Postanowienie SN z 26 września 2014, sygn. IV CSK 711/13
Data orzeczenia
26 września 2014
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział IV
Przewodniczący
SSN Bogumiła Ustjanicz
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (17)
POSTANOWIENIE
Dnia 26 września 2014 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący)
SSN Dariusz Dończyk
SSA Elżbieta Fijałkowska (sprawozdawca)
w sprawie z wniosku A. Otwartego Funduszu Emerytalnego w W.
reprezentowanego przez A. Powszechne Towarzystwo Emerytalne SA
w W.
przy uczestnictwie E. SA w O. (poprzednio E. SA
w S.), S. – O. Funduszu Inwestycyjnego Otwartego Instrumentów Dłużnych w W.
reprezentowanego przez S. Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych SA w W. i
Przedsiębiorstwa Hotelarsko - Turystycznego Spółki z o.o. w W.
o zniesienie współwłasności,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 26 września 2014 r.,
skargi kasacyjnej uczestnika postępowania E. SA
w O. (poprzednio E. SA w S.)
od postanowienia Sądu Okręgowego w G.
z dnia 7 marca 2013 r.,
uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi
Okręgowemu w G. do ponownego rozpoznania i
rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
2
Wnioskodawca A. Otwarty Fundusz Emerytalny w W. reprezentowany przez
A. Powszechne Towarzystwo Emerytalne Spółkę Akcyjną w W. wniósł o zniesienie
współwłasności gazociągu wysokiego ciśnienia prowadzącego z miejscowości S.
do Zakładów Mięsnych M. SA w M. koło O., stacji gazowej I stopnia w Zakładach
Mięsnych M. usytuowanej na gruncie dzierżawionym przez E. Spółkę Akcyjną w S.
od Zakładów Mięsnych M. oraz gazociągu średniego ciśnienia wraz ze stacjami
pomiarowymi na terenie Zakładów Mięsnych M.
W uzasadnieniu wnioskodawca podał, że odcinki sieci oraz stacja gazowa
i stacje pomiarowe przeszły na jego własność oraz uczestników postępowania S. –
O. Fundusz Inwestycyjny Otwarty Instrumentów Dłużnych reprezentowany przez S.
Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych Spółkę Akcyjną w W. i Przedsiębiorstwo
Hotelarsko-Turystyczne Spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością w W., na mocy
przewłaszczenia na zabezpieczenie, jako formy zabezpieczenia wykupu obligacji
wyemitowanych przez uczestnika postępowania E. Spółkę Akcyjną w S.
Sąd Rejonowy w E. postanowieniem wstępnym z dnia 18 września 2012 r.
uznał za zasadne żądanie zniesienia prawa współwłasności, przysługującego
wnioskodawcy, wymienionym we wniosku uczestnikom oraz uczestnikowi „E.” SA w
S., w odniesieniu do wskazanych we wniosku urządzeń.
Ustalił, że E. SA została powołana w dniu 24 sierpnia 2001 r. przez L. G. -
głównego akcjonariusza L. SA w celu wydzielenia działalności energetycznej ze
spółki L. SA. E. SA rozpoczął budowę własnej sieci przesyłowej gazu ziemnego
oraz elektrociepłowni małych i średnich mocy. Spółka ta wybudowała gazociąg
wysokiego ciśnienia o średnicy 168,3 mm i długości 6,3 km z miejscowości S. do
Zakładów Mięsnych „M.” SA w M., stację gazową I stopnia posadowioną na gruncie
dzierżawionym od „M.” SA oraz gazociąg średniego cieśnienia wraz ze stacjami
pomiarowymi na terenie Zakładów Mięsnych „M.” SA.
Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy E. SA w dniu
25 września 2002 r. podjęło uchwałę w sprawie emisji obligacji serii A na okaziciela,
zabezpieczonych, o wartości 100 zł każda (łącznej 14.500.000 zł). Obligacje miały
zostać zabezpieczone przez ustanowienie przewłaszczenia na zabezpieczenie
3
gazociągu wysokiego ciśnienia na trasie S. – M. i zaoferowane w trybie
niepublicznej subskrypcji. Na podstawie tej uchwały zarząd Spółki E. SA skierował
do uczestników postępowania propozycję nabycia 145.000 obligacji stwierdzającą,
że zostały one zabezpieczone w sposób przewidziany w uchwale. W dniu 7
października 2002 r. Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie E. SA podjęło uchwałę, w
której postanowiono, że w celu zabezpieczenia długu wynikającego z emisji
obligacji spółka przenosi na każdego z obligatariuszy własność objętych wnioskiem
elementów i odcinków sieci gazowej z zastrzeżeniem, że pozostaną one we
władaniu spółki do czasu wykupu wszystkich obligacji serii A, oraz że każdy z
obligatariuszy, który nie otrzyma zapłaty za obligacje przedstawione do wykupu,
będzie uprawniony do przejęcia na własność przedmiotu zabezpieczenia. Na
podstawie wymienionych uchwał zarząd Spółki E. SA podjął uchwały w celu ich
wykonania, m.in. uchwałę przewidującą przeniesienie na każdoczesnych
obligatariuszy własności przedmiotu zabezpieczenia. Wymienione uchwały zostały
przedstawione obligatariuszom wraz z propozycją nabycia obligacji. Skutkiem
złożenia tej propozycji było nabycie w trybie ofertowym przez wnioskodawcę
105.347 obligacji, a przez uczestników postępowania S. – O. Fundusz Inwestycyjny
Otwarty Instrumentów Dłużnych reprezentowany przez S. Towarzystwo Funduszy
Inwestycyjnych Spółkę Akcyjną w W. i Przedsiębiorstwo Hotelarsko-Turystyczne
spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością w W. odpowiednio: 10.000 i 13.107
obligacji. Zapłata za obligacje nastąpiła w formie kompensaty wzajemnych
wierzytelności na podstawie porozumień zawartych w dniach 10 i 15 października
2002 r.
