Postanowienie SN z 20 kwietnia 2012, sygn. III CSK 258/11
Data orzeczenia
20 kwietnia 2012
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Krzysztof Pietrzykowski
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (12)
POSTANOWIENIE
Dnia 20 kwietnia 2012 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)
SSN Barbara Myszka
SSN Maria Szulc (sprawozdawca)
w sprawie z wniosku Parafii Katolickiej Obrządku Greckokatolickiego w W.
przy uczestnictwie Parafii Prawosławnej w W., Skarbu Państwa reprezentowanego
przez Lasy Państwowe Nadleśnictwo Ł. i Starostę Powiatu G., Archidiecezji P.-W.
Kościoła Obrządku Greckokatolickiego w Polsce, J. K. i M. H.
o zasiedzenie nieruchomości,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 20 kwietnia 2012 r.,
skargi kasacyjnej uczestnika Parafii Prawosławnej w W.
od postanowienia Sądu Okręgowego
z dnia 13 maja 2011 r.,
1) oddala skargę;
2) orzeka, że wnioskodawca i uczestnik postępowania
Archidiecezja P.-W. Kościoła Obrządku
Greckokatolickiego w Polsce oraz Parafia
Prawosławna w W. ponoszą koszty związane ze swoim
udziałem w postępowaniu kasacyjnym.
Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy zmienił postanowienie Sądu
Rejonowego w G. oddalające wniosek Parafii Katolickiej Obrządku
Greckokatolickiego /…/ o zasiedzenie i ustalił, że działka nr ewidencyjny 781
2
położona w obrębie W. gmina U. uległa podziałowi na działki ewidencyjne numer
781/1 o powierzchni 38,24 ha, numer 781/2 o powierzchni 0,017 ha i 783/3 o
powierzchni 0,017 ha oraz stwierdził, że Diecezja P. Kościoła Obrządku
Greckokatolickiego nabyła z dniem 1 sierpnia 1989 przez zasiedzenie własność
działki numer ewidencyjny 781/3.
Sąd drugiej instancji przytoczył ustalenia dokonane przez Sąd Rejonowy,
które zaaprobował w całości, oraz ustalenia dokonane w toku kolejnych
postępowań apelacyjnych przed Sądami Okręgowymi, które w odniesieniu do
postępowania zakończonego postanowieniem Sądu Okręgowego w N. z dnia 14
czerwca 2007 r. podzielił w całości i w odniesieniu do postępowania zakończonego
postanowieniem tegoż Sądu postanowieniem z dnia 23 czerwca 2009 r. podzielił w
części dotyczącej wykonywania uprawnień Stolicy Apostolskiej w stosunku do
wiernych obrządku greckokatolickiego po 1947 r. oraz nabycia zdolności prawnej
przez Diecezję P. Kościoła Obrządku Greckokatolickiego w Polsce z dniem 17 maja
1989 r. Z ustaleń tych wynika, że działka nr 781/3 jest położona na górze J. i
częściowo stanowi grunt leśny, a częściowo jest zabudowana kaplicą, która
obrysem budynku wykracza na działkę nr 781/2 stanowiącą własność Parafii
Katolickiej Obrządku Greckokatolickiego w W. Działka powstała z parcel
gruntowych podarowanych Kościołowi nieformalnymi umowami przez wiernych.
Wnioskodawczyni weszła w posiadanie działki w 1925 r., gdy w związku
z doznanym objawieniem F. D. podjęła starania o urządzenie miejsca kultu.
Początkowo postawiono krzyż, a następnie kaplicę poświęconą oficjalnie w 1931 r.
