Wyrok z 11 sierpnia 2025, sygn. I ACa 2885/22

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 sierpnia 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny

w składzie:

po rozpoznaniu w dniu 7 sierpnia 2025 r. w Katowicach

na rozprawie

sprawy z powództwa M. G. i W. G.

przeciwko Bankowi (...) Spółce Akcyjnej w W.

o ustalenie i zapłatę

na skutek apelacji pozwanego

od wyroku Sądu Okręgowego w Częstochowie

z dnia 29 września 2022 r., sygn. akt I C 77/22

1)  zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 2. w ten sposób, że zasądza od pozwanego na rzecz powodów łącznie 97 242,92 (dziewięćdziesiąt siedem tysięcy dwieście czterdzieści dwa 92/100) złote z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 13 sierpnia 2024 r., a w pozostałej części żądanie zapłaty oddala;

2)  oddala apelację w pozostałej części;

3)  zasądza od pozwanego na rzecz powodów, z tytułu kosztów postępowania apelacyjnego 8 100 (osiem tysięcy sto) złotych, z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od prawomocności tego postanowienia.

Sygn. akt I ACa 2885/22

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 29 września 2022 roku, sygn. akt I C 77/22 Sąd Okręgowy w Częstochowie ustalił nieistnienie pomiędzy stronami stosunku prawnego kredytu wynikającego z umowy o kredyt hipoteczny nr (...)/ (...) sporządzonej w dniu 1 sierpnia 2007 r. i zawartej w dniu 3 sierpnia 2007 r. (pkt 1), zasądził od pozwanego Banku (...) Spółki Akcyjnej w W. na rzecz powodów M. G. i W. G. łącznie kwotę 139.614,23 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 14 września 2021 r. do dnia zapłaty (pkt 2) oraz zasądził od pozwanego na rzecz powodów solidarnie kwotę 11.817 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

Rozpoznając sprawę Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 1 sierpnia 2007 roku powodowie jako kredytobiorcy zawarli z pozwanym Bankiem umowę o kredyt hipoteczny nr (...)/ (...) indeksowany do CHF. Zgodnie z § 2 ust. 1 i 2 umowy powodom udzielono kredytu w kwocie 120 143,34 złotych, po przeliczeniu wpłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna CHF według Tabeli Kursów Walut Obcych obowiązującej w Banku (...) w dniu uruchomienia kredytu lub transzy. Po uruchomieniu kredytu lub pierwszej transzy kredytu wypłacanego w transzach, bank wysyłał do kredytobiorcy pismo, informujące o wysokości pierwszej raty kredytu, kwocie kredytu w CHF oraz jego równowartości w złotych, zgodnie z kursem kupna CHF według Tabeli Kursów Walut Obcych obowiązującej w banku w dniu uruchomienia kredytu/transzy, przy czym zmiany kursów walut w trakcie okresu kredytowania miały wpływ na wysokość kwoty zaciągniętego kredytu oraz raty kapitałowo odsetkowej. W § 2 ust. 3 umowy wskazano, że celem kredytu jest modernizacja i remont domu (20 000 złotych), spłata kart kredytowych (1 880,64 złote), spłata kredytu konsumpcyjnego (2 796 złotych), spłata linii debetowej (1 466,70 złotych) oraz spłata innego kredytu mieszkaniowego (94 000 złotych). W § 2 ust. 4 umowy postanowiono, że przedmiotem kredytowania jest nieruchomość położona w C. przy ulicy (...). Zgodnie z § 2 ust. 6 umowy okres kredytowania wynosił 276 miesięcy. Wypłatę kredytu w złotych uregulowano w § 3 umowy, miała nastąpić w transzach bezpośrednio na spłatę zobowiązań stanowiących cel kredytu i na rachunek bankowy kredytobiorców, po spełnieniu warunków opisanych w ust. 3. Prowizje uregulowano w § 4 umowy. Oprocentowanie uregulowano w § 6 umowy w ten sposób, że kredyt oprocentowany był według zmiennej stopy, z ponoszeniem przez kredytobiorcę ryzyka zmiany stóp procentowych, co oznaczało, że w przypadku wzrostu poziomu stopy referencyjnej wyższe było oprocentowanie kredytu i wzrastała wówczas wysokość miesięcznej raty-kapitałowo-odsetkowej. Oprocentowanie kredytu wynosiło 4.1727 % w stosunku rocznym, co stanowiło sumę stopy referencyjnej LIBOR 3M (CHF), obowiązującą w dniu sporządzenia umowy, oraz marży w wysokości 1. (...).p. stałej w okresie kredytowania. Odsetki naliczane były za każdy dzień od aktualnego salda zadłużenia, ulegały zmianie w zależności od stopy referencyjnej LIBOR 3M (CHF). Według § 7 ust. 1, 2, 3 umowy spłata kredytu następowała w złotych, według kursu sprzedaży CHF obowiązującego w dniu płatności raty kredytu, zgodnie z Tabelą Kursów Walut Obcych banku, w 276 miesięcznych ratach, poprzez potrącanie z rachunku bankowego kredytobiorcy. W § 9 umowy ustanowiono zabezpieczenie w postaci hipoteki kaucyjnej ustanowionej na nieruchomości w C. do kwoty 204 243,68 złotych i cesji praw z tytułu polisy (ubezpieczenia od ognia i innych zdarzeń oraz na życie). Integralną częścią umowy był regulamin.

Zgodnie z regulaminem kredytowania osób fizycznych w ramach usług bankowości hipotecznej, kredyt był udzielany w złotych, z możliwością indeksacji do waluty obcej (§ 3 ust. 1 i 2 regulaminu). Według § 8 ust. 3 regulaminu, w przypadku kredytu w walucie obcej kwota raty spłaty obliczona była według kursu sprzedaży dewiz, obowiązującego w banku na podstawie obowiązującej Tabeli Kursów Walut Obcych z dnia spłaty. W przypadku kredytu indeksowanego kursem waluty obcej bank w następnym dniu po upływie terminu wymagalności kredytu, dokonywał przewalutowania całego wymagalnego zadłużenia na PLN, z zastosowaniem aktualnego kursu sprzedaży dewiz, określonego przez bank w tabeli kursów walut obcych (§ 9 ust.4). Wcześniejszej spłaty kredytu dotyczył § 10. Zgodnie z ust. 4 w przypadku kredytu indeksowanego kursem waluty obcej kwota wcześniejszej spłaty była obliczana według kursu sprzedaży dewiz na podstawie obowiązującej w banku tabeli kursów walut obcych z dnia realizacji, wskazanego przez kredytobiorcę w dyspozycji o dokonaniu wcześniejszej spłaty. Natomiast zgodnie z ust. 5 w przypadku kredytu indeksowanego kursem waluty obcej prowizja za wcześniejszą spłatę ustalana była od kwoty wcześniejszej spłaty, przeliczonej według kursu sprzedaży dewiz na podstawie obowiązującej w banku tabeli kursów walut obcych z dnia realizacji wcześniejszej spłaty. Kwestii przewalutowania kredytu dotyczył § 11 ust. 4 i 5. Zgodnie z tymi zapisami przewalutowanie – w przypadku zmiany waluty z waluty obcej na PLN - następowało według kursu sprzedaży dewiz z dnia złożenia wniosku o przewalutowanie na podstawie obowiązującej w tabeli kursów waluty obcych. W przypadku podwyższenia kredytu indeksowanego kursem waluty obcej prowizja za podwyższenie kwoty kredytu ustalana była od kwoty podwyższenia przeliczonej według kursu sprzedaży dewiz na podstawie tabeli kursów z dnia aneksu (§ 12 ust. 3 regulaminu). Zgodnie z § 13 ust. 4 w przypadku kredytu indeksowanego kursem waluty obcej dla odnawiania zabezpieczeń kredytu stosowało się kurs sprzedaży dewiz obowiązujący w dniu odnawiania zabezpieczenia na podstawie tabeli kursów.

Kredyt został wypłacony powodom w dwóch transzach: w dniu 9 września 2007 roku w kwocie 94 000,01 złotych stanowiącej równowartość kwoty 42 199,78 CHF przy kursie 2,2275 PLN/CHF oraz w dniu 10 września 2007 roku w kwocie 26 143,33 złotych stanowiącej równowartość kwoty 11 477,95 złotych przy kursie 2,2777 PLN/CHF.

Powodowie potrzebowali kredytu na spłatę drugiego kredytu związanego z budową domu. Dom został wybudowany i powodowie tam mieszkają. Kredyt został zaciągnięty za pośrednictwem firmy (...), a w pozwanym banku byli jeden raz. Nie mieli zdolności kredytowej do zaciągnięcia kredytu złotowego wobec czego polecono im kredyt indeksowany do franka szwajcarskiego. Przed podpisaniem umowy powodowie nie mogli zabrać jej do domu. Nie informowano ich o ryzyku związanym z kredytem indeksowanym do franka szwajcarskiego. Powód jest kierowcą zawodowym, a powódka pracownikiem produkcji.

Jak ustalił Sąd Okręgowy od dnia zawarcia umowy do 9 kwietnia 2021 roku powodowie tytułem rat kapitałowo-odsetkowych uiścili na rzecz pozwanego kwotę 139 614,23 złotych.

Pismem z dnia 27 sierpnia 2021 roku powodowie złożyli reklamację dotyczącą umowy o kredyt (...)/ (...) z dnia 1 sierpnia 2007 roku i powołując się na nieważność umowy wnieśli o zwrot kwoty 139 614,23 złotych – ewentualnie w przypadku uznania umowy za ważną – w związku z zawarciem w umowie niedozwolonych klauzul umownych – kwoty 41 722,61 złotych, lecz pozwany pismem z dnia 13 września 2021 roku odmówił.

