspekty wadliwości umowy kredytu frankowego w ocenie Trybunału Sprawiedliwości UE. Glosa do wyroku TS z dnia 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, LEX 2021). Niezależnie od tego, określony w § 17 mechanizm indeksacyjny uwzględniającego także spread walutowy jest ze sobą wewnętrznie powiązany w taki sposób, że wyeliminowanie elementu dotyczącego marży spowodowałby zmianę istoty treści klauzuli indeksacyjnej. Wyeliminowanie elementu dotyczącego marży spowodowałoby bowiem, że kurs kupna i sprzedaży waluty CHF rozumiany byłby wyłącznie jako „średni kurs złotego do danej waluty ogłoszony w tabeli kursów NBP”. Taki zabieg stanowiłby w ocenie Sądu Apelacyjnego niedopuszczalne in concreto przeprowadzenie redukcji utrzymującej skuteczność abuzywnej klauzuli waloryzacyjnej, przez podzielenie jej na część wadliwą i dopuszczalną, co zupełnie zmieniałoby sens § 17 umowy.

Reasumując, nie można zasadnie twierdzić, że element klauzuli indeksacyjnej dotyczący marży Banku stanowi „zobowiązanie umowne odrębne od innych postanowień umownych”, ani że jego usunięcie nie spowoduje zmiany istoty mechanizmu indeksacyjnego zastosowanego in concreto w umowie (zob. także uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 18 sierpnia 2023 r., I CSK 4167/22, LEX nr 3598706).

W ocenie Sądu Apelacyjnego nie został także spełniony ostatni z warunków określonych w wyroku TSUE z 29 kwietnia 2021 r. (C – 19/20). Nie sposób bowiem zasadnie twierdzić, że przez eliminację elementu klauzuli indeksacyjnej dotyczącej marży Banku, z pozostawieniem elementu odnoszącego się do przeliczenia waluty według średniego kursu NBP, nie zostanie naruszony odstraszający cel dyrektywy 93/13. Zastosowanie takiego kursu nie konwaliduje bowiem podstawowej dysfunkcjonalności umowy kredytu indeksowanego do CHF jako opartego na przekazanej powódce błędnej informacji zakładającej stabilność waluty, do której kredyt jest indeksowany. Samo usunięcie z umowy marży kupna/ sprzedaży banku nie spowodowałby przywrócenia równowagi kontraktowej, gdyż nie rozwiązuje to problemu wyłącznego obciążenia kredytobiorcy ryzykiem walutowym (rozumianym jako możliwość spadku wartości waluty polskiej w stosunku do waluty przeliczeniowej CHF w toku obowiązywania umowy) i braku zadośćuczynienia w tym zakresie przez poprzednika prawnego pozwanego obowiązkowi informacyjnemu wynikającemu z Dyrektywy 93/13.

W rezultacie Sąd Apelacyjny w niniejszym składzie nie podziela stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 1 czerwca 2022 r. w sprawie II CSKP 364/22, OSNC 4/2022, zbiór dodatkowy, poz.51) a także z dnia 20 czerwca 2023 r., w sprawie II CSKP 1476/22, LEX nr 3571887) oraz z dnia 22 lutego 2024 r. w sprawie II CSKP 11/23 (nie publik.) odnośnie do możliwości podziału klauzuli z § 17 umowy na część dotyczącą marży oraz kursu średniego NBP i wyeliminowania jedynie części dotyczącej marży. Sąd Apelacyjny podziela natomiast stanowisko wyrażone w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2022 r. w sprawie II CSKP 1316/22 (nie publik.), zgodnie z którym „eliminacja jedynie części klauzuli dotyczącej marży banku zmienia sens brzmienia całego postanowienia umownego nie usuwając przy tym zagrożenia interesu konsumenta. Nie jest to zmiana wystarczająca do uznania, że klauzula określającą główne świadczenie stron została wyrażona jasno i jednoznacznie. Sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru postanowienia umownego powinno mieć z reguły skutek w postaci przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w braku takiego postanowienia. Taki skutek, po wyeliminowaniu postanowienia dotyczącego marży banku, w realiach sprawy nie nastąpił”. (zob. także uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 18 sierpnia 2023 r., I CSK 4167/22, LEX nr 3598706).

Dalej należało ocenić, jakie skutki wywiera uznanie, że klauzule tworzące mechanizm indeksacyjny określające świadczenie główne przedmiotowej umowy stanowią niedozwolone postanowienia umowne, w szczególności, czy mogą one uzupełnione innymi regulacjami, czy normami wynikającymi z przepisów dyspozytywnych.

