Wyrok SN z 2 lutego 2005, sygn. IV CK 464/04
Data orzeczenia
2 lutego 2005
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział IV
Przewodniczący
SSN Tadeusz Żyznowski
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (11)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 2 lutego 2005 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Teresa Bielska-Sobkowicz
SSN Marian Kocon
w sprawie z powództwa Z. J.
przeciwko B. K. i W. K.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 2 lutego 2005 r., kasacji
pozwanych od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 9 lutego 2004 r., sygn. akt I ACa (…),
oddala kasację
Uzasadnienie
Oddalając apelację B. i W. małż. K. Sąd Apelacyjny aprobował ustalenia
faktyczne dokonane w postępowaniu pierwszoinstancyjnym do których należą wskazane
jako bezsporne fakty, że pozwani od marca 2000 r. co najmniej do 13 maja 2002 r.
będąc w posiadaniu spornego mieszkania, stanowiącego własność powoda Z. J., nie
uiszczali żadnych opłat, nawet eksploatacyjnych na rzecz właściciela. Pozwanego W. K.
wiązała zawarta dnia 30 czerwca 1997 r. z Biurem Podróży „O.(…)” umowa najmu
przedmiotowego lokalu do dnia 30 czerwca 1998 r. za kwotę 12.500 zł miesięcznie.
2
Powód pismem z dnia 19 lutego 1999 r. zawiadomił pozwanych, że będzie domagał się
od nich odszkodowania za bezumowne korzystanie z jego lokalu a kolejnym pismem z
dnia 23 czerwca 2000 r. wezwał pozwanych do zapłaty z tego tytułu kwoty 24.000 zł za
okres objęty pozwem w rozpoznawanej sprawie. Aprobował także Sąd Apelacyjny
kryterium ustalenia należnego powodowi wynagrodzenia, którego wysokość odpowiada
kwocie jaką mógłby właściciel uzyskać z wynajmu spornego lokalu. Jako podstawę
prawną zapłaty wynagrodzenia za korzystanie przez pozwanych z rzeczy stanowiącej
własność powoda Sąd drugiej instancji przytoczył art. 224 § 2 w zw. z art. 225 k.c.
Kasację złożyli pozwani B. i W. małż. K. zarzucając, że zaskarżony wyrok zapadł
w warunkach:
1) nieważności postępowania toczącego się w niniejszej sprawie przed Sądem
Apelacyjnym I Wydział Cywilny w przedmiocie rozpoznania apelacji pozwanych, a to na
skutek pozbawienia pozwanych możliwości obrony swoich praw (art. 379 pkt 5 kodeksu
postępowania cywilnego), spowodowanego istotną zmianą podstawy prawnej
rozstrzygnięcia przyjętej w wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 9 lutego 2004 r. (podstawa
prawna rozstrzygnięcia – art. 224 § 2 w związku z art. 225 kodeksu cywilnego
(wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy) w stosunku do przyjętej przez Sąd Okręgowy
w K. Wydział I Cywilny (podstawa prawna rozstrzygnięcia – art. 415 kodeksu cywilnego
(odszkodowanie za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym); w przypadku gdyby
Sąd Najwyższy nie podzielił zarzutu nieważności postepowania i twierdzeń go
popierających zawartych niżej pozwani oparli kasację na następujących podstawach:
2) naruszeniu przez Sąd Apelacyjny przepisów postępowania (art. 3931
pkt 2
kodeksu postępowania cywilnego) a mianowicie:
a) art. 131 § 1, 133 § 3 i 140 kodeksu postępowania cywilnego w związku z art.