W ramach oceny dowodów Sąd Okręgowy wskazał, że powyższych ustaleń dokonał na podstawie dowodów z dokumentów oraz zeznań powodów w zakresie, w jakim korelowały one z pozostałym materiałem dowodowym. Przede wszystkim z zeznań tych wynikało, że występowali oni w charakterze konsumentów. Do kredytu indeksowanego przekonały ich zapewnienia, że jest to produkt bezpieczny, kurs franka jest stabilny, a jeśli będzie się zmieniał to w minimalnym stopniu. Warunki umowy nie podlegały negocjacjom. Od początku było ustalone, że kredyt będą spłacać w złotych. Dowód z opinii biegłego Sąd Okręgowy pominął wskazując, że w wypadku nieważności umowy, wysokość spełnionych świadczeń wynikała z zaświadczenia pozwanego, zaś opinia biegłego nie mogła posłużyć ocenie abuzywności postanowień umowy. W ocenie Sądu Okręgowego zeznania świadków E. K. i G. K. nie wniosły niczego istotnego do sprawy. Pierwszy ze świadków nie pamiętał powodów, drugi nie brał udziały w zawarciu umowy. Świadkowie przedstawili jedynie ogólne mechanizmy zawierania umów.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał powództwo za zasadne w całości.

Sąd Okręgowy stwierdził, że umowa nie odpowiadała wymaganiom art. 69 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. prawo bankowe, w brzmieniu obowiązującym w chwili jej zawierania. Umowa kredytu powinna bowiem określać kwotę kredytu i zasady spłaty, a kredytobiorca zobowiązywał się do zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty. W wypadku tej umowy, saldo kredytu w walucie indeksacji nie było znane na datę jej zawarcia. Kredytem wykorzystanym w tej umowie nie była kwota w złotych tylko kwota wyrażona w CHF, którą dopiero kredytodawca ustalał w dniu uruchomienia kredytu, stosując ustalony przez siebie kurs kupna CHF. Powodowie nie znali zatem salda kredytu w walucie indeksacji. Nie znali wysokości rat, bowiem ustalano je na podstawie salda wyrażonego w CHF, następnie przeliczanego na złote. Nie wiedzieli od jakiej kwoty będzie naliczane oprocentowanie, gdyż naliczano je także od salda wyrażonego w walucie indeksacji. Powodowie wiedzieli jaką wysokość kredytu uzyskają w złotych ale podstawą do obliczania odsetek była inna kwota. Rażące naruszenie art. 69 prawa bankowego skutkowało stwierdzeniem nieważności umowy na podstawie art. 58 § 1 k.c., gdyż bez tych postanowień umowa nie zostałaby zawarta.

Sąd Okręgowy podzielił także stanowisko powodów co do abuzywności postanowień umownych dotyczących indeksacji. Jako niedozwolone Sąd Okręgowy ocenił postanowienia zawarte w § 2 ust. 2 i § 7 ust. 1 umowy oraz w § 3 ust. 2 , § 8 ust. 3, § 9 ust. 4, § 10 ust. 4 i 5, § 11 ust. 4, § 12 ust. 3 regulaminu. Przywołał treść art. 385 ¹ § 1, § 2 i § 3 k.c. i dodał, że powodowie byli konsumentami w rozumieniu art. 22 ¹ k.c. Zawarcie umowy kredytu nie wiązało się bezpośrednio z ich działalnością gospodarczą lub zawodową.

Abuzywność klauzul umownych jest niezależna od tego, kiedy powodowie uzyskali świadomość tej sytuacji. Dla oceny, czy postanowienie umowne ma charakter niedozwolony wystarczające jest stwierdzenie, że potencjalnie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Ocenę nieuczciwego charakteru warunków umowy należy przeprowadzać w odniesieniu do chwili zawarcia danej umowy z uwzględnieniem wszystkich okoliczności, o których przedsiębiorca mógł wiedzieć przy zawieraniu umowy i które mogły wpływać na jej późniejsze wykonanie. (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17).

Zdaniem Sądu Okręgowego pozwany nie wykazał, że kwestionowane postanowienia były uzgadniane indywidualnie (art. 385 ¹ § 4 k.c.) Umowa została zawarta na podstawie wzorca opracowanego i stosowanego przez pozwanego. Powodowie nie mieli jakiegokolwiek wpływu na kształt tych postanowień, decydowali jedynie o wysokości kredytu w złotych polskich, w tym sensie, że wskazywali jaki kredyt chcieliby uzyskać, co pozwany weryfikował pod kątem zdolności kredytowej. Wpływ konsumenta na treść postanowienia umownego musi mieć charakter realny. Nie może polegać na teoretycznej możliwości wystąpienia z wnioskiem o zmianę określonych postanowień umowy. Nie stanowi indywidualnego uzgodnienia dokonanie wyboru przez konsumenta jednego z rodzaju umów przedstawionych przez przedsiębiorcę. Wypada dodać, że z art. 3 ust. 2 dyrektywy Rady 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich wynika, że warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej i konsument nie miał w związku z tym wpływu na ich treść, zwłaszcza, jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej.

Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że kontrola zgodności z zasadami obrotu konsumenckiego, według art. 385 ^{( 1)} § 1 k.c. jest wyłączona w przypadku postanowień umownych określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. W umowie kredytu świadczeniem głównym banku jest udostępnienie kredytobiorcy oznaczonej kwoty pieniężnej. Świadczeniem głównym kredytobiorcy jest zwrot otrzymanych środków pieniężnych, uiszczenie opłat z tytułu oprocentowania i prowizji. Kwestionowane postanowienia określają główne świadczenia stron. Z jednej strony kreują wysokość kredytu wyrażoną w CHF, a więc i jego rat oraz zadłużenia wynikającego z oprocentowania naliczanego od salda kredytu w CHF. Z drugiej określają wysokość świadczenia kredytobiorcy, czyli wysokość spłat, których ma dokonywać lub dokonał. Dotyczą wysokości prowizji, a także wysokości zobowiązań w wypadku przewalutowania. Możliwość kontroli ww. postanowień, w kontekście ich potencjalnej abuzywności, jest uzależniona od tego, czy zostały sformułowane jednoznacznie. Przy ocenie tej kwestii należy odwołać się do wykładni art. 4 ust. 2 powoływanej dyrektywy Rady 93/13, zawartej w wyroku TSUE z 20 września 2017 r., w sprawie C 186/16. Trybunał wskazał, że artykuł 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że wymóg wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem oznacza, że w wypadku umów kredytowych, instytucje finansowe muszą zapewnić kredytobiorcom informacje wystarczające do podjęcia przez nich świadomych i rozważnych decyzji. W tym względzie wymóg ów oznacza, że warunek dotyczący spłaty kredytu w tej samej walucie obcej co waluta, w której kredyt został zaciągnięty, musi zostać zrozumiany przez konsumenta zarówno w aspekcie formalnym i gramatycznym, jak i w odniesieniu do jego konkretnego zakresu, tak aby właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument, mógł nie tylko dowiedzieć się o możliwości wzrostu lub spadku wartości waluty obcej, w której kredyt został zaciągnięty, ale również oszacować potencjalnie istotne konsekwencje ekonomiczne takiego warunku dla swoich zobowiązań finansowych. W wymienionych postanowieniach wskazano, że do opisanych w nich przeliczeń, zostaną użyte bankowe tabele kursów. Natomiast nie sprecyzowano w jaki sposób tabele będą powstawać, w jaki sposób będą kształtowane w nich kursy walut, czy będą granice możliwych zmian kursowych. Niejasne pozostawało dlaczego stosowane są raz kursy kupna, a raz kursy sprzedaży. Niejednoznaczność tych postanowień jest wyraźna i wynika z nich, że bank miał możliwość dowolnie kształtować kursy kupna i sprzedaży CHF, kredytobiorcy byli pozbawieni jakiegokolwiek wpływu na tą politykę.

W ocenie Sądu Okręgowego pozwany bank nie wypełnił swojego obowiązku informacyjnego polegającego na udzieleniu wyczerpującej informacji o ryzyku walutowym. Ta okoliczność powinna być szczególnie eksponowana, aby zwrócić uwagę konsumenta na konsekwencje wzrostu kursu waluty obcej dla wysokości kwoty podlegającej spłacie, jak i poszczególnych rat kredytu. Świadomość ryzyka kursowego to stan, w którym kredytobiorca w chwili zawierania umowy kredytu ma wiedzę, jak kształtowałoby się jego zadłużenie oraz koszty obsługi spłaty kredytu, w przypadku silnej deprecjacji złotówki względem danej waluty obcej, z której kursem kredyt został powiązany. Powodowie oświadczyli wprawdzie w umowie (§ 5 ust. 3), że otrzymali pismo „Informacja dla wnioskodawców ubiegających się o produkty hipoteczne indeksowane kursem waluty obcej, oparte na zmiennej stopie procentowej” i zapoznali się z nimi, ale jest to jedyny dowód udzielania im informacji o ryzyku. Powodowie wskazali, że nie byli świadomi możliwości radykalnych wzrostów kursów franka szwajcarskiego, że mówiono im, że kursy te do tej pory wykazywały się wyjątkową stabilnością. Nie przedstawiono im sytuacji, która przewidywałaby drastyczne, skrajne zmiany kursowe, i jak by to wpłynęło na wysokość kredytu. Pozwany nie wykazał, że powodom udzielono pełnych i rzetelnych informacji o ryzyku. Powodowie zawierali umowę na wiele lat a kwestia stabilności CHF miała decydujące znaczenie. Przedstawiona informacja winna zatem zawierać nie tylko warianty optymistyczne, ale także takie, które skłaniałby ubiegającego się o kredyt do namysłu.

Sąd Okręgowy wskazał także, że kwestionowane postanowienia kształtujące mechanizm przeliczeń świadczeń stron zostały ukształtowane w sposób rażąco naruszający interes konsumenta i sprzeczny z dobrymi obyczajami. Analizowane klauzule przeliczeniowe zostały zaprojektowane w sposób rażąco niesymetryczny, zabezpieczając interesy banku i godząc w interes kredytobiorców. Ich zastosowanie prowadziło do przerzucenia ryzyka walutowego w całości na kredytobiorców. Nieuczciwą praktyką rynkową było zastrzeżenie przez bank uprawnienia do jednostronnego określania poziomów kursów walutowych, z jednoczesnym stosowaniem różnych kursów przy wypłacie kredytu i jego spłacie. Tabela kursów kupna i sprzedaży walut służąca do przeliczenia, była ustalana przez bank, a powodowie nie mieli żadnego wpływu na poziom kursów walutowych, w tym możliwości ich kontroli. Bank kursy walut ustalał arbitralnie, przy zastosowaniu znanych tylko sobie i potencjalnie dowolnych kryteriów. Z punktu widzenia abuzywności postanowień nie ma znaczenia, czy bank faktycznie nadużywał uprawnienia do kształtowania wysokości kursów walut w tabelach, czy utrzymywał je w zbliżonej wysokości do kursów rynkowych. Chodzi o takie ukształtowanie postanowień umowy, że stwarzały dla kredytobiorców taką możliwość.

