Postanowienie SN z 23 marca 2016, sygn. III CSK 64/15
Data orzeczenia
23 marca 2016
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Jacek Gudowski
Tagi
Podstawa prawna
art. 13
kpc
art. 45
krio
art. 214
kpc
art. 217
kpc
art. 231
kc
art. 231
kpc
art. 233
kpc
art. 328
kpc
Pokaż pozostałe podstawy prawne (4)
POSTANOWIENIE
Dnia 23 marca 2016 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)
SSN Karol Weitz (sprawozdawca)
SSA Janusz Kaspryszyn
w sprawie z wniosku A. J.
przy uczestnictwie S. J.
o podział majątku wspólnego,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 23 marca 2016 r.,
skargi kasacyjnej uczestnika
od postanowienia Sądu Okręgowego w K.
z dnia 25 czerwca 2014 r.,
uchyla w całości zaskarżone postanowienie oraz
postanowienie Sądu Rejonowego w M. z dnia 25 września 2013 r.,
i przekazuje sprawę Sądowi Rejonowemu w M. do ponownego
rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania
kasacyjnego.
2
UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 25 września 2013 r., określonym jako częściowo-
wstępne, Sąd Rejonowy w M. w sprawie o podział majątku wspólnego A. J. i S. J.
stwierdził, że nieruchomość stanowiąca działkę nr 467 w B., objęta księgą
wieczystą […], podlega podziałowi na działki nr 467/1 i nr 467/2 (pkt I), oraz
nakazał uczestnikowi S. J. złożyć oświadczenie woli o przeniesieniu na rzecz
wnioskodawczyni A. J. udział ½ części we współwłasności nieruchomości
oznaczonej jako działka 467/1 w B. z tytułu wzniesienia na gruncie budynku w
czasie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej i ustanowił jednocześnie
służebność drogi koniecznej pasem o szerokości 3,5 m na działce nr 467/1
istniejącym szlakiem drożnym na rzecz każdoczesnego właściciela działki nr 467/2
(pkt II).
Sąd ustalił, że na początku lat 80-ych XX. wieku wnioskodawczyni
i uczestnik, pozostający w związku małżeńskim w latach 1979-2007, rozpoczęli na
działce nr 467 w B. budowę domu, trwającą kilka lat. Uczestnik nabył prawo
własności działki w drodze umowy zniesienia współwłasności w 1995 r.
Sąd odmówił wiarygodności zeznaniom świadków W. P. i M.P. oraz częściowo
uczestnika wskazującym na to, że budowę domu miał wcześniej prowadzić jego
ojciec.
Wskazując na art. 231 § 1 k.c. Sąd przyjął, że wartość wzniesionego
przez wnioskodawczynię i uczestnika w trakcie związku małżeńskiego budynku
przewyższa znacznie, tj. około trzykrotnie, wartość gruntu. Uznał, że warunek
dobrej wiary przy zastosowaniu art. 231 § 1 k.c. podlega liberalniejszej wykładni.
Odrzucił celowość ograniczenia uprawnień wnioskodawczyni do rozliczenia
nakładów podnosząc, że byłoby to sprzeczne z poczuciem sprawiedliwości, gdyż
oznaczałoby, że tylko jeden z byłych małżonków, którzy wspólnie wznieśli budynek,
otrzymałby go w naturze. Wskazał, że budowa realizowana przez małżonków
na nieruchomości będącej własnością rodzica jednego z nich, zmierzająca
do zaspokojenia potrzeb rodziny, jest akceptowalna społecznie i zgodna
z zasadami współżycia społecznego. W takiej sytuacji wnioskodawczyni i uczestnik
3
mieli prawo uważać się za właścicieli działki i osoby uprawnione do jej zabudowy.
Podział działki nr 467 uzasadnił zakresem dokonanej zabudowy.
Apelację od postanowienia z dnia 25 września 2013 r. wniósł uczestnik S. J.
