Wyrok z 20 marca 2026, sygn. I ACa 2377/24
W skrócie
Pokaż pozostałe podstawy prawne (20)
Sygn. akt I ACa 2377/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 20 marca 2026 r.
Sąd Apelacyjny we Wrocławiu I Wydział Cywilny w składzie:
Przewodniczący: Sędzia SA Krzysztof Rudnicki
Protokolant: Honorata Jadowska
po rozpoznaniu w dniu 20 marca 2026 r. we Wrocławiu na rozprawie
sprawy z powództwa U. D. i B. D.
przeciwko (...) S.A. w H.
o ustalenie i zapłatę
na skutek apelacji pozwanego
od wyroku Sądu Okręgowego w Legnicy
z dnia 21 marca 2024 r. sygn. akt I C 1153/23
1. zmienia zaskarżony wyrok w punkcie IV w ten sposób, że określa koszty procesu zasądzone na rzecz powodów na kwoty po 552,62 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty;
2. oddala apelację w pozostałym zakresie;
3. zasądza od pozwanego na rzecz powodów po 4.050 zł kosztów postępowania apelacyjnego z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia zawartego w tym punkcie do dnia zapłaty.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 21.03.2024 r., I C 1153/23, Sąd Okręgowy w Legnicy:
I. ustalił nieistnienie stosunku prawnego umowy kredytu wynikającego z umowy kredytu na (...) zawartej w dniu 30.05.2008 r. pomiędzy powodami a (...) S.A. w H. (poprzednikiem prawnym pozwanego);
II. zasądził od pozwanego (...) S.A. w H. na rzecz powódki U. D. 26.643,47 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 30.12.2023 r. do dnia zapłaty;
III. oddalił dalej idące powództwo główne;
IV. zasądził od pozwanego na rzecz powodów po 5.917 zł na rzecz każdego z nich tytułem zwrotu kosztów postępowania z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.
Apelację od powyższego wyroku złożył pozwany, zaskarżając go w zakresie pktów I, II i IV.
Pozwany zarzucił zaskarżonemu wyrokowi:
1) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku, tj.:
a) art. 233 § 1 k.p.c. poprzez przekroczenie przez Sąd I instancji granic swobodnej oceny dowodów, dokonanie oceny dowodów z naruszeniem zasad doświadczenia życiowego, powszechnie przyjętymi regułami i logiki, w sposób nieobiektywny, wybiórczy i z góry ukierunkowany na wykazanie obranych tez, co skutkowało przyjęciem za udowodnione okoliczności nieznajdujących potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym, tj. błędne ustalenie, że:
- pozwany może dowolnie określać kursy waluty w tabeli kursów, a w konsekwencji uznanie, że ma niczym nieograniczoną, swobodną możliwość wpływania na wysokość zobowiązania powodów, w sytuacji, gdy:
• kryteria, które ostatecznie decydują o kursie ogłoszonym w tabeli banku, nie pozostają w wyłącznej gestii pozwanego, co zostało potwierdzone przez Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów w wyroku z dnia 24.11.2022 r., XVII AmA 6/21, którym została uchylone kara pieniężna nałożona na (...) Bank (...) S.A.,
• pozwany posiadał i nadal posiada status Dealera Rynku Pieniężnego Narodowego Banku Polskiego, co oznacza, że to na podstawie kwotowań kursów banku swoje kursy ustala Narodowy Bank Polski;
- powodowie zostali w nienależyty sposób poinformowani o zasadach funkcjonowania kredytu, podczas gdy w § 11 ust. 5 umowy o kredyt nr (...) z dnia 30.05.2008 r. powodowie złożyli oświadczenie, że z tymi zasadami się zapoznali;
- powodowie nie zostali poinformowani o ryzyku i nie mieli na ten temat wiedzy, podczas gdy w § 11 ust. 4 umowy kredytu powodowie złożyli oświadczenie, że zostali poinformowani o ryzyku;
b) art. 235 2 § 1 pkt 3 i 5 k.p.c., art. 227 k.p.c., art. 232 k.p.c. poprzez pominięcie dowodu z zeznań świadków Ł. M. i K. M. na fakty wskazane w odpowiedzi na pozew, pomimo że zeznania świadków miałyby istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, a wniosek o ich przesłuchanie został złożony w odpowiednim terminie;