Stosownie do art. 385 ¹ § 2 k.c., postanowienia umowy uznane za niedozwolone nie wiążą konsumenta, strony zaś są związane umową w pozostałym zakresie. Sąd Okręgowy odwołał się do art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13 z 5 kwietnia 1993 r., którego wykładni dokonał TSUE w sprawie C 260/18. Przepis ten należy interpretować w ten sposób, że nie stoi na przeszkodzie, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego względu, że ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy. Do konsumenta ostatecznie należy decyzja, czy pomimo nieuczciwych warunków umowy kredytowej, mając na uwadze konsekwencje wynikające z ustalenia nieważności umowy, zasadnym jest utrzymanie jej w mocy, z wyłączeniem jej nieuczciwych warunków. Do sądu krajowego zaś należy decyzja, czy pomimo wyeliminowania nieuczciwych warunków umowa kredytowa może nadal obowiązywać.

Analizując umowę Sąd Okręgowy stwierdził, że nie zawiera ona postanowień lub klauzul, które mogłyby zastąpić niedozwolone postanowienia. Nie istnieją także przepisy prawa, które mogłyby wejść w miejsce postanowień abuzywnych. W szczególności, nie ma możliwości zastosowania do przeliczeń, zamiast kursu walutowego z tabel, kursu średniego ustalanego przez NBP – art. 358 § 2 k.c. Przepis ten nie obowiązywał w dacie zawarcia umowy, zatem nie może uzupełnić jej postanowień. Umowa bez niedozwolonych postanowień nie mogłaby obowiązywać, bowiem bez nich byłaby sprzeczna z naturą (właściwością) stosunku prawnego, który strony nawiązały. Strony zamierzały uzyskać możliwość skorzystania z niższego oprocentowania kredytu, niż wg stawki WIBOR. Aby osiągnąć ten cel, pozwany przygotował umowę, w której choć kwotę kredytu wyrażono w złotych, to jako jego walutę wskazano CHF. Dzięki temu można było odwołać się do stawki oprocentowania LIBOR, co czyniło dla konsumenta tą ofertę korzystną, gdyż przewidywała w stosunku do kredytu czysto złotowego, niższe oprocentowanie i wysokość rat. Eliminacja zakwestionowanych postanowień sprawiłaby, że odpadłaby możliwość wyrażenia w CHF kwoty kredytu, rat, wartości zadłużenia przeterminowanego, prowizji, oraz przewalutowania. Bez tych postanowień umowa wyrażona byłaby tylko w złotych, ale oprocentowanie odwoływałoby się do stawki LIBOR. To tworzyłoby hybrydę kredytu nieznaną na rynku, sprzeczną z naturą tego stosunku. Zatem, zawarta przez strony umowa kredytu była od początku nieważna. W związku z tym Sąd Okręgowy stwierdził nieważność przedmiotowej umowy kredytu.

W konsekwencji za zasadne Sąd Okręgowy uznał żądanie zwrotu nienależnego świadczenia za okres od dnia zawarcia umowy do 9 kwietnia 2021 roku w kwocie 139 614,23 złote. Wysokość spełnionego świadczeń z tytułu rat kapitałowo-odsetkowych wynika z zaświadczenia pozwanego. Świadczenia spełnione przez powodów w wykonaniu umowy kredytu są świadczeniami nienależnymi (zob. uchwała Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20) Sąd Okręgowy opowiedział się za teoria dwóch kondykcji. Powodowie wyrazili decyzję o braku akceptacji sanowania umowy i o jej bezwzględnej nieważności w złożonej reklamacji. Data jej wniesienia jest miarodajna do ustalenia terminu przedawnienia roszczeń z tytułu nienależnych świadczeń spełnionych przez powodów. Roszczenie powodów o zapłatę nie jest przedawnione w jakiejkolwiek części.

Powodowie wnieśli o zasądzenie odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia 14 września 2021 roku, wskazując, że reklamacją z dnia 27 sierpnia 2021 roku wezwali pozwanego do zapłaty, na które pozwany odpowiedział pismem z dnia 13 września 2021 roku, odmawiając zwrotu świadczeń. Żądanie w tym zakresie jest zasadne. Sąd miał na uwadze, że przepisy regulujące instytucję bezpodstawnego wzbogacenia nie określają terminu, w jakim nastąpić ma wykonanie obowiązku zwrotu wzbogacenia, co nakazuje odwołać się w tym zakresie do reguł ogólnych art. 455 k.c.

Zdaniem Sądu Okręgowego powodowie mają interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umowy. Zgodnie z art. 189 k.p.c. można domagać się stwierdzenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, jeżeli strona ma w tym interes prawny, rozumiany jako obiektywną potrzebę usunięcia wątpliwości lub niepewności co do istnienia lub charakteru stosunku łączącego ją z inną stroną. Interes prawny powodów w wytoczeniu takiego powództwa polega na tym, że w istocie domagają się definitywnego usunięcia niepewności prawnej co do istnienia nawiązanego na podstawie tej umowy stosunku prawnego lub jego treści w przypadku wyeliminowania niektórych jej postanowień z uwagi na ich niedozwolony charakter.

Jako podstawę prawną orzeczenia Sąd Okręgowy wskazał art. 189 k.p.c., art. 58 § 1 k.c., art. 385 ¹§ 1 i 2 k.c., art. 410 § 1 k.c. w zw. z art. 405 k.c., art. 481 § 1 i 2 k.c. i art. 455 k.c.

O kosztach procesu orzeczono na podstawie art. 98 k.p.c. i § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r., w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Apelację od tego wyroku wniósł pozwany zaskarżając wyrok w całości. Orzeczeniu zarzucił:

1)  naruszenie przepisów prawa procesowego mające istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, tj.:

a)  art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 232 k.p.c. zd. pierwsze k.p.c. w zw. z art. 6 k.c., art. 227 k.p.c., art. 299 k.p.c., art. 231 k.p.c. poprzez dowolną ocenę dowodów i brak wszechstronnego rozważenia zgromadzonego materiału dowodowego polegające na:

- uznaniu, że Bank nie wypełnił swojego obowiązku informacyjnego wobec czego powodowie nieświadomie narażeni zostali na nieograniczone ryzyko kursowe, co zdaniem Sądu I instancji było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, podczas gdy w rzeczywistości powodom przedstawiono Informację o ryzyku, w której jednoznacznie wskazano, że zaciągając zobowiązanie w walucie obcej kredytobiorcy narażeni są na ryzyko zmiany kursów walutowych, co implikuje, że koszty obsługi długu mogą okazać się znacząco wyższe od wcześniej założonych, co powodowie potwierdzili własnoręcznym podpisem,

- uznaniu, że bez znaczenia dla sprawy pozostaje, że powodowie mieli świadomość ryzyka, które niosą zmiany kursów, podczas gdy kwestia ta ma bardzo duże znaczenie w ostatecznej ocenie ważności umowy kredytu. Powodowie jako racjonalni konsumenci podejmowali decyzje o zawarciu umowy w pełni świadomie, mając wiedzę o wszelkich ryzykach z tym związanych wobec czego nie można uznać, że świadomość ryzyka walutowego, którą w chwili zawierania umowy kredytu powodowie posiadali jest nieistotna w sprawie,

- przyjęciu, że postanowienia umowy kredytu pozostawiały pozwanemu dowolność w określeniu wysokości świadczenia powodów, w tym wysokości rat kapitałowo-odsetkowych oraz części odsetkowej, podczas gdy pozostaje to w sprzeczności ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, a w szczególności umową (§ 2 ust. 2, § 6 i § 7 umowy kredytu) oraz regulaminu kredytowania (§ 6 - § 9 Regulaminu), a także pozostaje niespójne z tym, że strony przez kilkanaście lat wykonywały umowę kredytu i powodowie nie mieli w związku z tym żadnych zastrzeżeń, a zatem twierdzenie dopiero na etapie procesu o wadach umowy kredytu jest całkowicie fikcyjne, a zatem Sąd nie powinien dać im wiary,

- przyjęciu, że powodowie nie mieli żadnej możliwości negocjowania warunków umowy, w tym dotyczących mechanizmów przeliczeń oraz nie mieli jakiegokolwiek wpływu na kształt tych postanowień, podczas gdy powodowie mieli możliwość zapoznania się zdanymi zapisami umownymi, obejmowali swoją świadomością ich znaczenie oraz posiadali możliwość podjęcia negocjacji co do treści kwestionowanych zapisów, przy tym wszystkim należy mieć na uwadze, że powodowie we wniosku kredytowym wskazali CHF jako walutę kredytu, a zatem ten element stosunku zobowiązaniowego niewątpliwie podlegał negocjacjom,

b)  art. 299 k.p.c. w zw. z art. 233 § 1 k.p.c. poprzez oparcie ustaleń faktycznych na zeznaniach powodów w zakresie, w jakim były one niewiarygodne i sprzeczne z zasadami doświadczenia życiowego, a także pozostałym materiałem dowodowym tj dowodami z dokumentów, które to naruszenie miało istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, ponieważ spowodowało przyjęcie przez Sąd jednostronnej wizji stanu faktycznego opartej w przeważającej mierze na stanowisku powodów ukierunkowanym wyłącznie na osiągnięcie celu procesowego, a nie znajduje podstaw w rzeczywistym przebiegu zdarzeń,

c)  art. 235 ² § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. polegające na pominięciu postanowieniem z dnia 24 maja 2022r wniosku pozwanego o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego sądowego z zakresu finansów, bankowości i rachunkowości na okoliczności wskazane w pkt 11 lit a-e petitum odpowiedzi na pozew,

d)  art. 236 § 1 w zw. z art. 235 ² k.p.c. polegające na nierozpoznaniu wniosku pozwanego zawartego w pkt 11 a-e odpowiedzi na pozew, tj wniosku o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego sądowego z zakresu finansów, bankowości i rachunkowości na wykazanie faktów wskazanych we wniosku dowodowym,

e)  art. 156 ¹ k.p.c. w zw. z art. 156 ² k.p.c. oraz art. 212 § 2 k.p.c. w zw. z art. 385 ¹ § 2 k.c. i art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 oraz art. 267 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej poprzez ich niezastosowanie i niewystarczające poinformowanie powodów o skutkach stwierdzenia abuzywności kwestionowanych przez powodów klauzul umownych oraz skutkach ich eliminacji i zasadach, na których powodowie będą zobowiązani do rozliczenia się z Bankiem,

2)  naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: art. 69 ust. 1 i 2 prawa bankowego w zw. z art. 353 ¹ k.c. i art. 58 k.c., art. 385 ¹ k.c., art. 4 ust. 2 i art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 art. 111 ust. 1 pkt 4 prawa bankowego, art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 69 ust. 1 i 2 prawa bankowego, art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 prawa bankowego, art. 358 § 2 k.c., art. 56 k.c., art. 354 k.c., art. 3 k.c., art. 354 k.c., art. 4 ustawy antyspreadowej, art. 385 ² k.c., art. 316 k.p.c. art. 5 k.c., art. 410 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c., art. 411 pkt 1, 2 i 4 k.c., art. 455 k.c. w zw. z art. 481 § 1 k.c., art. 189 k.p.c.