Zarzucił naruszenie art. 231 § 1 k.c., błąd w ustaleniach faktycznych co do
rozpoczęcia budowy na działce nr 467 i jej zakończenia, a także co do
samoistności posiadania działki przez byłych małżonków przed 1984 r., pominięcia
ustalenia wartości nieruchomości i zmniejszenia wartości działki nr 467/2,
naruszenie art. 233 § 1, art. 231, art. 217, art. 227 i art. 328 § 2 k.p.c. Powołał się
również na nieważność postępowania, mającą wynikać z tego, że – mimo jego
prośby o niewyznaczanie rozprawy w okresie między 25 września 2013 r.
a 10 października 2013 r. z powodu zaplanowanego wyjazdu - sąd wyznaczył jej
termin na 25 września 2013 r. Takie działanie, jeśli nie skutkowało nieważnością
postępowania, to miało spowodować naruszenie art. 214 k.p.c. Postanowieniem
z dnia 25 czerwca 2014 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił apelację uczestnika.
Sąd drugiej instancji uznał za zasadny zarzut naruszenia art. 217 k.p.c.
w zakresie, w którym Sąd pierwszej instancji pominął dowód z zeznań świadka J.
K., a także art. 328 § 2 k.p.c. w zakresie, w którym Sąd ten nie wyjaśnił przyczyn
pominięcia dowodów zawnioskowanych przez uczestnika w dniu 18 września 2013
r. Uzupełniwszy postępowanie dowodowe przez przesłuchanie J. K. Sąd drugiej
instancji podtrzymał jednak ustalenia faktyczne poczynione w pierwszej instancji.
Sąd Okręgowy odrzucił zarzuty naruszenia art. 217 i 227 k.p.c. w pozostałym
zakresie oraz zarzut dotyczący nieważności postępowania względnie naruszenia
art. 214 k.p.c. Na rozprawę w dniu 25 września 2013 r. nie wezwano uczestnika do
osobistego stawiennictwa; wystarczająca była więc obecność jego pełnomocnika.
Sąd nie zgodził się także z zarzutami naruszenia art. 231 i art. 233 k.p.c.,
przyjmując, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo posłużył się domniemaniami
faktycznymi przy dokonywaniu ustaleń faktycznych i należycie ocenił dowody
w postaci zeznań świadków. Podkreślił, że wersja okoliczności faktycznych
prezentowana przez uczestnika, że to jego ojciec miał rozpocząć budowę domu
dla siebie, rozmija się z logiką i zasadami doświadczenia życiowego, a kwestia
4
wartości działki nr 467/2 nie ma znaczenia dla oceny prawidłowości postanowienia
z dnia 25 września 2013 r.
Ponadto, Sąd drugiej instancji odrzucił zarzut naruszenia art. 231 § 1 k.c.
W szczególności wskazał, że ustalenie wartości zabudowanej działki nie było
konieczne dla oceny przesłanek roszczenia o wykup, gdyż wystarczające w tym
zakresie było ustalenie relacji wartości budowy do wartości gruntu. Odrzucił także
zarzut, że Sąd pierwszej instancji naruszył art. 231 § 1 k.c. nie orzekając
o należnym uczestnikowi wynagrodzeniu z tytułu przeniesienia udziału we
współwłasności działki nr 467/1. Wskazał, że przeniesienie to jest formą rozliczenia
nakładów czynionych z majątku wspólnego małżonków na majątek odrębny
jednego z nich. Takie rozliczenie, przez realizację roszczenia określonego
w art. 231 § 1 k.c., jest dopuszczalne w świetle judykatury Sądu Najwyższego.
Interes majątkowy uczestnika zabezpiecza w tym wypadku pozostawienie mu
udziału we współwłasności nieruchomości. Za spełnione uznał przy tym Sąd drugiej
instancji wszystkie przesłanki roszczenia określonego w art. 231 § 1 k.c., w tym
dotyczące objęcia działki nr 467 w samoistne posiadanie i dobrej wiary byłych
małżonków przy realizacji jej zabudowy.
Postanowienie z dnia 25 czerwca 2014 r. zaskarżył w całości uczestnik.