Sąd Apelacyjny podziela i przyjmuje za własne stanowisko Sądu pierwszej instancji o braku dopuszczalności zastąpienia postanowienia abuzywnego wynikającą z art. 358 § 2 k.c. normą, zgodnie z którą „wartość waluty obcej określa się według kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski z dnia wymagalności roszczenia, chyba że ustawa, orzeczenie sądowe lub czynność prawna zastrzega inaczej”.

W powoływanym już wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18 wyjaśniono, iż co prawda sąd krajowy ma możliwość zastąpienia nieuczciwego postanowienia umownego przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym albo przepisem mającym zastosowanie, o ile jednak strony danej umowy wyrażą na to zgodę, przy czym możliwość ta jest ograniczona do przypadków, w których usunięcie nieuczciwego postanowienia umownego zobowiązywałoby sąd do unieważnienia umowy jako całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie szkodliwe skutki, tak że ten ostatni zostałby tym ukarany (pkt 48 i 58 sentencji wyroku w sprawie C – 268/18, podobnie TSUE w wyroku z dnia 8 września 2022 r. w sprawach C - 80-82/21, pkt 67).

TSUE akcentuje zatem wolę konsumenta co do zastąpienia niedozwolonego postanowienia umownego inną normą a bezsprzecznie kredytobiorca in concreto takiej woli nie wyraził. Nie sposób także uznać, aby zastosowanie normy z art. 358 § 2 k.c. przywracało równowagę kontraktową stron (punkt 60 wyroku w sprawie C – 268/18), gdyż w istocie zastąpienie niedozwolonego postanowienia umownego zawierającego odesłanie do tabel kursowych Banku średnim kursem NBP, nie zrealizowałyby odstraszającego skutku Dyrektywy 93/13 (art. 7 Dyrektywy 93/13) i nie konwalidowałoby podstawowej dysfunkcji przedmiotowej umowy, którą w ocenie Sądu Apelacyjnego jest przerzucenie w całości ryzyka walutowego rozumianego jako ryzyko zmiany kursu walut na kredytobiorcę, bez realnego zadośćuczynienia w tym zakresie obowiązkowi informacyjnemu.

TSUE w wyroku z dnia 8 września 2022 r. w połączonych sprawach C – 80-82/21 uściślił przy tym, że w sytuacji, gdy konsumenci zostali poinformowani o konsekwencjach związanych z unieważnieniem umowy o kredyt i zaakceptowali je, biorąc pod uwagę determinujący charakter woli konsumentów, „nie wydaje się, aby spełniona została przesłanka, zgodnie z którą unieważnienie całej umowy naraziłoby zainteresowanych konsumentów na szczególnie szkodliwe konsekwencje, wymagane do tego, aby sąd krajowy był uprawniony do zastąpienia nieuczciwego warunku, którego nieważność stwierdzono przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym” (pkt.75 i 78). TSUE wyjaśnił również, że „z zastrzeżeniem weryfikacji przez sąd odsyłający z akt sprawy nie wynika, by istniały przepisy prawa polskiego o charakterze dyspozytywnym, mające zastąpić uchylone nieuczciwe warunki umowne (pkt 76). Dodatkowo należy wyjaśnić, że przepis art. 358 § 2 k.c. dotyczy zobowiązań wyrażonych w walucie obcej. W przypadku kredytu indeksowanego do CHF waluta obca stanowi jedynie miernik wartości zobowiązania zaciągniętego w walucie obcej i świadczeń spełnianych przez kredytobiorców. W rezultacie należało wykluczyć możliwość zastąpienia wyeliminowanych postanowień umownych odesłaniem do średniego kursu NBP (zob. uzasadnienie wyroków Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, LEX nr 3505675, z dnia 11 czerwca 2024 r., II CSKP 1678/22, nie publik. i tam powołane orzecznictwo).

W tym miejscu w ocenie Sądu Apelacyjnego należało odnieść się do kwestii zastosowania do przedmiotowej umowy art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy – prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (tzw. ustawy antyspreadowej, Dz.U. nr 165 poz.984). Zgodnie z tym przepisem „w przypadku kredytów lub pożyczek pieniężnych zaciągniętych przez kredytobiorcę lub pożyczkobiorcę przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy ma zastosowanie art. 69 ust. 2 pkt 4a oraz art. 75b ustawy, o której mowa w art. 1, w stosunku do tych kredytów lub pożyczek pieniężnych, które nie zostały całkowicie spłacone - do tej części kredytu lub pożyczki, która pozostała do spłacenia. W tym zakresie bank dokonuje bezpłatnie stosownej zmiany umowy kredytowej lub umowy pożyczki”.