Wskazując na powyższe zarzuty pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego poprzez oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powodów na jego rzecz kosztów procesu za I i II instancję, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Ewentualnie wniósł o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.

Na zasadzie art. 381 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c. wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie przez Sąd II instancji dowodu z opinii biegłego z zakresu finansów, bankowości i rachunkowości celem stwierdzenia faktów wymienionych szczegółowo w pkt 11 lit a-e petitum odpowiedzi na pozew.

W piśmie procesowym z dnia 1 lutego 2023r pozwany podniósł procesowy zarzut zatrzymania świadczeń powodów na rzecz Banku z tytułu umowy kredytu w zakresie kwoty 120 143,34 zł stanowiącej równowartość wypłaconego kapitału kredytu.

Powodowie wnieśli o oddalenie apelacji pozwanego w całości, nieuwzględnienie zarzutu zatrzymania, pominięcie wniosku w przedmiocie przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego sądowego z dziedziny bankowości, finansów i rachunkowości oraz zasądzenie od pozwanego na ich rzecz kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Apelacyjny ustalił, że pismami z dnia 19 grudnia 2022r., doręczonymi powodom w dniu 27 grudnia 2022r. pozwany oświadczył, że na podstawie art. 497 k.c. w zw. z art. 496 k.c. korzysta z prawa zatrzymania świadczeń powodów na rzecz Banku z tytułu umowy kredytu w zakresie kwoty 120 143,34 zł stanowiącej równowartość wypłaconego kapitału kredytu. Pisma te w imieniu pozwanego podpisał adwokat Ł. J., który dołączył do tych pism pełnomocnictwa z dnia 24 czerwca 2022r do składania oświadczeń o charakterze materialnym, w tym oświadczeń o skorzystaniu z prawa zatrzymania. (dowód: pisma z dnia 19 grudnia 2022r., pełnomocnictwo, potwierdzenia odbioru k: 390-403)

Przed Sądem Okręgowym w Częstochowie pod sygn. akt I C 1152/24 zawisła sprawa z powództwa pozwanego Banku przeciwko powodom, w której powodowie w odpowiedzi z dnia 30 grudnia 2024r. na pozew podnieśli zarzut potrącenia. W piśmie z dnia 12 sierpnia 2024r. powodowie złożyli pozwanemu oświadczenie o potrąceniu. Wskazali, że zawarta przez strony umowa kredytu hipotecznego nr (...)/ (...) z 1 sierpnia 2007r jest nieważna z uwagi na abuzywność jej klauzul przeliczeniowych. W związku z tym przedstawiają do potrącenia wierzytelności wzajemne przysługujące im wobec Banku w następującej kolejności: 1) najpierw wierzytelności nieobjęte żądaniem zapłaty od Banku w procesie sądowym tj. kwotę 38 199,04 zł z tytułu rat kredytu nienależnie świadczonych w okresie od 10 maja 2021r do 10 czerwca 2024r., 2) następnie wierzytelności objęte żądaniem zapłaty w procesie sądowym tj.: a) w pierwszej kolejności skapitalizowane odsetki ustawowe za opóźnienie w kwocie 44 071,06 zł liczone za okres od 14 września 2021r do 12 sierpnia 2024r od kwoty 139 614,23 zł, b) na koniec wierzytelność dochodzoną w procesie sądowym w kwocie 139 614,23 zł. Tak wskazane wierzytelności potrącają w kolejności określonej wyżej z wierzytelnością Banku o zwrot kwoty nominalnie odpowiadającej kwocie wypłaconego kapitału kredytu tj. 120 143,34 zł. Wskutek potrącenia wierzytelności wzajemne umorzyły się do wysokości wierzytelności niższej. Pismo to zostało wysłane do pozwanego w dniu 20 sierpnia 2024r. i odebrane przez pozwany Bank w dniu 21 sierpnia 2024r. (dowód: pismo z dnia 12 sierpnia 2024r. k: 435, odpowiedź na pozew k: 436, potwierdzenie nadania 435v)

Powodowie pismem z dnia 31 lipca 2024r., doręczonym 6 sierpnia 2024r., wezwali pozwany bank do zapłaty w terminie 3 dni od otrzymania tego pisma, kwoty 38 199,04 zł jako świadczenia nienależnego na rzecz Banku w wykonaniu nieważnej umowy kredytu hipotecznego nr (...)/ (...) z dnia 1 sierpnia 2007 r, pierwotnie tytułem rat kapitałowo-odsetkowych w okresie od 10 maja 2021r do 10 czerwca 2024r. (dowód: pismo z dnia 31 lipca 2024r. k: 450, dowód nadania i śledzenia przesyłki k: 451-452).

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja pozwanego jedynie w części odnoszącej się do żądania odsetkowego okazała się zasadna, zaś zmiana wyroku w dalszej zakresie była konsekwencją złożonego przez powodów oświadczenia o potrąceniu skutkującego umorzeniem dochodzonej pozwem wierzytelności.

Sąd Apelacyjny za własny przyjął prawidłowo ustalony przez Sąd I instancji stan faktyczny czyniąc go podstawą swojego rozstrzygnięcia. Wbrew zarzutom apelacji, ustalenia te znajdują oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym, którego oceny Sąd I instancji dokonał w granicach swobodnej oceny dowodów, z uwzględnieniem zasad logiki i doświadczenia życiowego. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, Sąd I instancji przeprowadził w przedmiotowej sprawie postępowanie dowodowe w zakresie wystarczającym dla poczynienia ustaleń faktycznych mających wpływ na zastosowanie przepisów prawa materialnego. Zgromadzone w sprawie dowody poddał wszechstronnej, wnikliwej ocenie, ustalając prawidłowo stan faktyczny sprawy. Ocena dowodów przeprowadzona przez Sąd Okręgowy odpowiada wymogom stawianym przez przepis art. 233 § 1 k.p.c., uwzględnia cały zgromadzony w sprawie materiał dowodowy i tym samym pozostaje pod ochroną wynikającą z powołanego przepisu. Nie nosi ona cech dowolności, szczegółowo odnosi się do przeprowadzonych w sprawie dowodów. Wobec powyższego Sąd Apelacyjny ustalenia Sądu Okręgowego czyni częścią uzasadnienia własnego wyroku, nie znajdując potrzeby ponownego ich szczegółowego przytaczania (art. 387§ 2 ¹ pkt 1 k.p.c.).

Zgłoszony w apelacji pozwanego zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 232 k.p.c., art. 6 k.c., art. 227 k.p.c., art. 299 k.p.c. i art. 231 k.p.c. w ocenie Sądu Apelacyjnego należało uznać za chybiony. Przepis art. 233 § 1 k.p.c. statuuje zasadę swobodnej oceny dowodów, będącą prawem sądu do wyrażenia swego zapatrywania na przedstawione przez strony dowody. Sąd Apelacyjny nie dostrzegł żadnych uchybień w zakresie koncentracji i oceny materiału dowodowego, który został zgromadzony należycie, a przy tym Sąd I instancji wyjaśnił wszystkie okoliczności konieczne do rozstrzygnięcia sprawy stosownie do art. 227 k.p.c. i art. 233 k.p.c. Skuteczne postawienie zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. wymaga wykazania, że sąd orzekający w pierwszej instancji uchybił zasadom logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego, a tym samym naruszył zasadę swobodnej oceny dowodów. (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 13 kwietnia 2017r., I ACa 1096/16, Legalis, także wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 17 stycznia 2017r., I ACa 789/16, Legalis) Temu jednak pozwany w niniejszym postępowaniu nie sprostał. Nie przedłożył materiału dowodowego z którego wynikałoby w szczególności, że dostatecznie wyjaśniono powodom, w jaki sposób będzie ustalał kurs franka szwajcarskiego, ani dowodów, które wskazywałyby na przekazanie im informacji pozwalających realnie ocenić zakres ryzyka kursowego w wieloletniej perspektywie oraz jego wpływ na stan zadłużenia i rzeczywisty koszt kredytu. Nie uszedł także uwadze Sądu Okręgowego fakt podpisania przez powodów „Informacji dla wnioskodawców ubiegających się o produkty hipoteczne indeksowane kursem waluty obcej oparte na zmiennej stopie procentowej” dotyczącego ryzyka zmian kursów walutowych i ryzyka zmian stóp procentowych wraz z przedstawieniem przykładowego wpływu zmiany stopy procentowej oraz kursu waluty na wysokość raty kredytu. Sąd I instancji nie podważył okoliczności, że powodowie pozyskali pewne informacje dotyczące ryzyka związanego z zawieraną umową, jednak uznał je za niewystarczające w świetle obowiązującego prawa materialnego, czemu dał wyraz zarówno w części wyodrębnionych ustaleń faktycznych, jak i rozważaniach prawnych.