391 § 1 kodeksu postępowania cywilnego, poprzez niedoręczenie pełnomocnikowi
procesowemu pozwanych odpisu odpowiedzi na apelację wniesionej przez powoda,
b) art. 210, art. 217 § 1 kodeksu postępowania cywilnego w związku z art. 391 § 1
kodeksu postępowania cywilnego, poprzez uniemożliwienie pozwanym przytoczenia
okoliczności faktycznych i dowodów dla odparcia twierdzenia, że podstawę prawną
roszczenia powoda i odpowiedzialności pozwanych stanowiły art. 224 § 2 w związku z
art. 225 kodeksu cywilnego,
c) art. 224 § 1 kodeksu postępowania cywilnego w związku z art. 391 § 1 kodeksu
postępowania cywilnego, poprzez zamkniecie rozprawy pomimo niedostatecznego
wyjaśnienia sprawy,
3
d) art. 321 § 1 kodeksu postępowania cywilnego w związku z art. 391 § 1
kodeksu postępowania cywilnego, poprzez wyrokowanie co do przedmiotu, który nie był
objęty żądaniem powoda i zasądzenie od pozwanych na rzecz powoda wynagrodzenia
za korzystanie ze spornego lokalu mieszkalnego położonego w K. przy ul. M., (w oparciu
o przepisy prawa rzeczowego) zamiast żądanego przez powoda reprezentowanego
przez profesjonalnego pełnomocnika odszkodowania za szkodę poniesioną przez
powoda (w oparciu o przepisy o zobowiązaniach),
e) art. 386 § 4 kodeksu postepowania cywilnego, poprzez wydanie wyroku
oddalającego apelację w całości, pomimo że Sąd I instancji nie rozpoznał istoty sprawy,
która sprowadzała się do oceny prawnej czy powodowi przysługuje w stosunku do
pozwanych roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie z lokalu mieszkalnego, a nie
roszczenie o odszkodowanie za szkodę spowodowaną czynem niedozwolonym,
- wszystkie powyższe uchybienia Sądu Apelacyjnego – zdaniem pozwanych
– miały istotny wpływ na wynik sprawy, albowiem uniemożliwiły pozwanym obronę
merytoryczną przed roszczeniem o wynagrodzenie za korzystanie z lokalu
mieszkalnego (art. 224 § 2 i art. 225 kodeksu cywilnego), uniemożliwiły przytoczenie
okoliczności faktycznych i złożenie wniosków dowodowych na poparcie przez
pozwanych swoich twierdzeń,
3) naruszeniu przez Sąd Apelacyjny przepisów postępowania (art. 3931
pkt 2
kodeksu postępowania cywilnego) a mianowicie:
a) art. 227, art. 233 § 1, art. 234 kodeksu postępowania cywilnego w związku
z art. 391 § 1 kodeksu postępowania cywilnego oraz art. 382 kodeksu postępowania
cywilnego, poprzez przyjęcie, że pozwani posiadali lokal mieszkalny w złej wierze, bez
przeprowadzania postępowania dowodowego na okoliczność ustalenia faktów
przemawiających za przyjęciem złej wiary pozwanych i to pomimo istnienia zasady
domniemania dobrej wiary posiadacza (art. 7 kodeksu cywilnego),
b) art. 328 § 2 kodeksu postępowania cywilnego w związku z art. 391 § 1
kodeksu postępowania cywilnego poprzez pominięcie w uzasadnieniu wyroku Sądu
Apelacyjnego przedstawienia okoliczności faktycznych i dowodów, na których oparł się
Sąd Apelacyjny ustalając złą wiarę po stronie pozwanych jako posiadaczy lokalu
mieszkalnego;
- powyższe uchybienia miały istotny wpływ na wynik sprawy, albowiem na
skutek ich popełnienia Sąd Apelacyjny przyjął za wiarę po stronie pozwanych, co
ukształtowało treść wyroku zarówno co do zsadzenia wynagrodzenia na rzecz powoda
4
jak i co od oddalenia zarzutu potrącenia zgłoszonego przez pozwanych, a nadto z uwagi
na fakt, że brak wskazania w wyroku Sądu Apelacyjnego okoliczności faktycznych i
dowodów przemawiających zdaniem Sądu za przyjęciem złej wiary po stronie
pozwanych, uniemożliwi Sądowi Najwyższemu kontrolę kasacyjną poprawności wyroku
w tym zakresie,
4) naruszeniu przez Sąd Apelacyjny I Wydział Cywilny przepisów postępowania
(art. 3931
pkt 2 kodeksu postepowania cywilnego), a mianowicie:
a) art. 233 § 1 w związku z art. 391 § 1 kodeksu postępowania cywilnego
oraz art. 382 kodeksu postępowania cywilnego, poprzez przekroczenie granic
swobodnej oceny dowodów, polegające na wadliwej ocenie dowodu z opinii biegłego
sądowego Stanisławy Poźniak, poprzez sprzeczne z zasadami logiki (to znaczy
naruszające reguły logicznego myślenia) przyjęcie za opinią biegłego sądowego, że
czynsz najmu lokalu o większej powierzchni powinien być beż żadnych zastrzeżeń
wprost proporcjonalnie większy od czynszu lokalu o mniejszej powierzchni i w
konsekwencji tego uchybienia ustalenie, iż wysokość roszczenia powoda względem
pozwanych za okres od 1 marca 2000 r. do dnia 30 czerwca 2000 r. wynosiła 10.938,68
zł.,
b) art. 233 § 1 kodeksu postępowania cywilnego w związku z art. 391 § 1
kodeksu postępowania cywilnego oraz art. 382 kodeksu postepowania cywilnego,
poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i brak wszechstronnego
rozważenia materiału dowodowego zebranego w postępowaniu przed Sądem I instancji
i postępowaniu apelacyjnym, poprzez rażąco wadliwe i sprzeczne z zasadami
doświadczenia życiowego przyjęcie, że pomimo nowych dowodów skutecznie
zgłoszonych przez pozwanych w postępowaniu apelacyjnym (art. 368 § 1 pkt 4 kodeksu
postępowania cywilnego), z których wynikało, iż powód (w okresie, za który żądał
odszkodowanie) świadczył usługi hotelarskie bez spełnienia wymogów przewidzianych
w art. 39 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o usługach turystycznych (tekst jednolity: Dz.