Wedle art.69 ust.2 pkt 4 a ustawy Prawo bankowe (t. jedn. Dz.U. z 2021 r. poz.2439, zwanej dalej: pr. bank.) umowa kredytu może obejmować umowę o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta polska; umowa taka winna zawierać szczegółowe zasady określania sposobów i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie którego w szczególności wyliczana jest kwota kredytu, jego transz i rat kapitałowo-odsetkowych oraz zasad przeliczania na walutę wypłaty albo spłaty kredytu.

Z kolei art.69 ust.3 pr. bank. stanowi: „w przypadku umowy o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta polska, kredytobiorca może dokonywać spłaty rat kapitałowo-odsetkowych oraz dokonać przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w tej walucie. W tym przypadku w umowie o kredyt określa się także zasady otwarcia i prowadzenia rachunku służącego do gromadzenia środków przeznaczonych na spłatę kredytu oraz zasady dokonywania spłaty za pośrednictwem tego rachunku”.

Powyższe przepisy wprowadzono do obrotu prawnego z dniem 26 sierpnia 2011 r. na podstawie powołanej ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2011 r. nr 165 poz.984).

Sąd Apelacyjny podziela wyrażony w judykaturze pogląd (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, LEX nr 2771344 i tam powołane orzecznictwo, uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22, LEX nr 3411341 i tam powołane orzecznictwo, uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23, LEX nr 3618385), zgodnie z którym samo wejście w życie przedmiotowej nowelizacji (nazywanej w języku prawniczym „ustawą antyspreadową”) w żaden sposób nie mogło wpłynąć na ocenę abuzywności przedmiotowych postanowień umowy i ocenę konsekwencji tej abuzywności dla bytu umowy. Sąd Apelacyjny podziela stanowisko, że nawet jeżeli intencją nowelizacji było konwalidowanie in gremio wszystkich umów kredytowych indeksowanych do waluty obcej lub denominowanych, to skutek taki nie mógł zostać w ten sposób osiągnięty. Przedmiotowa ustawa nie zawierała bowiem regulacji mogących zastąpić ewentualne klauzule abuzywne, a jedynie nakładała na banki ciężar dokonania ogólnie określonych, wymagających skonkretyzowania in casu zmian umowy. Zgodzić należy się ze stanowiskiem, że nie wystarcza to do przyjęcia domniemania, iż owe konkretne rozwiązania są wynikiem należytego wyważenia ogółu praw i obowiązków stron przez ustawodawcę. Jak już to wcześniej wskazano, samo umożliwienie spłaty bezpośrednio w walucie obcej jest uzasadnione tylko w przypadku mechanizmu indeksacji skonstruowanego prawidłowo; nie jest natomiast rozwiązany problem dotyczący określenia kursu, po którym przeliczona została kwota kredytu oddawana do dyspozycji kredytobiorcy. (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, LEX nr 2771344 i tam powołane orzecznictwo, uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23, LEX nr 3618385 i tam powołane orzecznictwo).

Jeżeli natomiast chodzi o wskazaną w art. 4 zd. 2 ustawy antyspreadowej zmianę umowy kredytu, to mogłaby wywoływać skutek sanujący tylko wtedy, gdyby stanowiła wyraz następczej „świadomej, wyraźnej i wolnej” rezygnacji kredytobiorcy-konsumenta z powoływania się na abuzywność postanowienia (ewentualnie także nieważność umowy) i zgody na jego zastąpienie ( ex tunc lub pro futuro) postanowieniem dozwolonym (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, LEX nr 2771344 i tam powołane orzecznictwo, w szczególności uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17 , OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Podobne stanowisko wyraził także – w kontekście aneksów do umów kredytowych – TSUE w powoływanym już wyroku z dnia 29 kwietnia 2021 r. w sprawie C – 19/20, podkreślając, że „wykładni art. 6 ust.1 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy dokonywać w ten sposób, że sąd krajowy jest zobowiązany do stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, nawet jeśli warunek ten został zmieniony przez te strony w drodze umowy. Takie stwierdzenie pociąga za sobą przywrócenie sytuacji, w jakiej znajdowałby się konsument w braku warunku, którego nieuczciwy charakter zostałby stwierdzony, chyba że konsument poprzez zmianę nieuczciwego warunku zrezygnował z takiego przywrócenia w drodze wolnej i świadomej zgody, czego zbadanie należy do sądu krajowego” (pkt 1 sentencji, pkt.59-61 wyroku).

Z poczynionych ustaleń nie wynika, aby powodowie w sposób świadomy i dobrowolny wyrazili wolę sanowania zakwestionowanych zapisów umownych.