W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 299 k.p.c. w zw. z art. 233 § 1 k.p.c. Sąd Apelacyjny zauważa również, iż Sąd I instancji ustalając stan faktyczny sprawy nie przyjął zakwestionowanych przez apelującego zeznań powodów bezkrytycznie, ale dokonał oceny ich wiarygodności w kontekście pozostałych dowodów, w tym przede wszystkim z uwzględnieniem treści umowy zawartej przez strony i Regulaminu kredytowania, wniosku o kredyt, zaświadczenia o wysokości spłat, jak również zeznań świadków E. K. i G. K.. Należy podnieść, że w orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że jeżeli z określonego materiału dowodowego sąd wyprowadza wnioski logicznie poprawne i zgodne z doświadczeniem życiowym, to ocena sądu nie narusza reguł swobodnej oceny dowodów i musi się ostać, choćby w równym stopniu, na podstawie tego materiału dowodowego, dawały się wysnuć wnioski odmienne. Tylko w przypadku, gdy brak jest logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami lub wnioskowanie sądu wykracza poza schematy logiki formalnej albo wbrew zasadom doświadczenia życiowego, nie uwzględnia jednoznacznych związków przyczynowo - skutkowych, to przeprowadzona przez sąd ocena dowodów może być skutecznie podważona (por. wyrok Sądu Najwyższego z dn. 27 września 2002r., II CKN 817/00, LEX nr 56906).

Sąd Apelacyjny zaaprobował także stanowisko Sądu I instancji, iż w sprawie zbędnym było przeprowadzanie dowodu z opinii biegłego skoro przedmiotową umowę należało uznać za nieważną, zaś ustalenie wysokości spłaconych kwot tytułem rat, które okazały się świadczeniem nienależnym możliwe było do ustalenia w oparciu o zaświadczenie wydane przez pozwanego. Pozwany w pominięciu tego dowodu upatrywał naruszenie art. 235 ² § 1 pkt 2 i 5 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. oraz art. 278 § 1 k.p.c. Wskazać należy, że w wyroku z dnia 27 listopada 2019 roku (II CSK 483/18, Lex nr 2744159) Sąd Najwyższy odwołując się do wyroku Trybunału Sprawiedliwości z dnia 3 października 2019 roku w sprawie C-260/18, wskazał, że wola konsumenta, który uważa, iż stwierdzenie nieważności całej umowy nie jest dla niego niekorzystne, przeważa nad wdrożeniem systemu ochrony, takiego jak zastąpienie nieuczciwego postanowienia i utrzymanie umowy w mocy. Tym samym Dyrektywa 93/13 sprzeciwia się, w przypadku braku wyraźnej woli samego konsumenta, utrzymaniu w mocy nieuczciwych warunków umowy, które w chwili rozstrzygnięcia sporu ocenia się jako obiektywnie korzystne dla niego. To od wyboru konsumenta zależy kierunek rozstrzygnięcia sądu. Kredytobiorca może więc domagać się utrzymania umowy kredytowej bez niewiążących go postanowień umownych albo żądać jej unieważnienia w całości. Dalsze obowiązywanie umowy, po wyłączeniu z niej nieuczciwych postanowień umownych, jest pomyślane jako ochrona interesu konsumenta, wobec czego jeżeli on nie uznaje takiego rozwiązania za korzystne dla niego, to może domagać się unieważnienia umowy kredytowej w całości. Słusznie jednak pozwany podnosząc zarzut naruszenia art. 236 § 1 k.p.c. w związku z art. 235 ² k.p.c. wskazywał, że Sąd I instancji w toku postępowania nie wydał w tym zakresie żadnego postanowienia. Z tego względu, zgadzając się jednocześnie z powyższą argumentację Sądu I instancji przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku także Sąd Apelacyjny nie znalazł podstaw do przeprowadzenia tego dowodów objętego ponownie wnioskiem apelacji i postanowieniem z dnia 7 sierpnia 2025r. na podstawie art. 235 ² § 1 pkt 2, 3 i 5 k.p.c. dowód ten pominął.

Sąd Apelacyjny podziela rozważania prawne przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, a podniesione w apelacji zarzuty naruszenia prawa materialnego, w tym w szczególności art. 385 ¹ k.c., nie mogły doprowadzić do istotnej zmiany rozstrzygnięcia i oddalenia powództwa w całości.

Podstawową przesłanką merytoryczną powództwa o ustalenie jest istnienie interesu prawnego w żądaniu ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa. Interes prawny w powództwie o ustalenie zachodzi, jeżeli sam skutek, jaki wywoła uprawomocnienie się wyroku ustalającego, zapewni powodowi ochronę jego prawnie chronionych interesów. W judykaturze przyjmuje się, że możliwość wytoczenia powództwa o świadczenie nie w każdej sytuacji świadczyć będzie o braku interesu prawnego powoda w żądaniu ustalenia. Brak interesu prawnego wystąpi jedynie wówczas, gdy wyrok zasądzający świadczenie zapewni pełną ochronę prawną jego uzasadnionych interesów. W przypadku, gdy sporem o świadczenie nie będą mogły ze swej natury być objęte wszystkie uprawnienia istotne z perspektywy ochrony sfery prawnej powoda, przyjąć należy, że powód ma interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. Odnosi się to w szczególności do żądania ustalenia nieistnienia stosunku prawnego, zwłaszcza, gdy konsekwencje ustalenia nieistnienia stosunku prawnego nie ograniczają się do aktualizacji obowiązku świadczenia, lecz dotyczą także innych aspektów sfery prawnej powoda (np. wpływają na określenie treści praw i obowiązków powodów jako dłużników pozwanego). (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 09 czerwca 2021 roku, V ACa 127/21, Legalis, wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 08 marca 2018 roku, I ACa 915/17, Legalis, wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 11 lutego 2021 r., I ACa 646/20, LEX)

Zdaniem Sądu Apelacyjnego trafnie Sąd Okręgowy uznał, że powodowie posiadają wskazany w art. 189 k.p.c. interes prawny w ustaleniu nieważności umowy, gdyż wyłącznie wyrok rozstrzygający powództwo o ustalenie jest w stanie trwale i zupełnie usunąć stan niepewności prawnej pomiędzy stronami w związku z przedmiotową umową kredytu, która nie została jeszcze wykonana i wiąże strony do 2030 roku. Stwierdzenie nieważności umowy przesądza nie tylko o możliwości domagania się zwrotu już spełnionych świadczeń, ale i braku obowiązku spełnienia na rzecz pozwanego banku przyszłych świadczeń, a więc na zaprzestaniu spłat kolejnych rat kredytu. Nadto, jak wynika z umowy spłata kredytu została zabezpieczona m.in. hipoteką, która nie może zostać wykreślona z księgi wieczystej bez uprzedniego wyroku stwierdzającego, że umowa kredytu jest nieważna.

Jak już wskazano przywołując art. 69 prawa bankowego, umowa kredytu określa wysokość udzielonego kredytu, walutę kredytu, warunki na jakich został udzielony, zasady jego zwrotu, zasady oprocentowania i jego zmiany oraz termin spłaty. Zobowiązanie kredytobiorcy wobec banku może być wyrażone w sposób kwotowy albo też poprzez zastosowanie obiektywnie weryfikowalnego mechanizmu waloryzacji, w tym indeksacji walutą obcą, także kursem franka szwajcarskiego. Zgodzić należy się zatem z pozwanym, że zastosowanie indeksacji/denominacji jest co do zasady dopuszczalne i nie narusza zasady nominalizmu z art. 358 ¹ k.c., ani też zasady swobody umów wynikającej z art. 353 ¹ k.c. Stąd wnioski Sądu Okręgowego co do stwierdzenia nieważności umowy kredytu z 1 sierpnia 2007 roku na podstawie z art. 58 § 1 k.c. i art. 69 prawa bankowego nie zasługiwały na aprobatę. Niemniej, w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Okręgowy dokonał oceny zakwestionowanych przez powódkę klauzul przeliczeniowych także pod kątem ich abuzywnego charakteru na gruncie art. 385 ¹ k.c. będącego lex specialis wobec w/w przepisów i w tym zakresie poprawność rozważań prawnych nie budzi zastrzeżeń.

W ocenie Sądu Apelacyjnego zasadnie Sąd Okręgowy uznał, że nieważność umowy kredytu w całości wynika z bezskuteczności abuzywnych postanowień wprowadzających do niej ryzyko kursowe oraz opartych o kurs waluty CHF w tabelach kursowych ustalanych przez pozwany Bank. Takie postanowienia w świetle orzecznictwa TSUE, które Sąd Apelacyjny w obecnym składzie podziela, określają główny przedmiot umowy (m.in. wyroki z dnia 20 września 2017 roku, C-186/16, z dnia 20 września 2018 roku, C-51/17, z dnia 14 marca 2019 roku, C-118/17, z 03 października 2019 roku, C-260/18). Kwestionowane przez powodów postanowienia umowy kredytu obejmują nie tylko zasady przeliczenia kursów walut, ale i także zapisy, które wprowadzają do umowy ryzyko kursowe, stanowiąc klauzulę określającą główne świadczenia stron. Klauzule kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają główne świadczenie kredytobiorcy. (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 11 kwietnia 2024r., I CSK 1347/23, wyroki Sądu Najwyższego z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20; z 21 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22, Legalis).