przez biskupa J. K. Teren był ogrodzony i wykaszany przez kościelnego. Taki stan
trwał do roku 1947, gdy nastąpiły wysiedlenia ludności z tych terenów na tereny
zachodnie Polski, lub do byłego ZSRR. W latach 1947 – 56 kaplica była
użytkowana przez żołnierzy WOP i dostęp do niej był zakazany, bowiem
znajdowała się w strefie nadgranicznej. Po roku 1956 ludność wysiedlona w
ramach akcji „ Wisła” zaczęła powracać do miejsc zamieszkania. Od 1958 r. działką
włada Parafia Prawosławna z mocy protokołu z dnia 7 listopada 1958 r., którym
Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w G. przekazało ją w zarząd i użytkowanie
z tym, że kluczami do kaplicy dysponowała także A. O., która miała duży udział w
przeprowadzeniu i finansowaniu remontu uzgodnionego z proboszczem
3
prawosławnym. W kaplicy modlili się wierni obu wyznań, a po śmierci A. O. w 1993
r. wymieniono zamki w drzwiach i odtąd wierni obrządku greckokatolickiego mogli
się modlić jedynie przy krzyżu lub przy ołtarzu polowym. Parafia Katolicka
Obrządku Greckokatolickiego w Polsce rozpoczęła oficjalną działalność po zwrocie
budynku plebanii zajętej przez Straż Graniczną na podstawie ugody z dnia 4
czerwca 1996 r.
Przedmiotowa działka nie została przejęta na rzecz Skarbu Państwa,
bowiem orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w G. z dnia
15 września 1951 r. w sprawie przejęcia na własność Państwa nieruchomości
ziemskich w gromadzie W., wydane na podstawie dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o
przejęciu na własność Państwa nie pozostających w faktycznym władaniu
właścicieli nieruchomości ziemskich położonych w niektórych powiatach
województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego (Dz. U.
z 1949 r. Nr 46, poz. 339) oraz dekretu z dnia 5 września 1947 r. o przejściu na
własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR
(Dz. U. z 1947 r. Nr 59, poz. 318 z późn. zm.) nie obejmowało właścicieli parcel
gruntowych, z których działka ta powstała. Nie dotyczyło jej również orzeczenie
Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w G. z dnia 31 lipca 1961 r. o przejściu na
własność Państwa nieruchomości stanowiących uprzednio własność parafii
greckokatolickich w W.
Na podstawie powyższych ustaleń Sąd Rejonowy uznał, że wprawdzie
wnioskodawca był w samoistnym posiadaniu nieruchomości od 1925 r. do 1947 r.,
niemniej po tej dacie trzydziestoletni okres posiadania, niezbędny do zasiedzenia
na podstawie § 1460 k.c.a., został przerwany wskutek wysiedlenia ludności
w ramach akcji „Wisła” i wniosek oddalił. Odmienny pogląd wyraził Sąd Okręgowy
stwierdzając postanowieniem z dnia 14 czerwca 2007 r. nabycie własności
przedmiotowej działki przez zasiedzenie przez Kościół Obrządku
Greckokatolickiego w Polsce na podstawie art. 172 k.c. z dniem 1 sierpnia 1989 r.
wobec uznania, że ludność wyznania greckokatolickiego przywróciła sobie
samoistne posiadanie działki. Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 19 listopada
2008 r., III CSK 91/08 uchylił powyższe postanowienie i sprawę przekazał do
ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu uznając trafność zarzutu skargi
4
kasacyjnej Rzecznika Praw Obywatelskich, że Kościół Greckokatolicki w Polsce
w dniu 1 sierpnia 1989 r. nie posiadał osobowości prawnej, a tym samym zdolności
prawnej w zakresie nabywania składników majątkowych na własność, z uwagi na
regulacje zawarte w ustawie z dnia 15 maja 1989 r. o stosunku Państwa do
Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej i ustawie nowelizującej z dnia
11 października 1991 r. Wskazał, że zdolność taka przysługiwała jednostkom
organizacyjnym tego Kościoła wyposażonym w osobowość prawną, natomiast brak
było w sprawie ustaleń, czy takie jednostki istniały w dacie, w której upłynął bieg
zasiedzenia. Ponownie rozpoznając sprawę Sąd Okręgowy ustalił, że jednostką
organizacyjną Kościoła Greckokatolickiego w Polsce posiadającą osobowość
prawną była Diecezja P. tego Kościoła, istniejąca nieprzerwanie do czasu
zastąpienia jej w 1996 r. przez Archidiecezję P. – W. Wskazał, że po wysiedleniu