Dalej należało ocenić, jakie skutki wywiera uznanie, że klauzule indeksacyjne określające świadczenie główne przedmiotowej umowy stanowią niedozwolone postanowienia umowne i luki te nie mogą być uzupełnione, w szczególności, czy mogą one wywołać skutek w postaci stwierdzenia trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że stwierdzenie abuzywności klauzul indeksacyjnych oznacza, że są od początku, z mocy samego prawa dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy chyba, że następczo udzieli on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci ich skuteczność z mocą wsteczną (ex tunc, zob. uzasadnienie uchwały 7 sędziów SN – zasada prawna z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz.56, zob. także uzasadnienie wyroku SN z 28 października 2022 r., II CSKP 898/22, nie publik.).

Powodowie na rozprawie w dniu 26 stycznia 2023r. (k.263) potwierdzili, że są świadomi skutków stwierdzenia nieważności umowy. Podkreślić przy tym należy, że w wyroku z dnia 7 grudnia 2023 r. w sprawie C – 140/22 Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że Artykuł 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że w kontekście uznania nieważności w całości umowy kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję bankową ze względu na to, iż umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej obowiązywać:

- stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, po pierwsze, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego warunku, po drugie, że jest świadomy z jednej strony faktu, że nieważność wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy, a z drugiej – konsekwencji tego uznania nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę na uznanie tej umowy za nieważną.

Tym samym oświadczenie kredytobiorcy co do braku zgody na utrzymanie niedozwolonego postanowienia umownego oraz świadomości skutków ewentualnego stwierdzenia nieważności umowy – nie może być uznawane jako warunek sine qua non ustalenia nieistnienia stosunku prawnego w konsekwencji wyeliminowana abuzywnych postanowień umownych.

W powoływanym już wyroku TSUE z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18 wyrażono również stanowisko, że „jeżeli sąd krajowy uzna, że zgodnie z odpowiednimi przepisami obowiązującego go prawa utrzymanie w mocy umowy bez zawartych w niej nieuczciwych warunków nie jest możliwe, art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 zasadniczo nie stoi na przeszkodzie jej unieważnieniu. Jest tak zwłaszcza w sytuacji, gdyby unieważnienie klauzul zakwestionowanych przez kredytobiorców doprowadziło nie tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio związane z indeksacją przedmiotowego kredytu do waluty. Klauzule dotyczące ryzyka wymiany określają główny przedmiot umowy kredytu co powoduje, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż nie stoi on na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, że ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy” (pkt. 43-45 wyroku).

W ocenie Sądu Apelacyjnego wbrew zarzutom skarżącego nie zmienił tego zapatrywania wyrok TSUE z dnia 29 kwietnia 2021 r., C-19/20. Wprawdzie – podobnie jak w wyroku w sprawie C-260/18 – wyjaśniono w nim, że „unieważnienie umowy nie może stanowić sankcji przewidzianej w dyrektywie 93/13” (pkt.86) i dana umowa może zostać utrzymana w mocy, jednak pod warunkiem że zgodnie z przepisami prawa krajowego takie utrzymanie w mocy umowy bez nieuczciwych postanowień jest prawnie możliwe (pkt.83); jednocześnie jednak zastrzeżono, że „art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie unieważnieniu umowy” (pkt.85, z odwołaniem do sprawy C-260/18).

Zdaniem Sądu Apelacyjnego stanowisko co do możliwości stwierdzenia nieważności umowy – po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych - znajduje także potwierdzenie w treści wyżej powołanej uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r. (III CZP 6/21, OSNC 2021/9/56), gdzie wyjaśniono, że „w sytuacji, gdy konsument odmawia potwierdzenia klauzuli abuzywnej, bez której to klauzuli umowa kredytu nie może wiązać - umowa staje się definitywnie, trwale bezskuteczna (nieważna)”.

Innymi słowy, w przypadku wystąpienia klauzul abuzywnych nie wiążą one konsumenta ab initio i ex tunc i mogą skutkować definitywną, trwałą bezskutecznością (nieważnością) całej umowy, jeżeli konsument nie wyrazi następczej i świadomej zgody na dalsze trwanie umowy z uwzględnieniem postanowień abuzywnych lub ich pominięciem bądź nie wyrazi zgody na uzupełnienie luk powstałych na skutek stwierdzenia bezskuteczności postanowień abuzywnych (nie nastąpi konwalidacja umowy) a ponadto (dodatkowo) w braku takiej zgody - jeżeli Sąd oceni, że zachodzą obiektywne, w świetle przepisów prawa krajowego podstawy dla stwierdzenia nieważności całej umowy (zob. pkt 3 i 90 wyroku TSUE z 29 kwietnia 2021 r. w sprawie C 19-20), o ile stwierdzenie takiej nieważności nie będzie szczególnie niekorzystne dla konsumenta - czemu jednak konsument może wiążąco zaprzeczyć, sprzeciwiając się utrzymaniu umowy (zob. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r. , III CZP 6/21, OSNC 2021/9/56). Jak już to wcześniej wskazano TSUE w wyroku z dnia 8 września 2022 r. w połączonych sprawach C – 80-82/21 sprecyzował, że w sytuacji, gdy konsument zostali poinformowani o konsekwencjach związanych z całkowitym unieważnieniem umowy o kredyt i zaakceptowali je, biorąc pod uwagę determinujący charakter woli konsumentów, „nie wydaje się, aby spełniona została przesłanka, zgodnie z którą unieważnienie całej umowy naraziłoby zainteresowanych konsumentów na szczególnie szkodliwe konsekwencje” (pkt 75 i 78).