Wbrew zarzutom apelacji za niedozwolone w świetle art. 385 ^{( 1)} § 1 k.c. należało uznać klauzule indeksacyjne zawarte w § 2 ust. 2 i § 7 ust. 1 umowy kredytu z dnia 1 sierpnia 2007 r. Abuzywny był także stanowiący integralną część umowy § 8 ust. 3 Regulaminu kredytowania osób fizycznych w ramach usług bankowości hipotecznej w Banku (...) S.A., zgodnie z którym w przypadku kredytu w walucie obcej kwota raty spłaty obliczona jest według kursu sprzedaży dewiz, obowiązującego w Banku na podstawie obowiązującej w Banku (...) z dnia spłaty. Oceny uczciwego charakteru tych postanowień, jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 20 czerwca 2018 roku, III CZP 29/17 (OSNC 2019/1/2, Lex) stosownie do art. 4 ust. 1 oraz art. 3 ust. 1 wdrożonej do polskiego porządku prawnego Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 05 kwietnia 1993 roku w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy dokonać z chwili zawarcia umowy kredytu z odniesieniem do wszystkich okoliczności, o których pozwany wiedział lub mógł wiedzieć przy zawieraniu umowy. Nieuczciwy charakter umowy zawarty we wskazanych postanowieniach umownych polegał na przeliczeniu wysokości zobowiązania kredytobiorcy z waluty polskiej na walutę CHF po raz pierwszy przy uruchomieniu kredytu poprzez wypłatę kwoty, a następnie każdorazowo przy spłacie rat kredytu. Takie ukształtowanie treści umowy nie określało w sposób jednoznaczny kwoty kredytu, którą z dnia zawarcia umowy powodowie zobowiązani byli zwrócić. Zasadniczym elementem każdego zobowiązania umownego jest możliwość obiektywnego i dostatecznie dokładnego określenia świadczenia. Tymczasem powodowie składając w dniu 28 czerwca 2007 r. wniosek o udzielenie kredytu i ostatecznie podpisując w dniu 3 sierpnia 2007 r umowę, sporządzoną w dniu 1 sierpnia 2007r, nie byli w stanie ustalić wysokości zobowiązania, gdyż miało zostać ono ustalone dopiero w dacie uruchomienia kredytu. Abuzywny charakter miał również wskazany w tych postanowieniach umownych mechanizm przeliczania kwoty kredytu i ustalania wysokości rat kredytowych rzutujący na zakres świadczeń stron oparty o kurs CHF ustalany przez pozwanego. Nadto, do przeliczenia dokonywanego przy wypłacie kredytu stosowany był kurs kupna CHF, zaś przy przeliczaniu wysokości spłacanych rat, a także w przypadku przedterminowej spłaty całości czy części rat – kurs sprzedaży tej waluty. Co istotne, ani w treści umowy, ani w Regulaminie nie zdefiniowano nawet pojęcia (...) Banku (...) S.A”. Zatem, zgodzić należy się z Sądem I instancji, że w taki sposób pozwany uzyskał możliwość samodzielnej modyfikacji wysokości kwoty wypłaconej jako kapitał kredytu, a następnie określonej w złotych wysokości spłacanych rat tak w zakresie kapitału, jak i odsetek. Okoliczność, w jakim zakresie pozwany korzystał z tej możliwości i czy ewentualnie przyjmowany do przeliczenia kurs CHF był zbieżny ze średnim kursem NBP nie ma znaczenia dla konstrukcji samej umowy. Dla oceny abuzywnego charakteru postanowienia umownego ma znaczenie to, że nie stanowiące uzgadnianego elementu stosunku prawnego łączącego strony, zasady w oparciu o które tabele były ustalane, zależały wyłącznie od woli banku i mogły w każdym momencie ulec zmianie. W doktrynie i orzecznictwie powszechnie przyjmuje się, że odwołanie się do kursów walut zawartych w tabeli i ogłaszanych w siedzibie banku narusza równowagę stron umowy przez nierównomierne rozłożenie uprawnień i obowiązków między partnerami stosunku obligacyjnego. Prawo banku do ustalania kursu waluty nieograniczone nieskonkretyzowanymi, obiektywnymi kryteriami zmian stosowanych kursów walutowych świadczy o braku właściwej przejrzystości i jasności postanowienia umownego, które uniemożliwia konsumentowi przewidzieć, na podstawie transparentnych i zrozumiałych kryteriów wynikających dla niego z umowy konsekwencji ekonomicznych. Podkreślić należy, że w każdym przypadku umowa będzie sprzeczna z naturą zobowiązania jako takiego, jeżeli określone świadczenie zostanie pozostawione woli wyłącznie jednej ze stron. Stanowisko to staje się już ugruntowane w judykaturze. Za sprzeczne z naturą stosunku prawnego kredytu indeksowanego do waluty obcej należy uznać postanowienia, w których kredytodawca jest upoważniony do jednostronnego oznaczenia kursu waluty właściwej do wyliczenia wysokości zobowiązania kredytobiorcy oraz ustalenia wysokości rat kredytu, jeżeli z treści stosunku prawnego nie wynikają obiektywne i weryfikowalne kryteria oznaczenia tego kursu. Postanowienia takie, jeżeli spełniają kryteria uznania ich za niedozwolone postanowienia umowne, nie są nieważne, lecz nie wiążą konsumenta w rozumieniu art. 385 ^{( 1)} k.c. (tak uchwała SN 28 kwietnia 2022 roku, III CZP 40/22, Legalis).

W przedmiotowej umowie oba kursy waluty tj. kupna i sprzedaży były ustalane przez pozwanego, bez precyzyjnego określenia w postanowieniach umowy sposobu, czy reguł ustalania tego kursu. Omawiane postanowienia klauzuli indeksacyjnej, jak już wskazano, pozwalały pozwanemu na dowolną i nieograniczoną umową zmianę wysokości świadczenia. Wprawdzie pozwany bank nie miał wpływu na wysokość kursów stosowanych na rynkach walutowych, jednak sposób określania kursów stosowanych przez bank dla poszczególnych transakcji w świetle umowy był niczym nieograniczony. Kryteria rynkowe i potencjalny wpływ nadzoru finansowego nie stanowią tu wystarczającego obostrzenia. Bank mógł ustalić równocześnie kilka tabeli kursów i stosować je w zależności od rodzaju transakcji, a więc inny kurs stosować dla transakcji kantorowych, inny dla kupna/sprzedaży dokonywanej za pośrednictwem rachunków bankowych, zaś jeszcze inny dla obliczeń związanych z udzieleniem i spłatą kredytu. W ten sposób powodowie nie mieli możliwości zweryfikowania prawidłowości określonej przez pozwanego równowartości kredytu w CHF, który został im wypłacony w złotych, ani prawidłowości wyliczonej w danym miesiącu raty kredytu, którą zobowiązani byli zapłacić. Należy zgodzić się ze stanowiskiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie przedstawionym w wyroku z dnia 03 kwietnia 2020 roku (VI ACa 27/19, Legalis), że określenie wysokości należności obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron (zob. także wyrok SN z dnia 29 października 2019 roku, IV CSK 309/18). Mechanizmy służące do przeliczania złotych na franki szwajcarskie, by mogły być stosowane muszą być uzgodnione i zaakceptowane przez obie strony w dacie zawierania umowy, a także winny być sformułowane w sposób jednoznaczny. Niejasny i niepoddający się weryfikacji mechanizm ustalania przez bank kursów waluty, pozostawiający bankowi swobodę, jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, a klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala na pełną swobodę decyzyjną przedsiębiorcy w kwestii bardzo istotnej dla konsumenta, dotyczącej kosztów kredytu, jest klauzulą niedozwoloną. (por. wyrok SN z dnia 4 kwietnia 2019r., sygn. akt IV CSK 159/17).

W oparciu o poczynione w sprawie ustaleń faktycznych zasadnie Sąd Okręgowy uznał, że pozwany nie zrealizował ze szczególną starannością, jakiej wymagało wprowadzenie do długoterminowej umowy mechanizmu waloryzacji, obowiązku informacyjnego w zakresie ryzyka kursowego. (zob. postanowienie SN z dnia 11 kwietnia 2024r., I CSK 1347/23, Legalis, wyrok SA w Katowicach z dnia 14 sierpnia 2020 roku, sygn. akt I ACa 865/18) Tymczasem ryzyko wynikające ze zmiany kursu waluty obcej miało zasadnicze skutki. Zwiększenie raty kredytu i wysokości zadłużenia pozostałego do spłaty miały największe znaczenie dla konsumenta i ewentualnego naruszenia jego interesów, gdyż w oczywisty sposób wpływa na stan majątkowy kredytobiorcy. Jeżeli kurs waluty przekroczy określony poziom, to kredyt stanie się nieopłacalny, zaś w przypadkach skrajnych doprowadzi kredytobiorcę do fatalnej sytuacji finansowej. Te okoliczności prowadzą do wniosku, że wypełnienie obowiązku informacyjnego wymagało pełnej informacji o ryzyku zarówno w odniesieniu do wysokości raty, jak i kapitału pozostałego do spłaty - możliwej do uzyskania w dacie zawarcia umowy. Pozwany udzielając informacji o kredycie nie odwołał się do kursów historycznych, nie zwracał powodom uwagi co do możliwości w krótkim przedziale czasowym radykalnego wzrostu kursu walutowego, a taki właśnie wniosek winien płynąć z analizy tego rodzaju kursów. Należyta informacja o ryzyku kursowym nie może opierać się na założeniu, że każdy rozważny kredytobiorca świadomy jest, że kursy walut są zmienne. Istotne bowiem jest nie to, że kursy walut ulegają zmianie, a to jakie są skutki takich zmian dla wysokości świadczeń stron oraz jakie są ich granice. Nawet rozważny konsument nie jest profesjonalistą, który powinien posiadać wiedzę i umiejętności jej profesjonalnego zastosowania w zakresie analiz ekonomicznych lub finansowych, czy też wiedzę o historycznych zmianach kursów walut. Przy ocenie ryzyka kursowego jest w pełni uprawniony do opierania się na informacji z banku. Dlatego ma właśnie prawo do rzetelnej informacji, która nie będzie go wprowadzać w błąd. Nie mogą przy tym być udzielane konsumentowi informacje, które mogłyby zaburzyć jego postrzeganie ryzyka np. wskazywanie na popularność danego rodzaju kredytu czy też informacje, które mogłyby wskazywać na ograniczony zakres zmian kursu. Niedopuszczalne jest też udzielanie informacji opartych o stwierdzenie, że określona waluta jest walutą stabilną, gdyż to nie od stabilności tej waluty, a od stabilności waluty, w której kredytobiorcy osiągają dochody, zależy skala przyjmowanego przez nich ryzyka walutowego. Brak tego rodzaju pouczenia, pomimo że banki posiadały w dacie udzielania kredytu pewne scenariusze, czy prognozy rozwoju sytuacji na poszczególnych rynkach wskazuje na rażące naruszenie interesów powodów jako konsumentów.