U. z 2001 r. Nr 55, poz. 578 z późniejszymi zmianami), opinia biegłego sądowego
Stanisławy Poźniak oparta na założeniu, że powód utracił określonych zysk z tytułu
działalności gospodarczej prowadzonej w sposób zgodny z przepisami regulującymi jej
wykonywanie, jest miarodajna dla określenia wysokości roszczenia powoda względem
pozwanych;
5
- powyższe uchybienia miały – według twierdzeń pozwanych – istotny wpływ
na wynik sprawy, albowiem na skutek ich popełnienia zasądzono na rzecz powoda
sumę wynikającą z opinii biegłego sądowego.
Wskazując na powyższe postawy kasacji, skarżący wnosili o:
1) uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego Wydział I Cywilny z dnia 9 lutego
2004 r. w sprawie z powództwa Z. J. przeciwko B. K. i W. K. o zapłatę, w części
dotyczącej:
a) oddalenia apelacji (punkt I wyroku),
b) zasądzenia od pozwanych solidarnie na rzecz powoda kwoty 1.800 zł. tytułem
zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego (punkt III wyroku) oraz o:
2) uchylenie wyroku Sądowego Okręgowego w K. Wydział I Cywilny z dnia 4
czerwca 2003 r. w sprawie z powództwa Z. J. przeciwko B. K. i W. K. o zapłatę, w części
dotyczącej:
a) zasądzenia solidarnie od pozwanych na rzecz powoda kwoty 10.938,68 zł
z odsetkami w wysokości ustawowej od dnia 1 lipca 2000 r. do dnia zapłaty (pkt 1
wyroku),
b) zniesienia kosztów procesu między stronami (pkt 3 wyroku),
c) nakazania solidarnego pobrania od pozwanych na rzecz Skarbu Państwa
tytułem wydatków kwoty 591 zł i o:
3) przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu
w K. z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach procesu.
Powód Z. J. wnosił o oddalenie kasacji.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Prawomocnym wyrokiem z dnia 17 lipca 1998 r. w sprawie sygn. akt I C (…) Sąd
Rejonowy w K. przywrócił B. K. i W. K. posiadanie spornego lokalu mieszkalnego
naruszone przez pozwanego Z. J.. Wykonywanie przez pozwanych w przedmiotowej
sprawie wszelkich czynności faktycznych, wskazujących na samodzielny, rzeczywisty
i niczym nie skrępowany stan władztwa, bez jednoczesnej legitymacji prawnej w postaci
prawa własności – nie było w toku postępowania – w przedmiotowej sprawie –
kwestionowane w odniesieniu do okresu objętego żądaniem pozwu o zapłatę. Niesporne
jest także, że od marca 2000 r. do – jak to określiły Sądy obu instancji – co najmniej 13
maja 2002 r. pozwani będąc w posiadaniu spornego mieszkania nie uiszczali z tego
tytułu żadnych opłat, nawet eksploatacyjnych. Okoliczność, że posiadaczom nie
przysługiwało takie prawo do władania rzeczą jakie faktycznie wykonywali jest – jak z
6
powyższego wynika bezsporna a pozwanym B. K. i W. K. towarzyszyła nie tylko
świadomość, lecz ugruntowane przekonanie, że prawo własności nie przysługuje im,
lecz powodowi Z. J., który wykluczył, już na początku 1999 r., możliwość nabycia przez
pozwanych własności tego lokalu. Liczne sprawy toczące się między stronami, nie
wyłączając postępowania karnego przeciwko powodowi (toczącego się w Sądzie
Rejonowym w K.) wykluczały możliwość wyeliminowania niezgodności pomiędzy
stanem posiadania a rzeczywistym stanem prawnym w drodze cywilnoprawnej umowy
przenoszącej własność spornego lokalu. Pozwani byli zatem posiadaczami w złej
wierze. Odmienne twierdzenia pozwanych zawarte w kasacji są wynikiem pominięcia nie
tylko ustaleń zawartych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, lecz także twierdzeń
pozwanych i ich stanowiska w toku postępowania.