Odnośnie do skutków, jakie wywiera wyeliminowanie z umowy mechanizmu indeksacji w tym klauzuli ryzyka walutowego (rozumianego jako ryzyko deprecjacji waluty PLN w stosunku do waluty CHF) w kontekście możliwości dalszego funkcjonowania przedmiotowej umowy w obrocie prawnym Pojęcie natury (właściwości) stosunku prawnego (art. 353^{(

1)} k.c.) obejmuje również naturę określonych typów stosunków prawnych, a więc wiąże się z koniecznością przestrzegania, uwzględniania pewnych cech stosunku obligacyjnego, które stanowią o istocie tego stosunku prawnego i pozwalają go odróżnić od innych typów stosunków prawnych. W przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej oraz kredytów denominowanych taką swoistą cechą tego stosunku prawnego będzie wskazany powyżej mechanizm indeksacji oraz oprocentowanie według stawki LIBOR. Stawka LIBOR (ang. London Interbank Offered Rate ) wyznaczała wysokość oprocentowania depozytów i kredytów na rynku międzybankowym w Londynie. Do stawki LIBOR 3M odwoływał się § 8 ust.1 i 2 umowy (k. 23v) definiujący indeks L3, stanowiący składową oprocentowania na dzień zawarcia umowy (§ 2 ust.1 umowy).

W ocenie Sądu Apelacyjnego trafnie wskazał Sąd pierwszej instancji, że pominięcie mechanizmu indeksacji obejmującego także odesłanie do oprocentowania według stawki LIBOR spowodowałoby, że istota tego stosunku prawnego zostałaby zagubiona. Uznanie bowiem oprocentowania kredytu według stopy referencyjnej określonej dla danej waluty za nierozłączną część (składnik) klauzuli indeksacyjnej i wyeliminowanie całości tej klauzuli z umowy - przy założeniu, że w pozostałym zakresie umowa byłaby skuteczna i możliwa do wykonania - skutkowałoby koniecznością przyjęcia, iż kredyt jest nieoprocentowany. Utrzymanie w mocy umowy zakładającej, że pozwany bank udzielił kredytu nieoprocentowanego nie jest natomiast możliwe. Tego rodzaju umowa byłaby bowiem sprzeczna z naturą umowy kredytu (art. 353¹ k.c. w zw. art. 69 ust. 1 pr.bank., zob. uzasadnienie wyroków Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, LEX nr 2771344, z dnia 3 lutego 2022 r., II CSKP 975/22, LEX nr 3303543, z dnia 23 marca 2022 r., II CSKP 532/22, nie publik.).

Wyeliminowanie abuzywnych klauzul przeliczeniowych nie prowadzi także do utrzymania w mocy kredytu indeksowanego/ denominowanego kursem CHF - jako kredytu złotowego oprocentowanego według stawki LIBOR (zob. wyroki SN z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, OSNC – zbiór dodatkowy, 4/2022 poz.45, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, LEX nr 3342538, uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 6 lipca 2022 r., I CSK 3445/22, LEX nr 3366510). Pominięcie mechanizmu indeksacji, przy jednoczesnym pozostawieniu stawki LIBOR także spowodowałoby, że istota tego stosunku prawnego zostałaby zagubiona. W razie eliminacji klauzul kursowych (spreadowych), zniesiony bowiem zostaje nie tylko mechanizm indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również - zanika ryzyko walutowe. Uznanie umowy kredytu indeksowanego/ denominowanego za kredyt złotówkowy jest zatem równoznaczne z wyeliminowaniem ryzyka walutowego, charakterystycznego dla takiej umowy i pozostaje w sprzeczności z naturą (właściwością) stosunku prawnego (art.353^{(

1)} k.c.), jakim jest umowa kredytu indeksowanego/denominowanego kursem waluty obcej, stanowiąca wyróżniony w doktrynie i judykaturze podtyp umowy kredytu. Prowadzi to do tak daleko idącego przekształcenia, deformacji umowy, iż należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze (zob. także uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, LEX nr 2771344, uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2022 r., II CSKP 616/22, nie publik., uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22, LEX nr 3411341, z dnia 7 grudnia 2022 r., I CSK 3346/22, nie publik., uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, nie publik., z dnia 11 czerwca 2024 r., II CSKP 1678/22, nie publik. ).