c) art. 235 2 § 2 pkt 3 i 5 k.p.c., art. 227 k.p.c., art. 232 k.p.c. i art. 278 § 1 k.p.c. poprzez pominięcie dowodu z opinii biegłego z zakresu bankowości zgłoszonego na fakty wskazane w odpowiedzi na pozew, pomimo że do wykazania wyżej wskazanych faktów konieczne było zasięgnięcie przez Sąd wiadomości specjalnych, a wniosek o przeprowadzenie dowodu został złożony w odpowiednim terminie;
d) art. 98 § 1, 1 1 k.p.c. oraz art. 3 k.p.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że pozwany powinien ponieść całość kosztów postępowania, podczas gdy pozwany na skutek podniesionego zarzutu obronnego (zarzutu potrącenia) skutecznie doprowadził do częściowego oddalenia powództwa o zapłatę i w tym zakresie wygrał postępowanie;
e) art. 100 zd. 1 k.p.c. i art. 102 k.p.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że wyłącznie pozwany powinien ponosić koszty postępowania, podczas gdy pozwany na skutek podniesionego zarzutu obronnego (zarzutu potrącenia) skutecznie dorowadził do częściowego oddalenia powództwa o zapłatę i w tym zakresie wygrał postępowanie, a nie istnieją żadne szczególne względy, które uzasadniałyby nieobciążanie powodów kosztami postępowania;
2) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:
a) art. 189 k.p.c. przez jego nieprawidłowe zastosowanie i uznanie, że powodowie posiadają interes prawny do wytoczenia powództwa o ustalenie, w sytuacji, gdy powodowie mają możliwość wytoczenia dalej idącego powództwa (które zresztą wytoczyli), co wyklucza posiadanie interesu prawnego do wytoczenia powództwa o ustalenie;
b) art. 69 ust. 1 i 2 prawa bankowego w zw. z art. 111 ust. 1 pkt 4 prawa bankowego i w zw. z art. 353 1 k.c., art. 358 1 § 2 k.c., art. 65 § 1 i 2 k.c. poprzez ich błędną wykładnie i uznanie, że postanowienia umowy kredytu naruszają w sposób rażący interesy konsumenta i dobre obyczaje, podczas gdy:
- kredyt udzielony powodom jest kredytem walutowym (jego szczególnym wariantem), tj. kredytem indeksowanym do waluty obcej; saldo takiego kredytu oraz wysokość rat pozostających do spłaty są wyrażone w CHF; jedynie maksymalna kwotę podlegającą udostępnieniu kredytobiorcy oznacza się w takiej umowie w PLN, jednak jest to tylko zabieg funkcjonalny, mający zagwarantować kredytobiorcy zapewnienie środków w walucie krajowej koniecznej do osiągnięcia celu kredytu; wszystkie kluczowe elementy konstrukcyjne umowy, w tym ostateczne określenie kwoty kredytu, do zwrotu której zobowiązany jest kredytobiorca, wyliczenie rat kredytu, ustalenie stopy oprocentowania itd. mają jednak związek z walutą obcą, co jednoznacznie świadczy o walutowym charakterze takiej umowy;
- zastosowanie do indeksacji kwoty kredytu kursu kupna z tabeli kursów z dnia uruchomienia kredytu oraz do wyliczania rat kredytu kursu sprzedaży z tabeli kursów z dnia płatności poszczególnych rat było rozwiązaniem ekonomicznie uzasadnionym, odpowiadającym naturze zobowiązania i akceptowanym przez powodów - zarówno przed indeksacją, jak również po jej wykonaniu;
- kursy z tabeli kursów miały zawsze charakter rynkowy (czyli nie godziły w interes konsumenta) i obiektywny, tj. nie mogły być i nie były dowolnie kreowane przez Bank, co zostało potwierdzone przez Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów w wyroku z dnia 24.11.2022 r., XVII AmA 6/21, którym została uchylona kara pieniężna nałożona na (...) S.A.;
- stosowanie kursów z tabel publikowanych przez bank znajduje ustawowe umocowanie (art. 111 ust. 1 pkt 4 prawa bankowego), co Sąd I instancji w całości pominął;
- pozwany w sposób wyczerpujący poinformował powodów o ryzyku walutowym, w związku z czym nie może być mowy o naruszeniu dobrych obyczajów;