Zgodzić przy tym należy się z Sądem Okręgowym, iż w toku postępowania pozwany nie wykazał, aby postanowienia umowne zostały indywidualnie uzgodnione z powodami (art. 385 ¹ § 4 k.c.). Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu; w szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta (art. 385 ¹ § 3 k.c.) Za indywidualnie uzgodnione można bowiem uznać jedynie te postanowienia, które były przedmiotem negocjacji, bądź są wynikiem porozumienia lub świadomej zgody co do ich zastosowania. Należy przy tym także wziąć pod uwagę art. 3 ust. 2 Dyrektywy 93/13, która w sposób wyraźny określa, kiedy mamy do czynienia z klauzulami abuzywnymi. Z uregulowania zawartego w przepisie wynika, że warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej i konsument nie miał w związku z tym wpływu na ich treść, zwłaszcza jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej. Fakt, że niektóre aspekty warunku lub jeden szczególny warunek były negocjowane indywidualnie, nie wyłącza stosowania niniejszego artykułu do pozostałej części umowy, jeżeli ogólna ocena umowy wskazuje na to, że została ona sporządzona w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej. Jak wskazuje się w orzecznictwie, nie chodzi tu o sytuację, w której konsument ma jedynie potencjalną, hipotetyczną, możliwość pertraktacji. Konieczne jest wspólne ustalenie ostatecznego brzmienia klauzul umownych, w wyniku rzetelnych negocjacji, w ramach których ma on realny wpływ na treść kontraktu, chyba że poszczególne postanowienia zostały ]przez niego sformułowane i włączone na jego żądanie (zob. postanowienie SN z 6 marca 2019 r. I CSK 462/18; wyrok SN z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16). Brak indywidualnego uzgodnienia kwestionowanych postanowień umownych dotyczących waloryzacji wynikał już z samego sposobu zawarcia przedmiotowej umowy – opartej o treść stosowanego przez pozwany bank wzorca umowy. Przez „rzeczywisty wpływ” należy rozumieć realną możliwość oddziaływania na treść postanowień umownych. Z tego też powodu okoliczność, iż konsument znał treść danego postanowienia i rozumiał je, nie przesądza o tym, że zostało ono indywidualnie uzgodnione.

Konkludując, kwestionowane przez powodów postanowienia przedmiotowej umowy o kredyt dotyczące zasad przeliczania zobowiązań stron umowy i ustalania kursów waluty obcej, stanowią klauzulę określającą główne świadczenia stron – główny przedmiot umowy kredytu indeksowanego. W związku z tym, że postanowienia te kształtują prawa i obowiązki powodów, w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają ich interesy oraz nie zostały one sformułowane w sposób jednoznaczny, jak też stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary i powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla powodów, jak również nie były one z nimi indywidualnie ustalane to postanowienia te, jak była o tym mowa już wyżej, w świetle zarówno przepisów dyrektywy 93/13 i przepisów kodeksu cywilnego uznać należało za nieuczciwe, a w konsekwencji niedozwolone i niewiążące powodów (art. 385 ¹ § 1 k.c.).

Wbrew stanowisku pozwanego trafnie Sąd Okręgowy stwierdził, że po wyeliminowaniu z umowy klauzuli indeksacyjnej umowa ta nie może dalej wiązać. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18 (pkt 45) orzekł, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, iż ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy (zob. także wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 14 marca 2019 r., w sprawie C-118/17, pkt 52 i z dnia 5 czerwca 2019 r., w sprawie C-38/17, pkt 43). Wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za jej całkowitą nieważnością (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 roku, V CSK 382/18, Legalis). Poglądy te Sąd Apelacyjny w pełni podziela. Wprowadzanie w miejsce kursu kupna i sprzedaży CHF jakiegokolwiek innego miernika wartości (np. kursu średniego NBP) byłoby zbyt daleko idącą modyfikacją umowy. (zob. wyrok S.A. w Katowicach z dnia 26 października 2020 roku, I ACa 530/20, także postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 sierpnia 2022 roku, I CSK 2819/22, Legalis) Celem dokonanej indeksacji kwoty kredytu udzielonego powodom było to, aby jego koszt (wysokość oprocentowania) był ustalany w odniesieniu do korzystniejszych (niższych) stóp procentowych właściwych dla waluty obcej, z czym jednak nierozerwalnie związane jest ryzyko kursowe, które przyjmuje na siebie kredytobiorca w zamian za nabycie prawa do tańszego kredytu. Oba te elementy są ze sobą ściśle powiązane, albowiem z ekonomicznego punktu widzenia nie jest możliwe zastosowanie stóp procentowych właściwych dla waluty obcej do ustalania kosztów kapitału wyrażonego w złotych. Skoro zatem strony przewidywały wprowadzenie mechanizmu waloryzacji, ale mechanizm ten został wprowadzony w sposób nieprawidłowy, a nadto zachodzi brak możliwości zastąpienia tych nieprawidłowo wprowadzonych klauzul jakimikolwiek innymi znajdującymi się w porządku prawnym, umowa taka nie mogła być wykonywana.

Zgodzić należy się z Sądem I instancji, iż nie ma także możliwości podstawienia w tej sprawie uregulowania zawartego w art. 358 § 2 k.c. w miejsce postanowień uznanych za abuzywne. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie. (tak uchwała pełnego składu Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 2024 roku, III CZP 25/22, Legalis) Analogicznie Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, LEX nr 2771344, wypowiedział się co do niemożności zastąpienia klauzul abuzywnych postanowieniami dotyczącymi kredytu złotowego czy też denominowanego/indeksowanego do średniego kursu CHF w Narodowym Banku Polskim z uwagi na brak normy prawnej pozwalającej na taką operację, a nadto nieobjęcie takiego rozwiązania zgodnym zamiarem stron umowy.

Trybunał Sprawiedliwości wskazywał wielokrotnie, że jeżeli sąd w świetle całości okoliczności sprawy w postępowaniu głównym stwierdza nieuczciwy charakter postanowienia umownego, to powinien odstąpić od jego stosowania - zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13. Odnosi się to także do rozpatrywanej w postępowaniu głównym klauzuli indeksacyjnej (por. wyrok TSUE z dnia 18 listopada 2021 r. w sprawie C‑212/20, pkt. 57). Jedynie w wypadku, gdyby stwierdzenie nieważności nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do unieważnienia umowy w całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje, w związku z czym unieważnienie to skutkowałoby niejako ukaraniem konsumenta, sąd krajowy mógłby zastąpić ten warunek przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym (zob. wyrok z 18 listopada 2021 r. C-212/20, pkt 72, postanowienie z 4 lutego 2021 r., C‑321/20, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo). W przedmiotowej sprawie nie sposób przyjąć, aby stwierdzenie nieważności umowy kredytu na skutek abuzywności postanowienia nakładającego na konsumenta ryzyko kursowe mogłoby być dla tego powodów niekorzystne, skoro kapitał kredytu na dzień orzekania przez Sąd Apelacyjny został już spłacony.

Zarzut naruszenia art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 roku o zmianie ustawy prawo bankowe (tzw. ustawa antyspreadowa) przez jego błędną wykładnię, co doprowadziło do nieuwzględnienia faktu, iż wejście w życie tej ustawy uchyliło potencjalną abuzywność postanowień umowy dotyczących mechanizmu indeksacji także należało uznać za chybiony. Samo wejście w życie ustawy spreadowej w żaden sposób nie wpłynęło na ocenę abuzywności przedmiotowych postanowień umowy i jej konsekwencji dla bytu umowy. Późniejsze zmiany ustawowe nie wykluczają konieczności oceny uczciwości postanowień umownych na dzień zawarcia umowy. (zob. wyrok TSUE z dnia 20 września 2018 roku w sprawie C-51/17)

W konsekwencji stwierdzenia nieważności umowy ex tunc słusznie Sąd Okręgowy przyjął za zasadne żądanie zwrotu kwot, jakie powodowie świadczyli w ramach wykonania nieważnej umowy w oparciu o art. 405 k.c. w związku z art. 410 § 1 i 2 k.c. Zaświadczeniem wystawionym przez pozwanego i historią spłat powodowie wykazali, że w związku z umową kredytu uiścili na rzecz pozwanego w okresie od 10 września 2007 r do 9 kwietnia 2021 r. kwotę 139 614,23 zł tytułem rat kapitałowo-odsetkowych. Obowiązku zwrotu świadczenia nie eliminuje fakt, iż powodowie mimo posiadania świadomości co do kwestionowanych zapisów umowy realizowali wynikające z niej świadczenia. Zgodnie bowiem z art. 411 pkt 1 k.c. wiedza w zakresie braku obowiązku realizowania świadczenia nie wyłącza obowiązku jego zwrotu m.in. wówczas, gdy spełnienie świadczenia nastąpiło w wykonaniu nieważnej czynności prawnej. Przyjmuje się, że stronie, która w wykonaniu umowy kredytu, dotkniętej nieważnością, spłacała kredyt, przysługuje roszczenie o zwrot spłaconych środków pieniężnych jako świadczenia nienależnego (art. 410 § 1 k.c. w związku z art. 405 k.c.), niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu (por. uchwała (7) Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024r., III CZP 25/22, także uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 lutego 2021 roku, III CZP 11/20, LEX nr 3120579; uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 roku, V CSK 382/18, LEX nr 2771344 i przytoczone tam obszerne orzecznictwo). Jak wskazał także Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 07 maja 2021 roku, III CZP 6/21, jeżeli bez bezskutecznego postanowienia umowa kredytu nie może wiązać, konsumentowi i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.). Kredytodawca może żądać zwrotu świadczenia od chwili, w której umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna. Sądowi Apelacyjnemu znane jest przywoływane przez pozwanego na rozprawie apelacyjnej w dniu 7 sierpnia 2025r. stanowisko przedstawione w wyroku TSUE z dnia 19 czerwca 2025r., C-396/24 zgodnie, z którym art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym w przypadku gdy warunek umowy kredytu uznany za nieuczciwy prowadzi do nieważności tej umowy, przedsiębiorca ma prawo żądać od konsumenta zwrotu całej nominalnej kwoty udzielonego kredytu, niezależnie od kwoty spłat dokonanych przez konsumenta w wykonaniu tej umowy i niezależnie od pozostałej do spłaty kwoty. Zdaniem Sądu Apelacyjnego orzeczenie to nie odnosi się do wykładni prawa krajowego w sprawach, w których konsument jest powodem. W tamtej sprawie TSUE rozważał skutki teorii dwóch kondykcji wyłącznie w odniesieniu do konsumenta jako pozwanego i we wskazanym zakresie uznał wykładnię prawa krajowego za sprzeczną z dyrektywą 93/13. Wyrok TSUE nie nakazuje sądom krajowym całkowicie odstąpić od zasady dwóch kondykcji, lecz modyfikuje jedynie stosowanie zasady dwóch kondykcji w taki sposób, aby zapewnić konsumentom należny im poziom ochrony, w sprawach, w których konsumenci występują po stronie pozwanej.