W ocenie Sądu Apelacyjnego nie można także przyjąć, aby unieważnienie umowy było dla strony powodowej niekorzystne, skutkowało zagrożeniem jej interesów. Powodowie w sposób wiążący zaprzeczyli, aby stwierdzenie nieważności umowy powodowało dla niego niekorzystne konsekwencje (zob. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r. , III CZP 6/21, OSNC 2021/9/56, także wyrok TSUE z dnia 8 września 2022 r. w sprawie C 80-82/21).

Dodatkowo należy podkreślić, że stwierdzenie nieważności umowy mieści się w zakresie sankcji, jaką dyrektywa 93/13 przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez przedsiębiorców nieuczciwych postanowień umownych. Zagwarantowana konsumentom przez przepisy tej dyrektywy ochrona ukierunkowana jest m.in. na osiągnięcie skutku prewencyjnego, o czym mowa w jej art. 7 Dyrektywy 93/12, tj. zniechęcenia przedsiębiorców do wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych postanowień umownych. (zob. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 6 lipca 2022 r., I CSK 3445/22 i tam powołany wyrok TSUE z dnia 6 marca 2019 r. (C-70/17 i C-179/17,Abanca Corporación Bancaria SA i Bankia SA, pkt 54).

W rezultacie, skoro przedmiotowe klauzule umowne są abuzywne, a utrzymanie w mocy umowy bez zawartych w niej nieuczciwych warunków nie jest możliwe, spełnione zostały pozytywne przesłanki ustalenia nieważności przedmiotowej umowy jako konsekwencji bezskuteczności abuzywnej wyżej opisanych klauzul umownych, przy wystąpieniu przesłanki negatywnej – braku niekorzystnego skutku stwierdzenia nieważności umowy dla kredytobiorcy (art.189 k.p.c. w zw. z art.385¹ § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 353¹ k.c.).

W dalszej kolejności należało odnieść się do zarzutów naruszenia art. 410 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. oraz art.411 pkt.1,2 i 4 k. c. (punkt 8 zarzutów apelacji) oraz art. 409 k.c. (punkt 9 zarzutów apelacji).

Oceniając te zarzuty Sąd Apelacyjny podziela i przyjmuje za własne rozważania Sądu Okręgowego odnośnie do aktualizacji po stronie kredytobiorcy roszczenia o zwrot spełnionego świadczenia – jako świadczenia nienależnego - w konsekwencji stwierdzenia nieważnej czynności prawnej.

Świadczenie nienależne jest szczególną postacią bezpodstawnego wzbogacenia do którego mają zastosowanie wszystkie regulacje zawarte w art.405 – 409 k.c. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 17 czerwca 2016 r., IV CSK 658/15, LEX nr 2069453). Do aktualizacji roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia – poza wykazaniem jednej z kondykcji opisanych w art.410 § 2 k.c. wystarczające jest przy tym wykazanie samego przesunięcia majątkowego pomiędzy zubożonym (solvens) a wzbogaconym (accipiens) będącego następstwem spełnienia nienależnego świadczenia, gdyż ze swej istoty spełnienie tego świadczenia spełnia przesłankę zubożenia, zaś jego otrzymanie - kryteria wzbogacenia (tak też Sąd Najwyższy w wyrokach z 15 maja 2014 r., II CSK 517/13, LEX nr 1488794 , z 29 listopada 2016 r., I CSK 798/15, LEX nr 2183475 , zob. także wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, LEX nr 2771344) . Bez znaczenia prawnego jest to, czy pozwany faktycznie rozporządził środkami finansowymi otrzymanymi w ramach spłat rat kredytu, choćby na pokrycie własnych zobowiązań i nie zachodzi w tym wypadku potrzeba ustalenia, czy wzbogaciło ono odbiorcę (accipiensa). Samo bowiem spełnienie świadczenie nienależnego jest źródłem roszczenia restytucyjnego.

W § 2 art.410 k.c. w sposób enumeratywny wymieniono cztery sytuacje (kondykcje) kreujące obowiązek zwrotu nienależnego świadczenia i komplementarne do niego roszczenie o jego zwrot. W niniejszej sprawie prawnie relewantna jest w ocenie Sądu Apelacynego czwarta z wymienionych w tym artykule kondykcji, a mianowicie condictio sine causa, gdyż konsekwencją bezskuteczności abuzywnej klauzul tworzących mechanizm indeksacji przedmiotowej umowy jest trwała, definitywna bezskuteczność (nieważność) całej umowy (zob. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021/9/56).