ludności wyznania greckokatolickiego kardynałowie A. H., S. W. i J. G. posiadali
specjalne uprawnienia Stolicy Apostolskiej w stosunku do wiernych tego obrządku i
mianowali swoich wikariuszy generalnych. Wniosek został oddalony wobec oceny,
że wnioskodawca nie wykazał, by jakikolwiek organ Diecezji wydawał komukolwiek
polecenia dotyczące posiadania kaplicy i przyległych gruntów na Górze J., a w
konsekwencji wierni nie wykonywali czynności faktycznych w kaplicy w imieniu
Diecezji wobec braku upoważnienia do działania w imieniu osoby prawnej. Uznał
nadto, że aktów posiadania kaplicy dokonywała także Parafia Prawosławna, która
wykonywała użytkowanie i zarząd od 1958 r., wobec czego brak jest cechy
samoistności posiadania wnioskodawcy. Przyczynę oddalenia wniosku stanowił
także brak wydzielenia geodezyjnego działki objętej wnioskiem. Wskutek skargi
kasacyjnej wnioskodawcy Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 14 października
2010 r. III CSK 305/09 uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał do
ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu. Wskazał, że możliwe jest
wykonywanie przez wiernych posiadania za kościelną osobę prawną
i doprowadzenie do zachowania bądź powiększenia substancji majątkowej
kościoła. W konsekwencji w sytuacji, gdy nie istniała parafia, a działalność Kościoła
Greckokatolickiego z przyczyn politycznych była znacznie ograniczona, działania
wiernych zmierzające do zachowania substancji majątkowej Kościoła trzeba
oceniać jako wywołujące skutki prawne dla tego Kościoła reprezentowanego przez
5
właściwą jednostkę organizacyjną, posiadającą osobowość prawną. Sąd Najwyższy
podzielając zarzut naruszenia art. 336 k.c. uznał, że pomimo oddania przez Skarb
Państwa kaplicy na Górze J. w zarząd Parafii Prawosławnej, wierni wykonywali w
stosunku do nieruchomości akty posiadania o cechach świadczących
o samoistnym posiadaniu. Wskazał nadto, że w braku geodezyjnego
wyodrębnienia działki objętej żądaniem wniosku należało wezwać wnioskodawcę
do sprecyzowania wniosku przez określenie granic w sposób umożliwiający
ewidencyjne wydzielenie działki. Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy
podniósł w motywach zaskarżonego postanowienia, że z uwagi na moc wiążącą
wykładni prawa dokonaną przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia
z dnia 14 października 2010 r. przesądzone zostało, iż wierni Kościoła
Greckokatolickiego podejmując, w okresie zawieszenia jego działania, działania
zmierzające do zachowania substancji majątkowej tego Kościoła wykonywali na
jego rzecz akty samoistnego posiadania, zaś Parafia Prawosławna była
posiadaczem zależnym. Przesądzone również zostało, że po roku 1947 Kościół
Greckokatolicki istniał i biegł termin zasiedzenia na jego rzecz. Z kolei
w uzasadnieniu postanowienia z dnia 19 listopada 2008 r. Sąd Najwyższy wskazał,
że zmiana ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła
Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej / poprzez dodanie, że chodzi o wszystkie
obrządki / dokonana ustawą nowelizującą z dnia 11 października 1991 r. nie miała
istotnego znaczenia, gdyż dotychczasowa regulacja dotyczyła wszystkich
obrządków w Polsce, a zatem istniała jednostka organizacyjna Kościoła
posiadająca osobowość prawną. W związku z powołaniem się przez uczestniczkę
postępowania na uchwałę tzw. soboru lwowskiego z 1946 r. Sąd ten zauważył, że
powszechną jest ocena, iż został on zwołany wskutek nacisków organów
bezpieczeństwa byłego ZSRR, związanych z dążeniem przyłączenia Ukraińskiej
Cerkwi Greckokatolickiej do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, w soborze tym
nie wzięli udziału biskupi greckokatoliccy, a Watykan nie uznał soboru za zgodny
z prawem kanonicznym.
Uczestniczka postępowania Parafia Prawosławna /…/ wniosła od
powyższego postanowienia skargę kasacyjną, w której – powołując się na obie
6
podstawy określone w art. 3983
§ 1 k.p.c. – zgłosiła wniosek o jego zmianę i
przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji.