W skardze kasacyjnej zarzucił w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej (art. 3983
§ 1 pkt 1 k.p.c.) naruszenie art. 231 § 1 k.c., a w ramach drugiej podstawy
kasacyjnej (art. 3983
§ 1 pkt 2 k.p.c.) - naruszenie art. 318 § 1 w zw. z art. 13 § 2
i art. 385, art. 382 i art. 210 § 3, art. 236 w zw. z art. 391 § 1 oraz art. 328 § 2 w zw.
z art. 378 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. Na tych podstawach wniósł o uchylenie
zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego
rozpoznania Sądowi Okręgowemu w K., ewentualnie o uchylenie zaskarżonego
postanowienia i postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 25 września 2013 r. w
całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej
instancji.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Rozważając w pierwszej kolejności zarzut naruszenia art. 328 § 2 w zw. z art.
378 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. stwierdzić należy, że skarżący utrzymuje,
5
iż Sąd drugiej instancji nie rozpoznał wszystkich zarzutów apelacji, w tym
dotyczących braku ustalenia przez Sąd pierwszej instancji daty objęcia przez
byłych małżonków nieruchomości zajętej pod budowę, stopnia zaawansowania
budowy w tym czasie i okoliczności istotnych dla przypisania im dobrej wiary.
Skarżący zarzucił ponadto nierozpoznanie jego zarzutów dotyczących błędnej
oceny dowodów przez Sąd pierwszej instancji.
Sąd drugiej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia podzielił
ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd pierwsze instancji. Wśród tych ustaleń
jest też to, że rozpoczęcie budowy przez wnioskodawczynię i uczestnika nastąpiło
z początkiem lat 80-ych XX. wieku, co w połączeniu z innymi ustaleniami,
dotyczącymi celu budowy i źródeł jej finansowania, oznacza ustalenie, iż najpóźniej
w tym czasie wnioskodawczyni i uczestnik objęli także nieruchomość w posiadanie
samoistne i że przedtem nie była ona zabudowana. Sąd drugiej instancji odniósł się
również precyzyjnie do oceny dowodów dokonanej przez Sąd pierwszej instancji,
w tym przede wszystkim zeznań świadków, podtrzymując tę ocenę. Na tej
podstawie podzielił pogląd Sądu pierwszej instancji, że wnioskodawczyni
i uczestnik dokonali zabudowy w dobrej wierze. Nie można więc dopatrzyć się
w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia uchybień uzasadniających zarzut
naruszenia art. 328 § 2 w zw. z art. 378 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.
Naruszenie art. 382 i art. 210 § 3, art. 236 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. miało
w ocenie uczestnika polegać na tym, że Sąd drugiej instancji oparł swe orzeczenie
na faktach niewynikających z zebranego materiału, tj. ani z przeprowadzonych
przez Sąd dowodów, ani z twierdzeń wnioskodawczyni niezaprzeczonych przez
uczestnika. Konkretnie chodzić ma o to stwierdzenie, że ojciec uczestnika miał mu
nieformalnie darować nieruchomość, na której wzniesiono budynek. W istocie
stwierdzenie takie pojawiło się w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. Sądy
pierwszej i drugiej ustalenie takie poczyniły na podstawie domniemania faktycznego
wywiedzionego z innych ustaleń faktycznych i zasad doświadczenia życiowego.
Niezasadne jest więc twierdzenie, że brak w tym zakresie materiału procesowego.
Kwestia, czy ustalenie to jest prawidłowe, wymyka się natomiast spod kontroli
kasacyjnej (art. 39813
§ 2 k.p.c.). Z tych względów także zarzut naruszenia art. 382
i art. 210 § 3, art. 236 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. był bezzasadny.