Sąd przyjął, że do nabycia obligacji oraz przewłaszczenia rzeczy na rzecz
wnioskodawcy i uczestników doszło w trybie ofertowym. Działanie i oświadczenie
woli zarządu emitenta, tj. E. SA zawarte w propozycji nabycia obligacji, wywołało
wobec obligatariuszy wszystkie skutki prawne wynikające z treści tego
oświadczenia. Skoro zaś obligacje zostały zabezpieczone poprzez przewłaszczenie
rzeczy, to przyjęcie przez obligatariuszy oferty E. SA zawartej w propozycji nabycia
obligacji spowodowało przeniesienie rzeczy na ich własność. Sąd Rejonowy
podkreślił brak wymogu zawarcia umowy przewłaszczenia w formie odrębnego
dokumentu, potwierdzającego oświadczenie woli oraz jego przyjęcie.
4
Sąd I instancji stwierdził, że urządzenia będące przedmiotem
przewłaszczenia mogły być samodzielnym przedmiotem obrotu. W uwzględnieniu
wniosków przeprowadził dowód z opinii instytutu - Katedry Inżynierii Gazowniczej
Wydziału Wiertnictwa, Nafty i Gazu Akademii Górniczo - Hutniczej w K. na
okoliczność stopnia powiązania technicznego i funkcjonalnego poszczególnych
urządzeń sieci w kontekście art. 47 § 2 k.c. i ustalił, że sposób podłączenia
gazociągów pozwala na jednoznaczne rozgraniczenie własności i daje możliwość
bezpiecznego rozłączania gazociągów. Gazociąg ten nie ma żadnego znaczenia
funkcjonalno - technicznego dla funkcjonowania sieci gazowej wysokiego ciśnienia
relacji J. – S. – I., do której jest przyłączony. Ewentualne (natychmiastowe)
odłączenie gazociągu S. – M. od gazociągu J. – S. – I. nie będzie miało żadnego
wpływu na warunki transportu gazu w gazociągu relacji J. – S. – I. poza niewielkim
nieistotnym dla całości przesyłu wzrostem natężenia przepływu gazu. W przypadku
zaistnienia takiego zdarzenia, gazociąg ten będzie dalej spełniał swoje funkcjonalne
i techniczne zadania zapewnienia dostaw gazu. Gazociąg średniego ciśnienia,
stacja gazowa I stopnia są powiązane z gazociągiem wysokiego ciśnienia.
Gazociąg średniego ciśnienia nie ma żadnego znaczenia funkcjonalno –
technicznego dla funkcjonowania gazociągu średniego ciśnienia relacji M. – T.
(niebędący częścią przedmiotu opinii), do którego jest przyłączony. Wszystkie
elementy objęte opinią mają samodzielny charakter, z technicznego punktu
widzenia, mogą być rozłączone i wykorzystane niezależnie od siebie, gdyż układ i
wyposażenie techniczne urządzeń pozwala na jego rozłączanie, rozbudowę,
przebudowę lub wymianę. Po odłączeniu poszczególne elementy będące
przedmiotem przewłaszczenia mogą być wykorzystane spełniając swoje funkcje.
Sąd Rejonowy powołał się na stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone
w uzasadnieniu wyroku z dnia 22 kwietnia 2010 r., V CSK 365/09 (nie publ.) i uznał,
że skoro przedmiot postępowania nie jest częścią składową sieci, a jednocześnie
jest częścią składową przedsiębiorstwa uczestnika E. SA w S., to mógł być on
przedmiotem obrotu cywilno-prawnego. Przedmioty wchodzące w skład
przedsiębiorstwa w postaci gazociągu wysokiego i średniego ciśnienia oraz stacji
gazowej I stopnia mogły stanowić odrębny przedmiot własności, a tym samym
możliwe było ich przewłaszczenie na zabezpieczenie. W myśl dyspozycji przepisu
5
art. 49 k.c. przyłączenie instalacji do sieci powoduje, że ta instalacja staje się
odrębną rzeczą ruchomą i może stanowić przedmiot obrotu niezależnie od
przeniesienia własności nieruchomości, na której jest usytuowana.
Wobec tego uznał żądanie wnioskodawcy o zniesienie współwłasności
rzeczy za usprawiedliwione co do zasady i na podstawie art. 618 § 1 in fine k.p.c.
wydał postanowienie wstępne.
Postanowieniem z dnia 7 marca 2013 r. Sąd Okręgowy w G. oddalił apelację
uczestnika E. S.A. w S., za własne przyjął ustalenia faktyczne i stanowisko prawne
Sądu I instancji.