W ramach pierwszej podstawy wskazała na naruszenie:
- art. 33 § 2 k.c. i art. 172 k.c. w brzmieniu obowiązującym przed zmianą
dokonaną ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – kodeks cywilny
(Dz. U. Nr 55, poz. 321) w zw. z art. 1, art. 52, art. 60 ust. 4 oraz 5 ust. 1
ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego
w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz. U. z 1989 r. Nr 29, poz. 154) w zw.
z art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności
sumienia i wyznania (Dz. U. z 1989 r. Nr 21, poz. 155) poprzez ich niewłaściwą
wykładnię;
- podstawowych zasad porządku prawnego, w szczególności art. 25 ust. 1
Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.;
- art. 104 k.p.a. przez dowolne przyjęcie, że przedmiot wniosku o zasiedzenie
nie przeszedł na własność Skarbu Państwa.
Natomiast w ramach drugiej podstawy podniosła naruszenie przez
niewłaściwe zastosowanie przepisów postępowania tj. art. 217 k.p.c. w zw. z art.
236 k.p.c. i w zb. z art. 328 § 2 k.p.c., art. 228 § 1 k.p.c., art. 321 § 1 k.p.c. w zw.
z art. 13 § 2 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c., art. 378 § 1 k.p.c., art. 381 k.p.c., art. 392
k.p.c. i art. 39820
k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Wobec oparcia przez skarżącą skargi kasacyjnej także o podstawę
określoną w art. 3983
§ 1 pkt 2 k.p.c., w pierwszej kolejności należy się odnieść do
zarzutów naruszenia prawa procesowego.
Wskazać należy, że przepisy powołane w zarzutach 1 – 4 tj. art. 217 k.p.c.
w zw. z art. 236 k.p.c. i w zb. z art. 328 § 2 k.p.c., art. 228 § 1 k.p.c., art. 321 § 1
k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c. stosowane są w postępowaniu
apelacyjnym odpowiednio poprzez art. 391 § 1 k.p.c., a zatem skuteczny zarzut ich
naruszenia wymaga także wskazania art. 391 § 1 k.p.c., czego skarżący nie
uczynił. Ponadto, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego,
7
naruszenie przez sąd drugiej instancji art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.
może wyjątkowo stanowić uzasadnioną podstawę kasacyjną i to tylko wtedy, gdy
wskutek uchybienia wymogom stawianym uzasadnieniu zaskarżone orzeczenie nie
poddaje się kontroli instancyjnej (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 marca
2008 r., III CSK 315/07, z dnia 25 stycznia 2010 r., I UK 244/09, niepubl., z dnia
21 lutego 2008 r., III CSK 264/07, OSNC – ZD 2008 Nr D poz. 118). Odpowiednie
stosowanie art. 328 § 2 k.p.c. do uzasadnienia orzeczenia sądu drugiej instancji
oznacza, że uzasadnienie to nie musi zawierać wszystkich elementów
uzasadnienia wyroku sądu pierwszej instancji określonych w tym przepisie. Sąd
odwoławczy obowiązany jest zamieścić w uzasadnieniu takie elementy, które ze
względu na treść apelacji i zakres rozpoznania, są potrzebne do rozstrzygnięcia
sprawy (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z 6 lipca 2011 r., I CSK 67/11, nie publ.
oraz orzecznictwo przytoczone w jego uzasadnieniu). Wbrew twierdzeniu skarżącej
Sąd drugiej instancji wskazał wprost, że aprobuje ustalenia dokonane przez Sąd
Rejonowy, co oznacza także zaakceptowanie ustaleń w zakresie zainicjowania
przez uczestniczkę remontu kaplicy. Zakwalifikowanie takiego działania
uczestniczki oraz przejawów działania wiernych Kościoła Greckokatolickiego jako
posiadania samoistnego lub zależnego nie należy do sfery stanu faktycznego,
a zastosowania przepisu prawa tj. art. 336 k.c. Uzasadnienie Sądu Okręgowego
zawiera wszystkie elementy konstrukcyjne konieczne do odtworzenia procesu
motywacyjnego zarówno w zakresie podstawy faktycznej jak i prawnej
rozstrzygnięcia, a zatem odpowiada wymogom art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391
§ 1 k.p.c.
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego zakaz oparcia
skargi na zarzutach dotyczących ustalenia faktów lub dowodów, wynikający z art.