6
W związku ze sobą pozostają zarzuty naruszenia art. 318 § 1 w zw. z art. 13
§ 2 i art. 385 k.p.c. oraz art. 231 § 1 k.c. Zdaniem uczestnika naruszenie art. 318
§ 1 w zw. z art. 13 § 2 i art. 385 k.p.c. miało polegać na tym, że orzeczeniem
wstępnym sąd może rozstrzygać nie o zasadzie roszczenia o wykup (art. 231 § 1
k.p.c.) jako formie rozliczenia nakładów z majątku wspólnego byłych małżonków
na majątek odrębny jednego z nich, lecz o realizacji tego roszczenia. Z kolei
naruszenia art. 231 § 1 k.c. uczestnik dopatruje się w tym, że Sąd drugiej instancji
błędnie przyjął, iż w sprawie o podział majątku wspólnego możliwe jest
zobowiązanie jednego z byłych małżonków postanowieniem wstępnym do
przeniesienia własności udziału we współwłasności nieruchomości zajętej pod
budowę bez jednoczesnego orzeczenia o wysokości wynagrodzenia należnego
drugiemu z byłych małżonków.
W judykaturze Sądu Najwyższego przesądzono, że w sytuacji, w której
w czasie trwania małżeństwa ze środków majątku wspólnego wzniesiony został na
nieruchomości stanowiącej majątek odrębny jednego z małżonków budynek, drugi
z małżonków może żądać przeniesienia na swoją rzecz własności tej
nieruchomości w części odpowiadającej jego udziałowi w majątku wspólnym i że
roszczenie o wykup może realizować także w postępowaniu o podział majątku
wspólnego jako sposób rozliczenia nakładów (art. 567 § 1 i 3k.p.c. i art. 45 § 1 k.r.o.;
por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 1985 r., III CZP 7/85, OSNCP
1985, nr 11, poz. 170, z dnia 7 maja 2010 r., III CZP 34/10, OSNC 2010, nr 12, poz.
160, oraz uzasadnienia uchwał Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 1982 r.,
III CZP 54/81, OSNCP 1982, nr 5-6, poz. 71, i z dnia 12 czerwca 1986 r., III CZP
26/86, OSNCP 1987, nr 5-6, poz. 73). Przyjmuje się ponadto, że o roszczeniu
o wykup w postępowaniu o podział majątku wspólnego sąd może orzec nie tylko
postanowieniem końcowym, ale także w postanowieniu wstępnym (art. 318 w zw.
z art. 13 § 2 k.p.c.), gdy rozstrzyga o tym roszczeniu co do zasady, względnie
w postanowieniu częściowym (art. 317 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.), gdy dokonuje
częściowego podziału majątku wspólnego (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia
7 maja 2010 r., III CZP 34/10, OSNC 2010, nr 12, poz. 160).
Wprawdzie Sąd pierwszej instancji określił swoje postanowienie z dnia
25 września 2013 r. jako postanowienie częściowo-wstępne, a Sąd drugiej instancji
7
nie zakwestionował tego określenia, to jednak w istocie chodziło tylko
o postanowienie częściowe, rozstrzygające o roszczeniu o wykup, którego
realizacja służy rozliczeniu jednego z nakładów poczynionych z majątku wspólnego
na majątek odrębny jednego z małżonków i podziału między małżonków wyniku
tego rozliczenia. Takie rozliczenie stanowi bowiem rozstrzygnięcie o części
przedmiotu postępowania o podział majątku wspólnego (por. mutatis mutandis
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2015 r., I CZ 53/15, niepubl.;
zob. także uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 1984 r., III CZP 72/83,
OSNCP 1984, nr 7, poz. 115). Nie doszło zatem do zastosowania art. 318 w zw.
z art. 13 § 2 k.p.c., lecz art. 317 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Zarzut naruszenia art. 318
§ 1 w zw. z art. 13 § 2 i art. 385 k.p.c. nie może wobec tego odnieść skutku.
Z przepisu art. 231 § 1 k.c. wynika, że samoistny posiadacz w dobrej wierze,
który wzniósł na powierzchni albo pod powierzchnią gruntu budynek lub inne
urządzenie o wartości przenoszącej znacznie wartość zajętej na ten cel działki,
może żądać, aby właściciel przeniósł na niego własność zajętej działki
za odpowiednim wynagrodzeniem. Roszczenie o wykup polega więc na tym,
że samoistny posiadacz może żądać przeniesienia własności działki
za wynagrodzeniem, a nie samego tylko przeniesienia własności działki.