- nawet w przypadku uznania, że doszło do naruszenia interesów konsumenta i dobrych obyczajów konieczne jest przywrócenie równości pomiędzy stronami
i zapewnienie dalszego obowiązywania umowy poprzez zastosowanie przepisu dyspozytywnego;
- Sąd powinien zastosować obiektywne podejście przy badaniu skutków abuzywności umowy kredytu i nie powinien opierać się wyłącznie na żądaniu kredytobiorcy pomijając stanowiska i sytuacji Banku oraz innych kredytobiorców;
c) art. 69 ust. 1 i 2 prawa bankowego w zw. z art. 111 ust. 1 pkt 4 prawa bankowego i w zw. z art. 353 1 k.c., art. 358 1 § 2 k.c., art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 358 1 § 2 k.c. oraz art. 58 § 1, 2 i 3 k.c. poprzez ich błędną wykładnię skutkującą uznaniem, że umowa kredytu jest nieważna z uwagi na:
- rzekomy brak określenia zasad ustalenia salda kredytu, podczas gdy
w umowie kredytu w sposób precyzyjny i jednoznaczny ustalono sposób, w jaki miało dojść do ostatecznego określenia kwoty podlegającej zwrotowi, tj. wskazano, że kredyt podlega indeksacji do CHF po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna CHF z tabeli kursów obowiązującej w dniu uruchomienia kredytu lub transzy (§ 9 ust. 2 umowy kredytu);
- sprzeczność z zasadami współżycia społecznego;
d) art. 385 1 § 1 k.c. poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie i błędne przyjęcie przez Sąd I instancji, że klauzula kursowa, tj. postanowienia określające sposób ustalenia kursu wymiany walut mający zastosowanie przy indeksacji kredytu do CHF oraz wyliczeniu wysokości rat kredytu, uznane przez Sąd I instancji za niedozwolone postanowienia umowne, określają główne świadczenia stron, podczas gdy klauzula kursowa wyłącznie doprecyzowuje klauzulę indeksacyjną;
e) art. 385 1 § 1 i § 3 k.c., art. 385 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG z dnia 05.04.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że postanowienia dotyczące indeksacji oraz wyliczenia rat kredytu zawarte w umowie kredytu są abuzywne, podczas gdy nie wystąpiły przesłanki umożliwiające taką kwalifikację tych postanowień umownych, albowiem:
- klauzule te zostały indywidualnie uzgodnione;
- postanowienia umowy kredytu nie naruszają interesów powodów (w żadnym stopniu - tym bardziej nie naruszają ich w sposób rażący) oraz nie godzą w dobre obyczaje;
f) art. 385
1 § 1 i 2 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że postanowienia zawarte w § 2 ust. 1 i 2, § 4 ust. 1a, § 9 ust. 2 zd. 3 i ust. 6, § 11 ust. 4
i 5 umowy kredytu są niedozwolonymi postanowieniami umownymi, a w konsekwencji nie wiązały stron, albowiem w umowie kredytu nie wskazano mechanizmu tworzenia tabeli kursowej, podczas gdy brak taki nie przesądza o dowolności kursu tabelowego;
g) art. 4 w zw. z art. 1 ust. 1 lit. a) i lit. b) ustawy z dnia 29.07.2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw w zw. z art. 316 § 1 k.p.c. poprzez ich błędną wykładnię polegającą na nieuwzględnieniu przez Sąd I instancji obowiązującego na dzień wyrokowania stanu prawnego, w którym uznanie za niedozwolone postanowienia umownego zawierającego odesłanie do tabeli kursów banku jest wyłączone z uwagi na przyznanie przez ustawodawcę kredytobiorcom innych środków ochrony prawnej, w szczególności umożliwienie im spłaty kredytu bezpośrednio w walucie obcej;