3983
§ 3 k.p.c., oznacza niedopuszczalność powoływania się przez skarżącego na
wadliwość wyroku sądu drugiej instancji polegającą na ustaleniu faktów lub
niewłaściwie przeprowadzonej ocenie dowodów. Również art. 39813
§ 2 in fine
stwierdza, że Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi
podstawę zaskarżonego orzeczenia (wyroki z dnia 5 września 2008 r., I CSK
117/08, II UK 19/09 z dnia 24 września 2009 r., z dnia 25 czerwca 2008 r., II UK
327/07 niepubl.). Konsekwencją jest niedopuszczalność oparcia skargi kasacyjnej
8
na naruszeniu tych przepisów, które regulują ustalenia dowodowe faktów (art. 233
§1 k.p.c.) lub bezdowodowe faktów (art. 228 – 231 k.p.c.). Z tej przyczyny zarzut
naruszenia art. 228 § 1 k.p.c. przez nieuwzględnienie faktów powszechnie znanych
zawartych w Wikipedii, a odnoszących się do historii Greckokatolickiej Eparchii P.
nie jest dopuszczalny.
Nie są zasadne pozostałe zarzuty naruszenia prawa procesowego
odnoszące się do postępowania dowodowego. Naruszenie art. 217 k.p.c. w zw.
z art. 236 k.p.c. i w zb. z art. 328 § 2 k.p.c. skarżący uzasadnia dokonaniem przez
Sąd drugiej instancji ustaleń na podstawie dowodów wskazanych przez strony lub
dopuszczonych z urzędu bez wydania postanowienia w przedmiocie ich
dopuszczenia i przeprowadzenia. Po pierwsze, skoro zarzuty odnoszą się do
postępowania przed sądem odwoławczym, skuteczne ich postawienie wymaga
powołania art. 391 § 1 k.p.c. Po drugie, mimo wskazania w treści zarzutu, że
dowody te są wymienione w skardze kasacyjnej, uzasadnienie skargi dowodów
tych nie wymienia. Nie jest zadaniem Sądu Najwyższego poszukiwanie w aktach
sprawy dowodów, które miał na uwadze skarżący, ani czynienie domniemań, który
w istocie przepis artykułu 217 k.p.c. chciał zaskarżyć. Wskazać także trzeba, że
brak postanowienia dowodowego, o którym mowa w art. 236 k.p.c. stanowi
uchybienie procesowe, nie mniej jednak strona, która nie zgłosiła zastrzeżenia
w trybie art. 162 k.p.c. traci prawo powołania się na takie uchybienie w dalszym
toku postępowania. Z tych względów nie można także podzielić zarzutu naruszenia
art. 381 k.p.c. Skarżąca nie wskazuje jakie dowody przez nią zgłoszone zostały
pominięte, a nowy dowód, którym według jej twierdzeń została zaskoczona, czyli
pismo arcybiskupa J. M. (k. 541) zostało złożone przy piśmie z dnia 8 czerwca
2009 r. w toku poprzedniego rozpoznania sprawy. Dodatkowo wskazać trzeba, że
Sąd Okręgowy w uzasadnieniu orzeczenia nie powołuje tego pisma jako dowodu.
Co zaś tyczy opinii geodezyjnej, została ona uczestniczce doręczona i mogła
wówczas zgłosić stosowne zastrzeżenia w trybie art. 162 k.p.c. Zarzut naruszenia
art. 321 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., uzasadniony dokonaniem ustaleń w
zakresie podziału działki nr 781, nie jest zasadny z uwagi na treść § 134 i 136
rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r. Regulamin
urzędowania sądów powszechnych (Dz. U. z 2007 r. Nr 38, poz. 249). Sąd
9
w sprawie o zasiedzenie w sytuacji, gdy do wniosku nie została dołączona mapa
nieruchomości objętej wnioskiem sporządzona według zasad obowiązujących przy
oznaczaniu nieruchomości w księdze wieczystej, ma obowiązek zobowiązać
wnioskodawcę do jej złożenia oraz na podstawie tych danych określić
nieruchomość w postanowieniu. W sytuacji, gdy powierzchnia działki objętej
wnioskiem nie odpowiada powierzchni działki wydzielonej ewidencyjnie sąd
dokonuje ustalenia odnośnie do powierzchni i oznaczenia ewidencyjnego działki na
podstawie map sporządzonych według powyższych zasad. Zarzut naruszenia art.