Nie powinno budzić przy tym wątpliwości, że w sprawie winna znaleźć zastosowanie teoria dwóch kondykcji, którą należy rozumieć jako konstruującą po obu stronach nieważnej czynności prawnej niezależne roszczenia o zwrot spełnionego świadczenia. Take stanowisko należy już uznać za ugruntowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. uchwały SN z 16 lutego 2021 r. , III CZP 11/20, LEX nr 3120579 oraz z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021/9/56), w którym wyjaśniono, że jeżeli bez bezskutecznego postanowienia umowa kredytu nie może wiązać, konsumentowi i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1 k.c. w zw. z art. 405 k.c.).

Co do samej wysokości żądania restytucyjnego, to jego wysokość wynikała z zaświadczenia wystawionego przez stronę pozwaną (vide: historia spłat k. 32-34v) i nie była w istocie przez pozwanego kwestionowana. W rezultacie zarzuty naruszenia art. 410 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. oraz art. 409 k.c. (pkt. 8 zarzutów apelacji) nie były uzasadnione.

Za chybione należało uznać także zarzuty naruszenia art. 411 pkt 1, 2 i 4 k.c.

Przepis art. 411 pkt 1 k.c. dotyczący niemożności żądania zwrotu nienależnego świadczenia nie ma zastosowania właśnie w przypadkach nieważności czynności prawnej; art. 411 pkt 4 k.c. w ogóle nie odnosił się do stanu faktycznego niniejszej sprawy, gdyż w momencie spełnienia świadczenia przez powodów w zakresie rat kapitałowo – odsetkowych były one wymagalne. Z kolei powoływanie się na to, że spełnione przez powodów świadczenie czyni zadość zasadom współżycia społecznego (art. 411 pkt 2 k.c.) było chybione w kontekście tego, że to poprzednik prawny pozwanego wprowadził do przedmiotowej umowy kredytu postanowienia abuzywne.

Sąd Apelacyjny częściowo podzielił zarzuty naruszenia art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 455 k.c. W ocenie Sądu Apelacyjnego wymagalności roszczenia restytucyjnego kredytobiorcy nie można bezpośrednio wiązać z potwierdzeniem przez niego w toku postępowania sądowego wcześniejszego swojego stanowiska o braku „świadomej, wyraźnej i wolnej zgody” na niedozwolone postanowienia umowne. Po pierwsze - w świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej na gruncie art. 6 ust. 1 dyrektywy nr 93/13, nieuczciwość wobec konsumenta pewnych postanowień umownych powinna być przez sąd dostrzeżona z urzędu i z urzędu też sąd powinien zastosować wobec tych postanowień sankcję braku związania nimi konsumenta, gdyż w ten sposób osiągnięty ma być cel dyrektywy, którym jest zabezpieczenie skuteczności ochrony konsumenta (effet utile) (zob. uzasadnienie uchwały SN z 15 września 2020 r., III CZP 87/19, OSNC 2021/2/11 i tam powołane orzecznictwo, także uzasadnienie wyroku SN z 28 października 2022 r., II CSKP 898/22, nie publik.). Konsument nie musi zatem wyrażać zgody na „unieważnienie umowy”, czyli na stwierdzenie niezwiązania umową tożsame w skutkach z jej nieważnością. Jak już to bowiem wyjaśniono, niedozwolone postanowienie umowne nie wiąże konsumenta ex lege i ex tunc (art. 385¹ § 1 k.c.). Konsument może natomiast udzielić następczej i świadomej zgody na postanowienie niedozwolone i tym samym sprawić, że postanowienie to będzie wywoływało skutki. Inaczej rzecz ujmując, oświadczenie konsumenta w toku postępowania sądowego ma znaczenie dla utrzymania w mocy abuzywnego postanowienia, a nie dla pozbawienia go skuteczności (zob. uzasadnienie wyroku SN z 28 października 2022 r., II CSKP 898/22, nie publik.), co wiąże się także w ocenie Sądu Apelacyjnego z terminem wymagalności roszczenia restytucyjnego kredytobiorcy. W ocenie Sądu Apelacyjnego roszczenie restytucyjne kredytobiorcy staje się wymagalne z chwilą pierwszego wezwania do zapłaty opartego na zarzucie nieważności umowy będącego konsekwencją abuzywnych postanowień umownych, najpóźniej z chwilą wytoczenia powództwa o zwrot nienależnego świadczenia, stanowiącego jednoznaczną deklarację braku woli utrzymania w mocy postanowień uznawanych za abuzywne. Brak jest przy tym podstaw do odstąpienia od ogólnych zasad wymagalności roszczenia (art. 455 k.c. w zw. z art. 481 k.c.) w sytuacji, gdy z obiektywnego punktu widzenia stwierdzenie nieważności umowy nie powoduje, aby kredytobiorcy znaleźli się w niekorzystnym położeniu, co dotyczy w szczególności sytuacji, gdy kredytobiorcy spłacili kredyt w kwocie zbliżonej do kwoty kapitału udzielonego kredytu, a tak było w niniejszej sprawie (zob. także uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 29 września 2023 r., I CSK 6772/22, LEX nr 3609553).