h) art. 385 1 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 56 k.c., 354 § 1 k.c. i w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG poprzez ich błędną wykładnię, która skutkowała zaniechaniem ustalenia przez Sad I instancji treści stosunku zobowiązaniowego obowiązującego między stronami po wyeliminowaniu z umowy kredytu postanowień niedozwolonych (przy założeniu niekorzystnej dla pozwanego interpretacji, zgodnie z którą takie postanowienia znajdują się w umowie kredytu) i ograniczeniu się przez Sąd I instancji jedynie do ustaleń negatywnych (tj. jakie postanowienia nie obowiązują), bez dokonania wykładni treści umowy kredytu w części pozostałej w mocy, co ostatecznie doprowadziło Sąd do ustalenia nieważności całej umowy kredytu, podczas gdy właściwym rozwiązaniem powinno być ustalenie przez Sąd, w oparciu o przepisy dyspozytywne, według jakich kursów mają zostać zrealizowane rozliczenia pomiędzy stronami, co akcentowane jest przez Sąd Najwyższy w najnowszym orzecznictwie (por. w szczególności pkt 10 uzasadnienia apelacji);
i) art. 385 1 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. oraz art. 358 § 2 i 3 k.c. oraz art. 24 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 27.08.1997 r. o Narodowym Banku Polskim oraz art. L p.w.k.c. oraz art. 69 ust. 3 prawa bankowego poprzez ich błędną wykładnię skutkującą:
- uniemożliwieniem kredytobiorcy spłaty kredytu bezpośrednio w walucie obcej i to również w odniesieniu do zobowiązań, które powstały przed wejściem w życie art.
69 ust. 3 prawa bankowego w aktualnym brzmieniu;
- zaniechaniem zastosowania przez Sąd I instancji do rozliczeń z tytułu umowy kredytu (przy założeniu niekorzystnej dla pozwanego interpretacji, zgodnie z którą odesłanie do tabeli kursów zostanie uznane za bezskuteczne) kursu średniego NBP i to również w odniesieniu do zobowiązań, które powstały przed wejściem w życie art. 358 § 2 k.c. w jego aktualnym brzmieniu;
- art. 385 1 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 3 k.c. poprzez niewłaściwe ich zastosowanie polegające na dokonaniu nieprawidłowej oceny relacji art. 58 § 1 i 3 k.c. i art. 385 1 k.c., a w konsekwencji stwierdzenie nieważności umowy kredytu z uwagi na rzekomą abuzywność postanowień umowy kredytu na podstawie art. 58 k.c., z pominięciem art. 385 1 § 1 i 2 k.c., w sytuacji, gdy art. 385 1 k.c. i następne k.c. stanowią element szerszego systemu ochrony konsumenta, w którym sankcja nieważności ustępuje przed sankcją bezskuteczności i braku związania niedozwolonym postanowieniem umownym;
k) art. 455 k.c. przez jego błędną wykładnię i uznanie, że uzasadnione jest zasądzenie odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia 30.12.2023 r., podczas gdy wyrok zapadły w tym postępowaniu ma charakter konstytutywny, w związku z czym dopiero od uprawnienia się orzeczenia należy liczyć początek realnego terminu na spełnienie świadczenie;
i) art. 405 k.c. w zw. z art 410 § 2 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na zakwalifikowaniu świadczenia spełnionych przez powodów jako nienależnych, pomimo tego, że:
- świadczenie powodów znajdowało podstawę w łączącej strony umowie kredytu;
- powodowie świadomie i dobrowolne spełniali nienależne (ich zdaniem) świadczenie, godząc się tym samym ze swoim zubożeniem.
Podnosząc powyższe zarzuty, pozwany wniósł o:
1. zmianę wyroku poprzez oddalenie powództwa w zaskarżonym zakresie;
2. zasądzenie od powodów kosztów procesu za obie instancje.
W odpowiedzi na apelację powodowie wnieśli o jej oddalenie oraz zasądzenie od pozwanego kosztów postępowania apelacyjnego.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.
Apelacja zasługuje na uwzględnienie jedynie w zakresie kosztów procesu.
Sąd Okręgowy przeprowadził postępowanie dowodowe w sposób prawidłowy i na tej podstawie poczynił również prawidłowe ustalenia stanu faktycznego (szczegółowo przedstawione na k. 206-207v akt sprawy), które Sąd Apelacyjny przyjął za własne i uczynił podstawą swojego rozstrzygnięcia. Na bazie tychże ustaleń faktycznych Sąd Okręgowy wyprowadził trafne wnioski, które Sąd Apelacyjny w pełni podziela i akceptuje.