Podniesiony zarzut nieważności postępowania jest następstwem pominięcia
istoty postępowania apelacyjnego oraz przyjętego modelu apelacji w systemie
apelacyjno-kasacyjnym środków odwoławczych, obowiązującym w polskim procesie
cywilnym. Przypomnieć zatem należy, co stanowiło przedmiot wielokrotnych wypowiedzi
Sądu Najwyższego, że postępowanie apelacyjne - chociaż jest postępowaniem
odwoławczym i kontrolnym - zachowuje charakter postępowania rozpoznawczego (por.
np. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca
1999 r., III CZP 58/98 - OSNC 1999, nr 7-8, poz. 124, wyrok Sądu Najwyższego z dnia
13 kwietnia 2000 r., III CKN 612/98 – OSNC 2000 nr 10, poz. 193 i postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 4 października 2002 r. , III CZP 62/02 OSNC 2004, nr 1 poz. 7).
Oznacza to, że Sąd drugiej instancji, rozpoznając sprawę na skutek apelacji, ma pełną
swobodę jurysdykcyjną, ograniczoną jedynie granicami zaskarżenia. Orzeka in iure et in
facto, a więc co do istoty sprawy, wykonując nakaz zawarty w art. 45 Konstytucji -
skonkretyzowany w ustawodawstwie zwykłym - czego wyrazem jest poza skargą na
przewlekłość postępowania – ograniczenie kompetencji kasatoryjnych Sądu
Apelacyjnego do minimum (por. art. 386 § 1 i 4 k.p.c. oraz uzasadnienie postanowienia
Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2004 r., nr 12, poz. 206).
W konsekwencji, obowiązkiem Sadu Apelacyjnego było naprawienie
stwierdzonego w postępowaniu apelacyjnym naruszenia prawa materialnego do którego
doszło w orzeczeniu Sądu pierwszo-instancyjnego i to nawet niezależnie od tego, czy
zostało ono wytknięte w apelacji skarżących – pozwanych (por. post. Sądu Najwyższego
z dnia 4 października 2002 r., III CZP 62/02 – OSNC 2004, nr 1, poz. 7). Także tylko w
formie przypomnienia wskazać należy, że obowiązujące przepisy nie nakładają (art. 187
7
k.p.c.) na powoda obowiązku przytoczenia podstawy prawnej roszczenia i nie mogą go
obciążać skutki powołania wadliwej podstawy prawnej. To sąd orzekający - po
dokonaniu niezbędnych ustaleń faktycznych - stosuje właściwy przepis prawa
materialnego i wynikające z jego zastosowania konsekwencje. Wskazany przepis art.