Odpowiednio do tego należy formułować żądanie - w procesie albo postępowaniu
nieprocesowym w ramach postępowania działowego – jako żądanie przeniesienia
własności działki (udziału w jej współwłasności) właśnie za wynagrodzeniem.
W rezultacie rozpoznanie sprawy nie może ograniczać się tylko do przesądzenia,
czy spełnione są przesłanki wykupu działki, ale obejmować musi również określenie
wysokości wynagrodzenia. Wyjątek stanowi sytuacja, w której uprawniony
zrezygnuje z należnego mu wynagrodzenia.
Zgłoszenie roszczenia o wykup w ramach postępowania o podział majątku
wspólnego w celu rozliczenia nakładu poczynionego z tego majątku
na nieruchomość stanowiącą majątek odrębny jednego z małżonków musi zatem
obejmować nie samo przeniesienie na drugiego małżonka własności tej
nieruchomości w części, która odpowiada jego udziałowi w majątku wspólnym,
lecz jedynie takie przeniesienie za wynagrodzeniem. Rozpoznanie roszczenia
o wykup jako sposobu rozliczenia między małżonkami nakładu i podziału między
8
małżonków wyniku tego rozliczenia musi obejmować zarówno weryfikację
przesłanek powstania tego roszczenia, jak i ocenę wysokości należnego
wynagrodzenia. Nie można przyjmować, że wynagrodzenie mogłoby zostać
uwzględnione przy ustalaniu ewentualnych spłat albo dopłat w związku z podziałem
innych składników majątku wspólnego, gdyż jest ono częścią rozliczenia
konkretnego nakładu w konkretny sposób i podziału między małżonków wyniku
tego rozliczenia. Jest także oczywiste, że okoliczność, iż roszczenie o wykup
realizowane jest jako forma rozliczenia nakładów z majątku wspólnego na majątek
odrębny jednego z małżonków, nie wpływa na treść tegoż roszczenia, tj. małżonek
zobowiązany do przeniesienia własności działki zajętej pod budowę w części
odpowiadającej udziałowi w majątku wspólnym drugiego małżonka zachowuje
prawo do wynagrodzenia w tym zakresie. Dodać wreszcie należy, że sąd
w postępowaniu działowym może rozliczyć nakład z majątku wspólnego na majątek
odrębny jednego z małżonków w drodze realizacji roszczenia o wykup wyłącznie na
wniosek jednego z małżonków. Nie jest jednak związany takim wnioskiem i może
w inny sposób, tj. przez zasądzenie odpowiedniej kwoty, rozliczyć dany nakład
(por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2010 r., III CZP 34/10, OSNC 2010,
nr 12, poz. 160).
W sytuacji, w której wnioskodawczyni żądała rozliczenia nakładu z majątku
wspólnego na majątek odrębny uczestnika przez realizację roszczenia o wykup bez
wskazania, że przeniesienie na nią przez uczestnika własności zajętej pod budowę
nieruchomości w części odpowiadającej jej udziałowi w majątku wspólnym nastąpić
ma za wynagrodzeniem, orzeczenie zgodnie z jej wnioskiem stanowiło
naruszenie art. 231 § 1 k.c., gdyż uczestnik nie zrezygnował z należnego mu
wynagrodzenia. Wadliwe sformułowanie przez wnioskodawczynię wniosku
o realizację roszczenia o wykup i w konsekwencji poprzestanie przez Sądy
pierwszej i drugiej instancji na jego rozpoznaniu w tym wadliwym kształcie
spowodowało ponadto, że rozpoznano je co do istoty w niepełnym zakresie. Sąd
Okręgowy, dostrzegłszy to, miał podstawę do uchylenia postanowienia Sądu
Rejonowego z dnia 25 września 2013 r. (art. 386 § 4 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.;
por. mutatis mutandis postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2015 r.,
9
I CZ 53/15, niepubl.). Nie było bowiem podstaw do przyjęcia stanowiska,
że z samej zasady wynagrodzenie uczestnikowi się nie należy.
Z tych względów, na podstawie art. 39815
§ 1 zd. 1 i 2 w zw. z art. 13 § 2
k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.
eb