Stwierdził, że Sąd Rejonowy rozpoznał istotę sprawy i niewadliwie
ukształtował podstawę faktyczną rozstrzygnięcia, a wykazywane w apelacji
uchybienia proceduralne nie miały miejsca. Uznał, że skoro Sąd pierwszej instancji
poczynił w zakresie istnienia i ważności umowy przewłaszczenia identyczne
ustalenia faktyczne i wnioskowania prawnicze jak Sąd Rejonowy w E.
w uzasadnieniu postanowienia z dnia 31 marca 2008 r. (wcześniej uchylonego),
to słusznie dał temu wyraz w swoim uzasadnieniu wskazując, że podziela
je w całości i przyjmuje za własne, bez potrzeby ich powtórnego powtarzania.
Tym samym Sąd Okręgowy uznał, że postępowanie dowodowe przeprowadzone
zostało w zakresie wskazanym w orzeczeniu uchylającym poprzednie
postanowienie, natomiast pozostałe ustalenia faktyczne i ocena prawna przyjęta
została jako własna. Za niezasadny Sąd uznał zarzut naruszenia art. 290 § 1 i 2
k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., polegający na wadliwości wydania opinii. Z treści tej
opinii i zamieszczonych podpisów wynikało, że należy ją uznać za opinię instytutu
naukowego. Prawidłowo też w oparciu o całokształt zebranego w sprawie materiału
dowodowego Sąd Rejonowy ustalił, że przedmiotowy gazociąg nie jest częścią
składową sieci, a jednocześnie jest częścią składową przedsiębiorstwa uczestnika
postępowania E. SA w S. i może być przedmiotem obrotu cywilnoprawnego.
Sąd Okręgowy nie uznał za zasadny zarzutu ukierunkowanego na wykazanie
naruszenia art. 66 k.c. w zw. z art. 9 ustawy z 29 czerwca 1995 r. o obligacjach
(jedn. tekst: Dz.U. z 2014 r., poz. 730; dalej: ustawa o obligacjach). Ustawa o
obligacjach nie ogranicza zabezpieczeń obligacji do konkretnie wskazanych form.
6
Brak wyraźnego zakazu oznacza, że obligacje mogą być zabezpieczone w każdy
prawnie dozwolony sposób, a takim jest także - uznana w orzecznictwie i doktrynie
- instytucja przewłaszczenia na zabezpieczenie. Na podstawie art. 9 ust. 3 ustawy
o obligacjach emitent zaproponował nabycie obligacji i oferta ta została przyjęta
przez wnioskodawcę i uczestników postępowania wymienionych w pkt 2 i 3, ze
wszystkimi wynikającymi z tej oferty konsekwencjami, a więc i wejściem w życie
postanowień związanych z zabezpieczeniem obligacji. Tryb ofertowy nabywania
obligacji wynika wprost ze sformułowania art. 9 ustawy o obligacjach, zgodnie z
którym emisja obligacji następuje poprzez „proponowanie nabycia obligacji".
Sformułowanie „proponowanie" utożsamiane jest jako równoznaczne m.in. ze
złożeniem oferty. Przepis art. 5 ustawy o obligacjach wskazuje, że emitent
zobowiązany jest przedstawić całościową propozycję nabycia obligacji zawierającą
między innymi: zakres i formy ewentualnego zabezpieczenia obligacji albo
informacje o jej braku (pkt 9 art. 5). W wyniku złożenia stosownej propozycji
nabycia zawierającej między innymi wolę ustanowienia stosownych zabezpieczeń i
jej przyjęcia przez podmioty, do których emisja jest skierowana, następuje nabycie
obligacji. W konsekwencji w obrocie prawnym powstają wszystkie skutki prawne
określone w propozycji nabycia obligacji, włącznie ze skutkiem przewłaszczenia na
zabezpieczenie rzeczy ruchomych. Jednocześnie, zgodnie z przepisem art. 5b
ustawy o obligacjach, w przypadku obligacji niemających formy dokumentu, prawa i
obowiązki emitenta i obligatariuszy są określone w warunkach emisji. Natomiast
sposób ustanawiania i realizacji zabezpieczeń określonych w warunkach emisji
wynika z reguł ogólnych prawa cywilnego.
Skargę kasacyjną wniósł uczestnik E. SA.
W ramach pierwszej podstawy art. 3983
§ 1 k.p.c. zarzucił naruszenie:
- art. 47 § 1 k.c. w zw. z art. 49 k.c. w związku z art. 551
k.c. przez błędną ich
wykładnię, gdyż skoro urządzenia służące do doprowadzania lub odprowadzania
wody, pary, gazu, prądu elektrycznego oraz inne urządzenia podobne wchodzą
w skład przedsiębiorstwa lub zakładu, które definiuje się jako zbiór rzeczy i praw, to
stanowią one jego część składową w rozumieniu art. 47 k.c.;
7
- art. 47 § 1 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że rzeczy
będące przedmiotem umowy przewłaszczenia nie są częściami składowymi sieci;
- art. 47 § 2 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że przedmiot
przewłaszczenia może być odłączony od sieci bez uszkodzenia i istotnej zmiany
całości;
- art. 58 § 1 w związku z art. 3851
i 66 § 1 k.c. przez niewłaściwe jego
zastosowanie, a w konsekwencji uznanie, że umowa przewłaszczenia może zostać
zawarta bez określenia jej istotnych elementów;
- art. 15 ustawy z dnia 29 czerwca 1995 r. o obligacjach przez niewłaściwe
jego zastosowanie i uznanie, że zabezpieczenie zostało ustanowione, chociaż
zgodnie z przepisem zabezpieczenie musi być ustanowione przed skierowaniem
obligacji do potencjalnych obligatariuszy, w formie odrębnych umów
cywilnoprawnych;
- art. 70 § 1 k.c. w zw. z art. 15 ustawy z dnia 29 czerwca 1995 r.