382 k.p.c. jest oczywiście bezzasadny, bowiem fragment ustaleń sądu pierwszej
instancji wskazany jako pominięty przez Sąd Okręgowy, został przez ten Sąd
przytoczony w zasadzie in extenso (str. 1 uzasadnienia). Nie został w ogóle
uzasadniony zarzut naruszenia art. 39820
k.p.c. – jeżeli dotyczy on wskazania przez
Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z dnia 14 października 2010 r. na
obowiązek dokonania czynności związanych z wyodrębnieniem działki, to wskazać
należy, iż istotnie wskazanie to nie jest objęte mocą wiążącą, o której mowa w art.
39820
k.p.c., niemniej obowiązek ten wynika z przytoczonych wyżej przepisów
rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r.
Wobec braku zasadności zarzutów przytoczonych w ramach drugiej
podstawy kasacyjnej Sąd Najwyższy związany jest podstawą faktyczną ustaloną
przez Sąd drugiej instancji.
Przyczyną uchylenia poprzednio wydanego postanowienia Sądu
Okręgowego z dnia 23 czerwca 2009 r. był jedynie brak geodezyjnego
wyodrębnienia działki objętej wnioskiem, natomiast w uzasadnieniu postanowienia
z dnia 14 października 2010 r. Sąd Najwyższy dokonując wiążącej wykładni prawa
wskazał, że: - po pierwsze działania wiernych zmierzające do zachowania
substancji majątkowej Kościoła należy oceniać jako wywołujące skutki prawne dla
tego Kościoła, reprezentowanego przez właściwą jednostkę organizacyjną
posiadającą osobowość prawną, - po drugie oceniając działania wiernych Kościoła
Greckokatolickiego w stosunku do kaplicy na Górze J. w świetle art. 336 k.c. uznać
należy, że nosiły one cechy posiadania samoistnego, zaś Parafia Prawosławna
była posiadaczem zależnym. W toku tego postępowania Sąd Okręgowy ustalił, że
osobą prawną Kościoła Greckokatolickiego, na rzecz której zasiedzenie mogło
10
nastąpić, była Diecezja P. Kościoła Katolickiego Obrządku Greckokatolickiego w
Polsce. Wszelkie zatem wywody skarżącej dotyczące samoistności jej posiadania
są bezprzedmiotowe.
Nie może być skuteczny zarzut niewłaściwej wykładni art. 33 § 2 k.c. i art.
172 k.c. w zw. z art. 1, art. 52, art. 60 ust. 4 oraz 5 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja
1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Polskiej Rzeczypospolitej
Ludowej w zw. z art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach
wolności sumienia i wyznania uzasadniony dokonaniem ustalenia wadliwego stanu
faktycznego w zakresie osoby prawnej Kościoła Greckokatolickiego uprawnionej do
nabycia prawa własności przez zasiedzenie, co w konsekwencji doprowadziło do
błędnej subsumcji. Skarżąca myli dwie formy naruszenia prawa materialnego – jego
„błędną wykładnię” i „ niewłaściwe zastosowanie”. Zarzut błędnej wykładni (error
contra similem vel rationem legis) oznacza błędne rozumienie treści przepisu prawa
pozytywnego, natomiast zarzut niewłaściwego zastosowania (error contra ius in
hypotesi) dotyczy nieprawidłowego podciągnięcia konkretnego stanu faktycznego
ustalonego w sprawie pod abstrakcyjny stan faktyczny zawarty w hipotezie normy