W ocenie Sądu Apelacyjnego wymagało jednak zmiany rozstrzygnięcie o odsetkach ustawowych za opóźnienie od dochodzonej kwoty 139 614,23 zł., choć prawidłowo Sąd I instancji wskazał jako podstawę prawną art. 455 k.c. w związku z art. 481 § 1 i 2 k.c. Brak było bowiem podstaw do ich zasądzenia od począwszy od dnia 14 września 2021 roku, tj. od dnia następnego po odmowie przez pozwanego uwzględnienia żądania w piśmie z dnia 13 września 2021r. W apelacji pozwany domagał się z kolei uwzględnienia daty wyrokowania o nieważności umowy. Należy jednak wskazać, że wyrok stwierdzający nieważność umowy kredytu ma charakter deklaratoryjny, a nie konstytutywny. Nie można także podzielić stanowiska, że odsetki winny być zasądzone od daty złożenia przez kredytobiorcę jednoznacznego oświadczenia w zakresie dalszego trwania umowy po pouczeniu o skutkach łączących się z nieważnością umowy. Zgodnie ze stanowiskiem Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyrażonym w wyroku z dnia 7 grudnia 2023 r., C-140/22 , art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w kontekście nieważności umowy kredytowej ze względu na przewidziane w niej abuzywne postanowienia, stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależniona od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego abuzywnego warunku oraz że jest świadomy konsekwencji tego uznania nieważności umowy oraz wyraża on zgodę na uznanie umowy za nieważną. Oświadczenie o braku woli związania postanowieniami niedozwolonymi warunkuje wymagalność roszczenia konsumenta o zwrot świadczeń, które sam spełnił, a tym samym możliwość domagania się odsetek za opóźnienie (zob. uzasadnienie uchwały SN z 25 kwietnia 2024 roku, III CZP 25/22, Legalis, także postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 2024r., I CSK 70/24). W reklamacji z dnia 27 sierpnia 2021 roku powodowie sformułowali żądanie w ten sposób, że domagali się zwrotu nienależnie pobranych przez pozwanego środków w kwocie 139 614,23 zł w związku z nieważnością umowy kredytu, a w przypadku zanegowania przez Bank skutku w postaci nieważności umowy domagali się zwrotu nienależnie pobranych rat kapitałowo-odsetkowych w wyższej wysokości niż rzeczywiście powinni spłacić w okresie od 9 września 2011 roku do 9 kwietnia 2021 roku w kwocie 41 722,61 zł. W ten sposób wybór co do dalszego związania umową powodowie przerzucili na pozwany Bank. Dopiero w pozwie powodowie w sposób stanowczy i jednoznaczny w pierwszej kolejności domagali się stwierdzenia nieważności umowy oraz zasądzenia od pozwanego na ich rzecz zwrotu sumy wpłat dokonanych tytułem spłaty rat kredytu jako świadczenia nienależnego. Zgłoszone w ten sposób żądanie poddali ocenie Sądu. Wobec powyższego nie było podstaw, by moment wymagalności ich roszczenia łączyć zarówno z odmowną odpowiedzią pozwanego na wezwanie do zapłaty, jak i z datą wyrokowania, czy datą rozprawy poprzedzającej wydanie wyroku w I instancji. Odpis pozwu zastępujący wezwanie do zapłaty kwoty 139 614,23 zł został doręczony pozwanemu w dniu 2 marca 2022 roku. W tym stanie faktycznym, zdaniem Sądu Apelacyjnego odsetki ustawowe za opóźnienie należne były powodom od dochodzonej pozwem kwoty od dnia 3 marca 2022 roku. W pozostałej części żądanie o odsetki jako nieuzasadnione Sąd Apelacyjny oddalił.

W okolicznościach sprawy Sąd Apelacyjny uwzględnił stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy (art. 316 k.p.c.), a wynikający z faktu złożenia pozwanemu przez powodów materialnoprawnego oświadczenia o potrąceniu w piśmie z dnia 12 sierpnia 2024 roku, na który powoływał się pozwany. Potrącenie jest instytucją prawa materialnego, czynnością materialnoprawną, której celem jest doprowadzenie do wygaśnięcia wzajemnych i wymagalnych zobowiązań (art. 498 k.c.), drogą jednostronnego oświadczenia materialnoprawnego wywołującego skutek prawny, niezależnie od woli uprawnionego do wierzytelności objętej potrąceniem, od chwili złożenia go w taki sposób, ażeby druga strona mogła się zapoznać z jego treścią (art. 499 k.c., art. 61 k.c.). Potrącenie pełni funkcję egzekucyjną i funkcję zapłaty. Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się wzajemnie do wysokości wierzytelności niższej (art. 498 k.c.). W orzecznictwie i piśmiennictwie zgodnie przyjmuje się, że wymagalne musi być co najmniej świadczenie tego, kto potrącenia dokonuje (zob. wyrok SN z 21 stycznia 2004 r., IV CK 362/02, Legalis i wyrok SN z 3 kwietnia 2014 r., V CSK 242/13, Legalis; K. Gandor, w: System PrCyw, t. III, cz. 1, s. 862; A. Janiak, w: Kidyba, Komentarz, t. III, cz. 1, 2014, s. 809–810; M. Pyziak-Szafnicka, Potrącenie, s. 102–103; L. Stępniak, Potrącenie, s. 58; K. Zawada, w: Pietrzykowski, Komentarz, t. II, 2015, art. 498, s. 131, Nb 25; T. Wiśniewski, w: Gudowski, Komentarz, 2013, Ks. III, cz. 1, s. 958). Dochodzone niniejszym pozwem roszczenie jest już wymagalne. Pozwany nie wykazał zaś daty wymagalności przysługującego mu względem powodów roszczenia o zwrot kapitału, co w ocenie Sądu Apelacyjnego w realiach tej sprawy ma znaczenie dla bytu odsetek ustawowych za opóźnienie. W oświadczeniu o potrąceniu z dnia 12 sierpnia 2024 roku powodowie wskazali kolejność, w jakiej wnoszą o zaliczanie potrącanych kwot. Uwzględniając zatem kolejność w zaliczaniu świadczeń do rozliczenia w niniejszym postępowaniu z kwoty 120 143,34 zł wypłaconego powodom tytułem kapitału kredytu, który powodowie bezspornie zobowiązani byli zwrócić pozwanemu stosownie do art. 410 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 405 k.c. pozostała do rozliczenia w niniejszym postępowaniu sądowym kwota 81 944,30 zł. (120 143,34 zł – 38 199,04 zł/nie objęta tym procesem). W dalszej kolejności do potrącenia powodowie przedstawili skapitalizowane odsetki ustawowe za opóźnienie liczone od kwoty 139 614,23 zł, przy czym Sąd Apelacyjny uwzględnił je za okres od dnia 3 marca 2022 roku do 12 sierpnia 2024 roku (data potrącenia), w kwocie 39 572,99 zł, a w dalszej kolejności na należność główną w kwocie 139 614,23 zł. dochodzoną w tej sprawie. W tych warunkach dokonując obrachunku wysokości należności powodów po uwzględnieniu skutków dokonanego potrącenia Sąd Apelacyjny wyliczył, że do zapłaty od pozwanego na rzecz powodów w niniejszym procesie pozostała kwota 97 242,92 zł tytułem należności głównej wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie należnymi od dnia 13 sierpnia 2024r. stosownie do treści art. 455 k.c. i art. 481 § 1 k.c. Oświadczenie powodów o potrąceniu skutkujące umorzeniem w części należności dochodzonej w niniejszym postępowaniu doprowadziło ostatecznie do zmiany zaskarżonego wyroku w punkcie 2. i oddalenia powództwa o zapłatę w tej części.

Sąd Apelacyjny nie znalazł podstaw do uwzględnienia zgłoszonego przez pozwanego zarzutu zatrzymania. W razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c. (zob. uchwała (7) Sądu Najwyższego z dnia 5 marca 2025 r., III CZP 37/24, Legalis). W sytuacji, gdy obie strony są zobowiązane do wzajemnego spełnienia świadczeń pieniężnych w kodeksie cywilnym ustawodawca przewidział dalej idącą instytucję prawną w postaci potrącenia wzajemnych wierzytelności i ich umorzenia do wysokości wierzytelności niższej (zob. uchwała (7) Sądu Najwyższego z 19 czerwca 2024 r., III CZP 31/23, Legalis). Nadto, uwzględnieniu zarzutu zatrzymania sprzeciwia się również orzecznictwo TSUE (zob. postanowienie z dnia 8 maja 2024 r., C-424/22, Lex) wskazując, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 sprzeciwia się uzależnieniu „przysługującej konsumentowi możliwości uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od wspomnianej instytucji ze względu na skutki restytucyjne wynikające ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru tych warunków, od równoczesnego zaofiarowania przez rzeczonego konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości świadczenia otrzymanego od tej samej instytucji przez konsumenta na podstawie wspomnianej umowy, niezależnie od spłat dokonanych już w wykonaniu tej umowy.

Z podanych przyczyn Sąd Apelacyjny na mocy art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok w punkcie 2., a w pozostałej części na podstawie art. 385 k.p.c. apelację pozwanego jako nieuzasadnioną oddalił.

O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono na podstawie art. 100 zd. 2 k.p.c. w związku z § 2 pkt 7) i § 10 ust. 1 pkt 2) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych obciążając nimi w całości pozwanego albowiem apelacja pozwanego okazała się uzasadniona jedynie co do nieznacznej części żądania odsetkowego, zaś zmiana rozstrzygnięcia co do części żądania zapłaty była konsekwencją złożonego przez powodów oświadczenia o potrąceniu wzajemnych wierzytelności z uwagi na wytoczone przez pozwany Bank przeciwko powodom powództwo o zwrot kapitału kredytu.

SSA Aleksandra Korusiewicz