o obligacjach przez błędne ich zastosowanie i uznanie, że doszło do zawarcia
umowy przewłaszczenia w formie ofertowej;
- art. 195 k.c. w związku z art. 617 k.p.c. poprzez błędną wykładnię i uznanie,
że przedmiot przewłaszczenia stał się współwłasnością obligatariuszy na mocy
prospektu emisyjnego;
- art. 195 k.c. w związku z art. 58 k.c. poprzez błędną jego wykładnię
i uznanie, że obligatariusze mogą stać się współwłaścicielami rzeczy jako całości
przy uwzględnieniu reżimu prawnego własności wyrażonego w art. 140 k.c.
W ramach drugiej podstawy art. 3983
§ 1 k.p.c. rażące naruszenie przepisów
postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 233 § 1 k.p.c., art.
290 § 1 i 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., art. 386 § 6 k.p.c. w zw. z 227 k.p.c.
w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., art. 290 § 1 i 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., art. 233 § 2
k.p.c. w zw. z art. 232 zd. 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., art. 618 § 1 k.p.c.
poprzez uznanie, że wnioskodawca jest współwłaścicielem w częściach
ułamkowych z wnioskodawcami ad. 2 i ad. 3 mimo, iż nie wskazali oni podstawy
prawnej prawa własności i nie wskazali swoich udziałów.
8
Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia w całości i oddalenie
wniosku albo o uchylenie postanowienia wstępnego w całości i przekazanie sprawy
sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia oraz o zasądzenie na rzecz
uczestnika postępowania E. SA w S. kosztów zastępstwa procesowego za
wszystkie instancje według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 3983
§ 3 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., podstawą skargi
kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów.
Sąd Najwyższy nie jest uprawniony do badania prawidłowości zarówno ustaleń
faktycznych, jak i oceny dowodów, dokonanych przez sąd drugiej instancji.
Rozpoznając skargę kasacyjną, jest związany ustalonym stanem faktycznym
sprawy (art. 39813
§ 2 k.p.c.). Związanie to, mające charakter bezwzględny,
wyklucza nie tylko przeprowadzenie w jakimkolwiek zakresie dowodów, lecz także
kontrolę, czy sąd drugiej instancji nie przekroczył granic swobodnej ich oceny.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że nie można skargi kasacyjnej
oprzeć na zarzucie naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. określającego zasadę swobodnej
oceny dowodów, według której sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według
własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego
materiału. Przepis ten dotyczy bowiem bezpośrednio oceny dowodów, co należy do
sądów meriti i nie jest objęte kontrolą kasacyjną (por. wyroki Sądu Najwyższego
z dnia 29 marca 2007 r., II PK 231/06, OSNP 2008, nr 9-10, poz. 124 oraz z dnia
8 maja 2008 r., V CSK 579/07, postanowienie z dnia 12 stycznia 2012 r., IV CSK
251/11). W konsekwencji oparcie skargi na zarzutach naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.,
również w powiązaniu z art. 232 k.p.c. było niedopuszczalne.
Za uchybienie procesowe, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy
skarżący uznał naruszenie art. 386 § 6 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. polegające na
przyjęciu przez Sąd I instancji za wiążącą ocenę prawną dotyczącą ważności
umowy przewłaszczenia, która dokonana została postanowieniem Sądu
Okręgowego w E. z dnia 18 grudnia 2009 r., podczas gdy zdaniem skarżącego w
postanowieniu tym, uchylającym wcześniejsze orzeczenie Sądu Rejonowego, taka
ocena prawna nie została wyrażona. W konsekwencji Sąd Rejonowy przyjął pewne
9
ustalenia bez przeprowadzenia postępowania dowodowego i oceny prawnej, czego
efektem jest niewyjaśnienie istotnych okoliczności sprawy, a w konsekwencji
nierozpoznanie jej istoty. Z treści tego zarzutu jednoznacznie wynika, że skarżący
uchybienia procesowe łączy z postępowaniem przed Sądem I instancji.
Dokonywana przez Sąd Najwyższy kontrola kasacyjna dotyczy prawidłowości
stosowania prawa - procesowego i materialnego - przez sąd drugiej instancji, a nie
pierwszej instancji. Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę kasacyjną, nie może zatem,
w ramach bezpośredniej kontroli kasacyjnej, badać tego zarzutu. Skarżącemu
zapewne jednak chodziło o treść uzasadnienia sądów obu instancji i sposób jego
sporządzenia polegający na zrelacjonowaniu ustaleń i oceny prawnej dokonanej
w orzeczeniu Sądu Rejonowego z dnia 31 marca 2008 r., które zostało uchylone,
a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania. Zarzut naruszenia art. 328 § 2
k.p.c. nie został jednak podniesiony i nie było wobec tego podstaw do rozważań,
czy treść uzasadnienia orzeczenia Sądu drugiej instancji uniemożliwiała dokonanie
oceny toku wywodu, który doprowadził do wydania orzeczenia, czy uzasadnienie
ma wszystkie konieczne elementy i czy możliwa jest kontrola kasacyjna.