prawnej. Z uzasadnienia skargi kasacyjnej zdaje się wynikać, że zarzut dotyczy
niewłaściwego zastosowania prawa, a to wskutek dokonania błędnego ustalenia, że
Diecezja P. Kościoła Katolickiego Obrządku Greckokatolickiego w Polsce istniała
nieprzerwanie od daty zakończenia drugiej wojny światowej do daty 1 sierpnia
1989 r. Zarzut oparty jest zatem w istocie na niedopuszczalnym zakwestionowaniu
dokonanego przez Sąd drugiej instancji ustalenia faktu. Nie może być także uznane
za skuteczne twierdzenie, że Sąd Okręgowy uznał, iż nabycie własności
nieruchomości w drodze zasiedzenia może nastąpić na rzecz struktury
organizacyjnej nie posiadającej osobowości prawnej, skoro stwierdzenie
zasiedzenia nastąpiło na rzecz osoby prawnej, która zgodnie z dokonanymi
ustaleniami istniała w całym okresie biegu terminu zasiedzenia. Na marginesie
jedynie trzeba wskazać, że istnienie Diecezji P. do roku 1925 nie było
kwestionowane (patrz art. 9 pkt B Konkordatu z dnia 10 lutego 1925 r. zawartego
pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzeczypospolitą Polską). Wobec wypowiedzenia
Konkordatu uchwałą Rady Ministrów z dnia 12 września 1945 r. i braku
uregulowania kwestii osobowości prawnej Kościoła Katolickiego już w orzeczeniu
11
Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 1963 r., I CR 223/63 (OSP 1965, z. 1, poz. 6)
przyjęto, że parafie, diecezje i diecezjalne seminaria duchowne Kościoła Rzymsko
– Katolickiego posiadają osobowość prawną. Tę zasadę należy stosować także do
takich jednostek organizacyjnych Kościoła Greckokatolickiego jako jednego
z obrządków Kościoła Katolickiego. W postanowieniu z dnia 10 lipca 2009 r.,
II CSK 69/09 (OSP 2011/4 /45) Sąd Najwyższy przyjął, że poprzez art. 72 ustawy
z 1989 r. o stosunku do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej
ustawodawca uznał osobowość prawną instytucji kościelnych, które wcześniej
uzyskały taką osobowość na podstawie prawa kanonicznego. O tym, że Diecezja P.
istniała i działała poprzez kolejnych Kardynałów Kościoła Katolickiego Rzymsko
Katolickiego, świadczą złożone dokumenty o przekazaniu wszelkich uprawnień w
stosunku do osób i praw Kościoła Katolickiego obrządku greckokatolickiego i
administrowania majątkiem tego Kościoła przysługujących ordynariuszowi miejsca
oraz dokumenty mianowania kolejnych wikariuszy oraz kanoników Kapituły P.
Funkcjonowała zatem na podstawie prawa kanonicznego i w konsekwencji
osobowość prawną miała zarówno przed wejściem w życie ustawy o stosunku
Państwa do Kościoła Katolickiego, jak i po wejściu w życie ustawy. Nie mógł być
także zasadny zarzut naruszenia art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o
gwarancjach sumienia i wyznania (Dz. U. Nr 29, poz. 155 ze zm.; tekst jedn. Dz. U.
z 2005 r., Nr 231, poz. 1965 ze zm.), który w ogóle nie dotyczy Kościoła
Katolickiego, a odnosi się do tych kościołów i innych związków wyznaniowych,
których sytuacja prawna i majątkowa nie jest uregulowana innymi ustawami (wyrok
Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 2004 r., IV CK 108/03, OSNC 2005, nr 4, poz.