187 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. wymienia istotne dla identyfikacji powództwa o zasadzenie
świadczenia jego przedmiotowe elementy, którymi są żądanie oraz podstawa faktyczna
powództwa. Właśnie żądanie i podstawa faktyczna powództwa wyznaczają ramy
procesu oraz kształtują jego rzeczywisty przedmiot. Odrzucić zatem należy twierdzenia
pozwanych o pobawieniu ich możliwości obrony prawa oraz dalszych przepisów
kodeksu postępowania cywilnego w kasacji przytoczonych. Treść zakazu orzekania
ponad żądanie wyraża zasadnicza teza, w myśl której o treści wyroku (w sensie
pozytywnym lub negatywnym) decyduje żądanie strony, co oznacza, iż sąd orzekający
nie może zasądzić czegoś innego niż żądał powód, więcej niż żądał powód, ani na innej
podstawie faktycznej niż wskazana przez powoda. Zakaz orzekania ponad żądanie
odnosi się zatem do samego żądania, bądź jego podstawy faktycznej, co pomija
skarżący formując liczne oczywiście błędne zarzuty oraz wywody, bądź też twierdzenia
oderwane od rzeczywistego stanu sprawy i przebiegu postępowania przed Sądem
Apelacyjnym. Zarzut niedoręczenia pełnomocnikowi procesowemu pozwanych odpisu
odpowiedzi wniesionej przez powoda na apelację skarżących pomija adnotację
zamieszczoną na (w wykonaniu zarządzenia przewodniczącego Wydziału Sądu
Apelacyjnego) stwierdzającą, że dnia 21 stycznia 2004 r. wysłano autorowi kasacji odpis
odpowiedzi na apelację oraz uzupełnienie tej odpowiedzi. Skoro twierdzonego
uchybienia pełnomocnik pozwanych nie wytknął na rozprawie przed Sądem
apelacyjnym i pominął w kasacji powołany dokument (art. 162 k.p.c.), to zgłoszenie tego
zarzutu - po raz pierwszy w instancji kasacyjnej - w okolicznościach powyżej
przytoczonych uzasadnia przypisanie złego zamiaru. Chybiona jest także próba
wykazania, że podstawa faktyczna zaskarżonego wyroku jest niepełna. Ocena czy i
jakie fakty mają dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie dokonywana jest przez
Sąd orzekający w aspekcie zastosowania bądź wykluczenia określonych przepisów
prawa materialnego. W tym znaczeniu zastosowanie przez instancję apelacyjną prawo
materialne wyznaczało zakres koniecznych ustaleń faktycznych, które (w toczącym się
od 30 czerwca 2000 r. postępowaniu w sprawie) okazały się wystarczające.
Potwierdzić, i to z naciskiem, należy stanowisko wielokrotnie akcentowane przez
Sądu obu instancji a stwierdzające, że kontrola opinii biegłego należy do sądu.
8
Ustanowione reguły oceny wiarygodności i mocy dowodów odnoszą się w równej
mierze do wszystkich dowodów, w tym także do opinii biegłego. Potrzeba powołania
innego biegłego istniałaby tylko wówczas, gdy Sąd orzekający nie byłby przekonany co
do mocy dowodowej złożonej opinii. Biegła S. P. złożyła opinię pisemną i ustną. Strony
miały pełną możliwość z zachowaniem reguł rzetelnego procesu i – jak się powszechnie
określa - równości broni zwalczać złożoną opinię. Samo mnożenie zarzutów i bez ich
dostatecznego wykazania i uzasadnienia nie mogło - jak to trafnie wskazały Sądy obu
instancji – prowadzić do osiągnięcia przez pozwanego zamierzonego celu w postaci
dopuszczenia dowodu z opinii innego biegłego. Reguły korzystania przez Sąd
orzekający z uprawnienia przewidzianego w art. 233 § 1 k.p.c. zostały określone
w orzecznictwie (por. np. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 29
października 1996 r., III CKN 8/96 – OSNC 1997, nr 3, poz. 30). Prezentowanie przez
skarżących odmiennego stanowiska nie może przesadzać o jego zasadności (por. m.in.
wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2000 r., I CKN 1169/99 - OSNC 2000, nr 7-
8, poz. 139 i wyrok z dnia 10 kwietnia 2000 r. , V CKN 17/2000 - OSNC 2000, nr 10,
poz.189). Trafność i zasadność poglądu wyrażanego przez Sąd Apelacyjny, że pozwani
nie zachowali uprawnień przewidzianych w art. 381 k.p.c. nie została przez skarżących
zakwestionowana.
Z powyższego wynika, że kasacja pozwanych nie ma usprawiedliwionych
podstaw i dlatego podlega oddaleniu (art. 39312
k.p.c.). Wbrew odmiennemu twierdzeniu
skarżących toczące się postępowanie mające za przedmiot zakres prac
wykończeniowych i poniesionych przez pozwanych z tego tytułu kosztów oraz
rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego z dnia 22 czerwca 2004 r. w sprawie sygn. akt IV CK
454/04 nie potwierdzają i dodatkowo nie uzasadniają zarzutu naruszenia – w toku
rozpoznawanej apelacji – przepisów postępowania.