Podnosząc zarzut naruszenia art. 618 § 1 k.p.c., skarżący zarzucił błędną
wykładnię i przyjęcie, że wnioskodawca i uczestnicy ad. 2 i ad. 3 są
współwłaścicielami w częściach ułamkowych urządzeń będących przedmiotem
zniesienia współwłasności pomimo niewykazania podstawy prawnej nabycia prawa
własności i niewykazania swoich udziałów.
Podniesiony zarzut naruszenia wymienionego przepisu łączy się z zarzutami
naruszenia prawa materialnego, którego, zdaniem skarżącego, dopuścił się Sąd
Okręgowy przyjmując, że doszło do zawarcia umowy przewłaszczenia na
zabezpieczenie gazociągu wysokiego ciśnienia, stacji gazowej I stopnia i gazociągu
średniego ciśnienia.
Przepis art. 618 § 1 k.p.c. realizuje zasadę kompleksowego rozstrzygania
w postępowaniu o zniesienie współwłasności roszczeń współwłaścicieli związanych
z przedmiotem współwłasności. Do najważniejszych sporów o prawo własności
należą spory o to, czy dana osoba jest współwłaścicielem (art. 189 k.p.c.) oraz
o wysokość udziału w rzeczy wspólnej. Uczestnik postępowania E. SA,
10
kwestionował ustalenie Sądu Okręgowego, że umowa przewłaszczenia na
zabezpieczenie została skutecznie zawarta, a w konsekwencji, że wnioskodawca
i pozostali uczestnicy postępowania są współwłaścicielami wymienionych
przedmiotów. Sprawa pomiędzy tymi samymi uczestnikami była już przedmiotem
kontroli Sądu Najwyższego, który w postanowieniu z dnia 3 czerwca 2009 r.,
IV CSK 511/08, uchylającym orzeczenie Sądu Okręgowego, uznał, że bez
uprzedniego stwierdzenia rzeczywistego statusu prawnego elementów sieci
gazowej, bezprzedmiotowe jest przeprowadzanie oceny skuteczności umowy
przewłaszczenia, której wnioskodawca i uczestnicy postępowania będący
obligatariuszami wywodzą swoje prawa współwłaścicielskie, przez pryzmat
prawidłowości zastosowania przepisów prawa materialnego. Oznaczało to, że po
zbadaniu czy gazociąg może być przedmiotem obrotu cywilnoprawnego, Sąd miał
obowiązek dokonania oceny skuteczności umowy przewłaszczenia w aspekcie
prawa materialnego, w szczególności przepisów, które w opinii skarżącego zostały
naruszone. Nie jest bowiem tak, jak twierdzi wnioskodawca – A. Otwarty Fundusz
Emerytalny w W., że „kwestie prawne dotyczące przeprowadzenia przez
uczestników postępowania transakcji na obligacjach E. SA były przedmiotem oceny
Sądu Najwyższego, który nie dopatrzył się uchybień ani w zakresie oceny tej
transakcji przez Sąd Okręgowy, ani występowania istotnych zagadnień, które
należałoby wyjaśnić w uzasadnieniu wyroku”.
Sąd Okręgowy, przyjmując ustalenia i przedstawioną argumentację Sądu
I instancji za własną, która z kolei odwoływała się w tym zakresie do uzasadnienia
postanowienia wstępnego Sądu Rejonowego z dnia 31 marca 2008 r., uchylonego
na skutek apelacji E. SA, uznał, że na skutek złożenia zgodnych oświadczeń woli
doszło do przejścia własności rzeczy na wnioskodawcę i uczestników S. – O.
Fundusz Inwestycyjny Otwarty Instrumentów Dłużnych i Przedsiębiorstwo
Hotelarsko-Turystyczne. Natomiast w sentencji postanowienia wstępnego z dnia 18
września 2012 r. Sąd I instancji uznał za zasadne żądanie zniesienia prawa
współwłasności przysługującego wszystkim uczestnikom postępowania, w tym
również przewłaszczającemu E. SA, do wymienionych tam urządzeń. Orzeczenie to,
w swojej sentencji, jest wobec tego rażąco sprzeczne z wnioskiem o skutecznym
11
przewłaszczeniu urządzeń na obligatariuszy, skoro za współwłaściciela uznaje się
również przewłaszczającego emitenta.