Stanowisko to znalazło potwierdzenie w powołanym wcześniej wyroku TSUE z dnia 7 grudnia 2023 r. w sprawie C-140/22.

In casu w ocenie Sądu Apelacyjnego wymagalność roszczenia restytucyjnego nie należało jednak wiązać z doręczeniem reklamacji datowanej 20 sierpnia 2021 r. (k.35-37) – gdyż nie zostało wykazane aby osoba, która wystosowała reklamację miała umocowanie do działania w imieniu powodów lecz z doręczeniem w dniu 21 lutego 2022 r. odpis pozwu (k. 64) dlatego tez odsetku ustawowe za opóźnienie zasądzono z upływem dwóch tygodni od tej daty, to jest od dnia 9 marca 2022 r.

Odnośnie do podniesionego w toku postępowania apelacyjnego na podstawie art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c. zarzutu prawa zatrzymania świadczenia, wprawdzie we wcześniejszej judykaturze dopuszczono możliwość wykorzystania instytucji prawa zatrzymania z art. 497 k.c. w zw. z art. 496 k.c. do rozliczeń restytucyjnych przy nieważnej umowie kredytowej i będącego jego konsekwencją obowiązku zwrotu wzajemnych świadczeń, to jednak w ocenie Sądu Apelacyjnego instytucja prawa zatrzymania świadczenia ze swej istoty ma zastosowanie, gdy na skutek odstąpienia od umowy lub jej nieważności strony umowy mają obowiązek zwrotu świadczeń o charakterze różnorodzajowym, np. świadczenia pieniężnego i zwrotu rzeczy. W przypadku natomiast tożsamych rodzajowo świadczeń pieniężnych właściwą konstrukcją do wzajemnych rozliczeń jest zarzut potrącenia, mający zastosowanie, gdy przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku (art. 498 § 1 k.c., podobnie M. Pater, Charakter prawny umowy kredytu oraz dopuszczalność zarzutu zatrzymania w postępowania frankowych w świetle dotychczasowego stanowiska Sądu Najwyższego, Monitor Prawniczy, 7/2022, s.367-371, także Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 19 października 2022 r. w sprawie I CSK 5090/22, LEX nr 3437840). Zdaniem Sądu Apelacyjnego za takim stanowiskiem przemawia wykładnia funkcjonalna i systemowa. Skorzystanie z zarzutu zatrzymania należało zatem in casu ocenić jako sprzeczne ze społeczno – gospodarczym przeznaczeniem prawa a ponadto z celami Dyrektywy 93/13, gdyż wymagałoby zaoferowania przez konsumenta kolejnego świadczenia – w sytuacji, gdy uiścił już świadczenie z tytułu rat kapitałowo – odsetkowych. Stanowisko to znalazło potwierdzenie w orzeczeniu TSUE z dnia 8 maja 2024 r. w sprawie C-424/22, w którym uznano, że niedopuszczalne (w świetle dyrektywy 93/13/EWG) jest zastosowanie zarzutu zatrzymania na wniosek banku, jeśli skutkiem byłoby odebranie konsumentowi możliwości uzyskania zasądzonych świadczeń.

Z tych też względów Sad Apelacyjny na podstawie wyżej powołanych przepisów oraz art. 386 § 1 k.p.c. orzekł jak w części refomatoryjnej (pkt. 1 sentencji), oddalając apelacje w pozostałym zakresie (art. 385 k.p.c.).

O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono w punkcie 3. sentencji zgodnie z wyrażoną w art. 98 k.p.c. zasadą odpowiedzialności za wynik procesu. Skoro apelacja pozwanego została uwzględniona tylko w niewielkiej części, Sąd zasądził od pozwanego na rzecz powodów koszty zastępstwa procesowego, których wysokość została ustalona na podstawie § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust.1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t. jedn. Dz.U. 2023 r. poz. 1935).

SSA Leszek Jantowski