65, postanowienie z dnia 19 listopada 2008 r., III CSK 91/08, niepubl.). Chybione
jest także powołanie się na naruszenie art. 60 ust. 4 w związku z ust. 1 pkt 4 i ust. 5
ustawy z 17 maja 1989 r., bowiem przepisy te dotyczyły zasiedzenia nieruchomości
przejętych przez byłe władze zaborcze austriackie na cele określone w ustawie i
tylko dla tych nieruchomości zastrzegały stwierdzenie przejścia własności w drodze
decyzji wojewody. Nie mogło również nastąpić naruszenie art. 49 ust. 1 i 2 ustawy o
stosunku Państwa do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, z tego
względu, że uregulowanie stanu prawnego nieruchomości, które przeszły na
własność Skarbu Państwa na podstawie dekretu z dnia 5 września 1947 r. o
12
przejściu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do
ZSRR może dotyczyć wyłącznie tych nieruchomości, które na własność Skarbu
Państwa przeszły, a jak wynika z ustaleń dokonanych przez Sąd Okręgowy, taka
sytuacja w niniejszej sprawie nie miała miejsca. Ma rację skarżąca, że sąd jest
związany treścią deklaratywnych orzeczeń wydanych na podstawie
poszczególnych ustaw nacjonalizacyjnych, stwierdzających przejście własności
określonej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa z mocy prawa. Wydanie
takiego orzeczenia lub zaświadczenia jest jednak warunkiem koniecznym dla
stwierdzenia, że konkretna nieruchomość spełnia warunki ustawowe i przeszła na
własność Skarbu Państwa. Tymczasem w orzeczeniu Prezydium Powiatowej Rady
Narodowej w G. z dnia 15 września 1951 r. LR II/4/14/134/51 w sprawie przejęcia
na własność Państwa nieruchomości ziemskich w gromadzie Wysowa nie zostały
wymienione nazwiska osób, które wpisane są w wykazie zmian gruntowych
dotyczących przedmiotowej działki, zaś w orzeczeniu Prezydium Powiatowej Rady
Narodowej w G. z dnia 31 lipca 1961 r. RL.V-110/7/61 o przejściu na własność
Państwa nieruchomości, stanowiących uprzednio własność parafii greckokatolickich
w W. nie został wpisany masyw Góry J. Nie można zatem przyjąć, że w stosunku
do przedmiotowej nieruchomości miały zastosowanie przepisy dekretu z dnia 27
lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa nie pozostających we faktycznym
władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich, położonych w niektórych powiatach
województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego (Dz. U. Nr
46, poz. 229) lub dekretu z dnia 5 września 1947 r. o przejęciu na własność
Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR (Dz. U. Nr 59,
poz. 318). Takie też stanowisko zajął Skarb Państwa w niniejszej sprawie (k. 91).
Nie może być zatem zasadny zarzut naruszenia art. 104 k.p.a.
Zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 2 kwietnia 1997 r. Konstytucji
Rzeczypospolitej Polskiej kościoły i inne związki wyznaniowe są równouprawnione.
Jest to przepis normujący zasadę ustrojową, która stanowi, że w Rzeczypospolitej
Polskiej nie ma religii panującej ani prawnie uprzywilejowanej. Oznacza to, że
w polskim systemie prawnym nie może być norm prawnych dających jednemu lub
kilku kościołom albo związkom wyznaniowym pozycję prawną silniejszą, niż mają
pozostałe, jak również to, że obowiązujące normy prawne muszą być stosowane
13
w stosunku do tych podmiotów w taki sam sposób. Zarzut naruszenia tego
przepisu zmierza do zakwestionowania prawidłowości przeprowadzonego
postępowania przed sądem drugiej instancji z uwagi na naruszenie zasad
bezpośredniości, równości stron, jawności i kontradyktoryjności oraz orzeczenie
o innym przedmiocie i prawie, niż było przedmiotem żądania wnioskodawcy. Jak
wskazano wyżej nie nastąpiły zarzucane naruszenia prawa procesowego, a brak
jakiegokolwiek uzasadnienia zarzutu uniemożliwia bliższe odniesienie się do
wskazanego zagadnienia. Wskazać jedynie należy, że obie strony mają ustawowo
zagwarantowane jednakowe uprawnienia procesowe. Sam fakt zobowiązania
wnioskodawcy przez sąd do złożenia mapy nieruchomości objętej wnioskiem był
wykonaniem obowiązku nałożonego przez rozporządzenie Ministra
Sprawiedliwości, natomiast orzeczenie o wydzieleniu działki ewidencyjnej było
konieczne w sytuacji nie pokrywania się nieruchomości uwidocznionej w ewidencji
jako działka, z nieruchomością, której dotyczył wniosek o zasiedzenie. W sytuacji
sporu co do prawa własności działki nr 781/3 uwzględnienie wniosku,
a w konsekwencji nie uwzględnienie stanowiska i argumentów uczestniczki Parafii
Prawosławnej nie może być równoznaczne z naruszeniem ogólnych zasad
postępowania w zakresie bezpośredniości, jawności, równości stron
i kontradyktoryjności.
Uznając zatem skargę kasacyjną za bezzasadną, orzeczono jak w sentencji
na podstawie art. 39814
k.p.c. o kosztach rozstrzygając na podstawie art. 108 § 1
k.p.c. w zw. z art. 13 § 1 k.p.c. i art. 520 § 1 k.p.c.
14
md