Spór dotyczący ważności umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie,
a w konsekwencji stwierdzenia czy i którzy uczestnicy są współwłaścicielami, jest
sporem o prawo własności i wydanie postanowienia wstępnego, rozstrzygającego
to prejudycjalne zagadnienie, było w świetle przepisu art. 618 § 1 k.p.c.,
dopuszczalne (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia z dnia 9 maja 2003 r.,
V CKN 363/01, z dnia 7 sierpnia 2003 r., IV CKN 384/01, z dnia 25 listopada 1999
r., II CKN 750/98, OSNC 2000, nr 6, poz. 107; z dnia 30 września 2004 r., IV CK
455/04, Biul. SN 2005, nr 5, s. 15; z dnia 5 lutego 2010 r., III CSK 195/09; uchwała
Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 2007 r., III CZP 17/07). Rozstrzygnięcie
o prawie współwłasności w takim trybie oznaczało również obowiązek określenia
wielkości udziałów każdego ze współwłaścicieli (art. 618 § 1 k.p.c. w zw. z art. 195
i art. 196 k.c.), czego zaskarżone orzeczenie nie zawiera.
Zabezpieczenie roszczeń wynikających z obligacji ma charakter fakultatywny,
taki stan prawny obowiązywał również w dacie zawierania kwestionowanej umowy
przewłaszczenia (art. 5 ust. 1 pkt. 9 ustawy o obligacjach). Ustawodawca
pozostawił emitentowi swobodę w podjęciu decyzji o zabezpieczeniu albo braku
zabezpieczenia obligacji, a także wyborze formy i zakresu zabezpieczenia. Skoro
ustawa o obligacjach nie ogranicza rodzajów zabezpieczeń obligacji, to co do
zasady zabezpieczenie wierzytelności wynikających z obligacji przewłaszczeniem
rzeczy nie jest wykluczone. Dopuszczalność przewłaszczenia na zabezpieczenie
rzeczy ruchomych przyjął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 10 maja 1948 r. C.
Prez. 18/48 (OSN III/1948, poz. 48) wpisanej do księgi zasad prawnych. Według
zaprezentowanego tam poglądu, zabezpieczenie wierzytelności przez przeniesienie
na wierzyciela prawa własności rzeczy ruchomej z równoczesnym ustanowieniem
zobowiązania wierzyciela do korzystania z prawa własności jest dopuszczalne tylko
w granicach umowy stron. Potwierdzeniem tej linii orzeczniczej jest wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 19 listopada 1992 r., II CRN 87/92 (OSNCP 1993, nr 5, poz.
89) - w którym wskazano, że zabezpieczenie wierzytelności może nastąpić na
podstawie samej umowy o przewłaszczenie (art. 155 k.c.), a na podstawie takiej
umowy dłużnik-zbywca może zatrzymać przewłaszczoną rzecz, oznaczoną co do
12
tożsamości, w swoim posiadaniu w charakterze uzgodnionym z wierzycielem - oraz
dalsze orzecznictwo Sądu Najwyższego (uchwała z dnia 5 maja 1993 r., III CZP
54/93, OSNCP 1993, nr 12, poz. 219; wyrok z dnia 27 czerwca 1995 r., I CR 7/95,
OSNC 1995, nr 12, poz. 183).
Wykładnia przepisów ustawy o obligacjach nie potwierdza stanowiska
skarżącego o niedopuszczalności zawarcia umowy przewłaszczenia w trybie
ofertowym. Żadne ograniczenia podmiotowe i przedmiotowe nie wynikają również
z przepisów art. 66 - 70 k.c. Ustawową definicję oferty wskazującą
na konstytutywne cechy składające się na treść oferty zawiera przepis art. 66 k.c.
Zgodnie z jego treścią, w brzmieniu obowiązującym do 24 września 2003 r. (przepis
zmieniony ustawą z dnia 14 lutego 2003 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz
niektórych innych ustaw - Dz.U. Nr 49, poz. 408), kto oświadczył drugiej stronie
wolę zawarcia umowy, określając w oświadczeniu jej istotne postanowienia (oferta),
i oznaczył termin, w ciągu którego oczekiwać będzie odpowiedzi, ten jest ofertą
związany aż do upływu oznaczonego terminu. W braku oznaczenia terminu
końcowego przez oferenta jego ustalenie następuje na podstawie reguł określonych
w § 2 art. 66 k.c. Oferta musi wyrażać stanowczą wolę oferenta zawarcia umowy
o definitywnie określonej treści.
Ustalenia Sądu Okręgowego nie dają podstaw do stwierdzenia, czy
dokumenty w postaci uchwał Nadzwyczajnego Walnego Zgromadzenia
Akcjonariuszy E. SA oraz uchwały zarządu zawierały wszystkie istotne
postanowienia - właściwe umowie przewłaszczenia oraz jakie elementy
wymienionych uchwał składały się na treść oświadczenia woli organu
uprawnionego do reprezentacji przewłaszczającego, tj. zarządu (art. 368 k.s.h.),
które zostało skierowane do każdego z obligatariuszy.
Umowa jest zgodnym oświadczeniem woli stron, dlatego dopiero
oświadczenie woli oblata współkonstytuuje zawarcie umowy. Sąd uznał, że skoro
obligacje zostały zabezpieczone przez przewłaszczenie rzeczy, to przyjęcie przez
obligatariuszy oferty E. SA, zawartej w propozycji nabycia obligacji, spowodowało
przeniesienie własności rzeczy. Przyjęcie przez obligatariuszy propozycji nabycia
obligacji zabezpieczonych przez ustanowienie przewłaszczenia urządzeń może
13
zostać uznane za przyjęcie oferty zawarcia umowy przewłaszczenia pod
warunkiem ustalenia, czy oświadczenie woli zarządu E. SA zawierało wszystkie
istotne postanowienia tej umowy.
Według ustaleń Sądu, propozycja nabycia obligacji skierowana została przez
E. SA do indywidualnie określonych adresatów, tj. wnioskodawcy oraz uczestników
postępowania. Zawierała ona propozycję nabycia określonej ilości
zdematerializowanych obligacji Serii A o wartości nominalnej 100 zł. Ilość i wartość
nabytych przez obligatariuszy obligacji była różna. Ustalenie, że oferta zawarcia
umowy przewłaszczenia została przyjęta przez wszystkich obligatariuszy oznaczało,
że osobom tym jako współwłaścicielom przysługują idealne udziały we wspólnym
prawie własności; z udziałami różnymi, bo zależnymi od wartości nabytych obligacji.
Wielkość udziałów poszczególnych współwłaścicieli nie została jednak ustalona
pomimo tego, że znana była wartość oferowanych obligacji.
Zgodnie z art. 15 ustawy o obligacjach, obligacje nie mogą być wydawane
przed ustanowieniem zabezpieczeń przewidzianych w warunkach emisji. Z tego
przepisu nie wynika, jak twierdzi skarżący, że zabezpieczenie musi być
ustanowione w formie odrębnych umów cywilnoprawnych, zawartych przed
wydaniem obligacji. Chodzi bowiem o to, że ustanowienie zabezpieczenia
wierzytelności obligacyjnej jest czynnością uprzednią albo jednoczesną w stosunku
do powstania wierzytelności obligacyjnej. Obligacje wyemitowane przez E. SA były
zdematerializowane, co oznacza że funkcjonują jedynie jako zapis w odpowiednim
rejestrze. Prawa z takich obligacji powstają z chwilą dokonania zapisu w ewidencji i
przysługują osobie w niej wskazanej jako posiadacz tych obligacji. Zatem o
"wydaniu" obligacji zdematerializowanych można mówić dopiero w chwili dokonania
odpowiedniego zapisu na rachunku papierów wartościowych. Z ustaleń Sądu
Okręgowego w ogóle nie wynika, czy i kiedy powstały prawa obligatariuszy
z obligacji, tj. w jakiej dacie nastąpił zapis na rachunkach papierów wartościowych
każdego z obligatariuszy. Ma to istotne znaczenie, gdyż wydanie obligacji, przed
ustanowieniem zabezpieczenia przewidzianych w warunkach emisji, jako
sprzeczne z przepisami iuris cogentis, oznaczałby nieważność dokonanej
czynności (art. 58 k.c.).
14
Przepis art. 70 § 1 k.c. wyraża regułę interpretacyjną, usuwającą wątpliwości
co do chwili zawarcia danej umowy. Założeniem zastosowania tego przepisu jest
więc ustalenie, że doszło do zawarcia określonej umowy i wyłonienie się
wątpliwości co do chwili jej zawarcia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 lipca
1997 r., III CKN 108/97). Nie jest zatem jasny zarzut jego naruszenia w powiązaniu
z art. 15 ustawy o obligacjach skoro skarżący twierdzi, że umowa przewłaszczenia
w ogóle nie została zawarta.
Zgodnie z art. 3984
§ 1 k.p.c., w skardze kasacyjnej należy przytoczyć jej
podstawy oraz ich uzasadnienie. Obowiązek ten to logiczna konsekwencja
zawężonej kognicji Sądu Najwyższego w postępowaniu kasacyjnym. W myśl
bowiem art. 39813
§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną
w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw; w granicach zaskarżenia
bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W uzasadnieniu
tym autor skargi kasacyjnej nie powinien wychodzić poza ramy przytoczonych
podstaw kasacyjnych, zwłaszcza zaś wskazywać na nowe podstawy skargi.
W uzasadnieniu podstaw kasacyjnych skarżący podniósł, że został naruszony
przepis art. 75 k.c., który obowiązywał w czasie dokonywanych czynności
prawnych. Jest to nowa podstawa kasacyjna, którą Sąd Najwyższy się nie
zajmował z braku dostatecznego sprecyzowania w postaci jednej z dwóch
wchodzących w rachubę podstaw kasacyjnych. W postanowieniu z dnia
20 listopada 1996 r., II CKN 11/96 (nie publ.), Sąd Najwyższy stwierdził, że
okoliczności, które podniesione zostały w uzasadnieniu kasacji, ale nie wiążą się
z podstawami, na których została ona oparta, nie mogą być traktowane jako
samodzielne dalsze podstawy kasacji.
Niezasadne też okazały się zarzuty naruszenia art. 47 § 1 k.c. w zw. z art. 49
k.c. i art. 551
k.c. oraz art. 47 § 1 i 2 k.c. Wiążą się one ściśle z zarzutem
naruszenia przepisu art. 290 k.p.c. i wnioskiem, że uchybienia popełnione przy
wydaniu opinii sprawiają, że nie można jej uznać za opinię instytutu, co mogło mieć
istotny wpływ na wynik sprawy. Wobec tego zasadne jest w pierwszej kolejności
rozważenie tego zarzutu.
15
Opinia Instytutu, która była podstawą ustalenia stopnia fizycznego
i funkcjonalnego powiązania przedmiotu przewłaszczenia z siecią należącą do
przedsiębiorstwa, nie została wydana z naruszeniem przepisu art. 290 k.p.c.; zarzut
skarżącego w tym zakresie nie był zasadny. Wyrażane przez niego wątpliwości, czy
sporządzający opinię dr hab. S. W. zapoznał się z aktami sprawy, skoro w dacie
składania wyjaśnień przez drugiego biegłego dr. M. Ł., nie był już pracownikiem
Instytutu, nie miały żadnego odzwierciedlenia w ustaleniach w tym zakresie. Osoba
ta wspólnie z dr. M. Ł. przeprowadziła badanie i wydała opinię (art. 290 § k.p.c.).
Zgodnie z art. 290 § 1 zd. 2 k.p.c., dodatkowe wyjaśnienia do opinii mogą być
złożone przez wyznaczoną osobę z Instytutu. Nie było zatem procesowych
przeszkód, aby odpowiedź na zarzuty podpisana została przez Kierownika Katedry
prof. S. N., zaś wyjaśnienia ustne złożył dr M. Ł. Wobec tego niepodważona
skutecznie treść opinii Instytutu mogła być podstawą do dokonania oceny
zarzucanych naruszeń prawa materialnego.
Nie jest jasny zarzut naruszenia art. 47 § 1 k.c. formułowany jako uznanie
przez Sąd, że rzeczy stanowiące przedmiot przewłaszczenia nie są częściami
składowymi sieci. Zarzut ten nie został w ogóle uzasadniony, dodać należy,
że skarżący nie kwestionował ustalenia, iż sposób podłączenia gazociągów,
tj. stanowiącego własność Polskiego Górnictwa i Gazownictwa SA i gazociągu
wchodzącego w skład przedsiębiorstwa uczestnika E. SA, pozwala na
jednoznaczne rozgraniczenie własności i daje możliwość bezpiecznego rozłączenia
gazociągów. Wniosek, że przedmiot przewłaszczenia nie wszedł w skład innego
przedsiębiorstwa sieciowego, tj. nie stał się częścią składową sieci, nie był
podważany przez skarżącego. Jego zdaniem, opinia biegłych błędnie została
ukierunkowana na zbadanie możliwości odłączenia przedmiotu przewłaszczenia od
istniejących sieci, natomiast nie odpowiada na pytanie w zakresie statusu
prawnego poszczególnych urządzeń będących w posiadaniu uczestnika.
Nie wyjaśnia, czy elementy sieci będące przedmiotem przewłaszczenia są
w ścisłym związku fizycznym i funkcjonalnym i nie mogą być od niej odłączone bez
uszkodzenia i istotnej zmiany.
Dla stwierdzenia skuteczności przewłaszczenia na zabezpieczenie
elementów sieci gazowej istotne było przesądzenie kwestii czy stanowią one zbiór
16
poszczególnych rzeczy, czy też szczególną rzecz złożoną. Natomiast decydujące
znaczenie dla określenia statusu prawnego poszczególnych urządzeń i instalacji
miał stopień ich fizycznego i funkcjonalnego powiązania z siecią należącą do
przedsiębiorstwa. Wbrew zarzutowi skarżącego, Sąd Okręgowy rozważył
w płaszczyźnie treści art. 47 § 2, 49 i 551
k.c. znaczenie wszystkich elementów sieci
objętych umową, dla funkcjonowania jej jako całości. Uczestnik E. SA legitymujący
się w 2002 r. koncesją na przesyłanie i dystrybucję paliw gazowych oraz obrót
paliwami gazowymi jest przedsiębiorstwem energetycznym w rozumieniu ustawy z
dnia 10 kwietnia 1997 r. prawo energetyczne (jedn. tekst: Dz.U. z 2012 r., poz.
1059), w którego skład wchodzi sieć przesyłowa i dystrybucyjna będąca jego
ruchomym składnikiem materialnym (art. 551
pkt 2 k.c.). Podstawę do takiego
wniosku daje właśnie opinia, z której jednoznacznie wynika, że wszystkie elementy
przedmiotu przewłaszczenia z technicznego punktu widzenia mogą być rozłączone
i wykorzystane niezależnie od siebie. Układ i wyposażenie tych elementów pozwala
na rozłączenie, rozbudowę, przebudowę lub wymianę tych elementów. Status
prawny tych urządzeń nie nasuwa wątpliwości w płaszczyźnie treści art. 49 k.c.
Weszły one w skład przedsiębiorstwa E. SA w sensie funkcjonalnym, wyznaczonym
zadaniami przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 551
k.c. Z chwilą ich połączenia
z siecią należącą do tego przedsiębiorstwa przestały być częścią składową
nieruchomości i stały się samoistnymi rzeczami ruchomymi, które mogą być
przedmiotem odrębnej własności i obrotu (por. uchwała składu 7 sędziów Sądu
Najwyższego z dnia 8 marca 2006 r., III CZP 105/05, OSNC 2006, nr 10, poz. 159;
wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2010 r., V CSK 159/09).
Ze wskazanych wyżej względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815
§ 1
k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821
i art. 391 § 1 k.p.c. orzekł, jak
w sentencji postanowienia.
17