Prawidłowo Sąd I instancji zgromadził, a następnie ocenił materiał dowodowy.
Zasadnie pominął Sąd dowód z zeznań wnioskowanych przez pozwanego świadków Ł. M. i K. M.. Jak wynika ze zgromadzonych w aktach sprawy dokumentów, nie uczestniczyły one w procedurze udzielenia kredytu powodom na żadnym etapie – wniosku kredytowego, decyzji kredytowej, podpisania umowy bądź dyspozycji wypłaty, zatem już z tego względu nie mogą dysponować wiedzą na temat zakresu poczynionych pomiędzy stronami uzgodnień, w tym indywidualnego uzgodnienia postanowień umowy bądź braku takiego uzgodnienia, a także sposobu i zakresu udzielonych powodom pouczeń i informacji o warunkach kredytu i ryzykach związanych z jego zaciągnięciem.
Także zasadnie pominął Sąd Okręgowy dowód z opinii biegłego z zakresu bankowości. Reguły stosowane przez banki komercyjne przy wyznaczaniu kursów walut obcych znane są Sądowi i pełnomocnikom stron, nie ma jednak żadnego znaczenia tzw. rynkowy charakter kursów stosowanych przez Bank, skoro stosowanie kursów z tabeli kursowej Banku oraz ich wyznaczanie nie zostały objęte swobodnym uzgodnieniem stron. Brak jest podstaw do rozliczenia kredytu przy użyciu kursu średniego NBP (o czym Sąd odwoławczy wypowie się szczegółowo w dalszej części uzasadnienia), co więcej, dokonanie tego rodzaju rozliczeń nie wymaga opinii biegłego, pozwany, dysponujący stosownymi zasobami personalnymi oraz programami obliczeniowymi, mógł sam przedłożyć rozliczenie, a potrzeba zasięgnięcia opinii biegłego pojawiłaby się dopiero, gdyby powodowie zakwestionowali jego poprawność. Celem opinii biegłego nie jest zastępowanie twierdzeń i aktywności samych stron procesu, zwłaszcza podmiotów profesjonalnych, jak bank komercyjny. Pozwany wreszcie zgłosił wniosek o dowód z opinii biegłego z zakresu bankowości w celu wyliczenia roszczenia Banku o tzw. wynagrodzenie za korzystanie z kapitału. Dopuszczalność dochodzenia przez bank takiego roszczenia należy uznać za wykluczoną, jako że przedsiębiorca nie powinien odnieść korzyści na skutek stwierdzenia nieważności będącej skutkiem niedozwolonych klauzul zamieszczonych w opracowanej przez niego umowie (wyrok Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 15.06.2021 r. C-520/21); w orzecznictwie sądowym takie roszczenie banku jest konsekwentnie kwestionowane (por. tezę 5 uchwały Pełnego Składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 25.04.2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024/12/118).
Nie doszło zatem do naruszenia art. 235
2 § 1 pkt 3 i 5 k.p.c., art. 227 k.p.c.,
art. 232 k.p.c. i art. 278 § 1 k.p.c.
Materiał dowodowy nie wymagał uzupełnienia w postępowaniu apelacyjnym, stąd też Sąd Apelacyjny nie uwzględnił wniosku pozwanego zgłoszonego w trybie art. 380 k.p.c.
Nietrafny jest zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.
Przepis ten wyraża zasadę swobodnej oceny dowodów i przewiduje, iż sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Podnosząc zarzut naruszenia powołanego przepisu, czyli zasady swobodnej oceny dowodów, apelujący winien wskazać konkretne uchybienia tej zasadzie dotyczące konkretnych środków dowodowych i wykazać, że sąd ocenił dowód wadliwie, a także uzasadnić, na czym polega naruszenie zasad logicznego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 18.01.2002 r., I CKN 132/01; z dnia 25.11.2003 r., II CK 293/02; z dnia 28.04.2004 r., V CK 398/03; z dnia 18.06.2004 r., II CK 369/03; z dnia 13.10.2004 r., III CK 245/04; z dnia 07.01.2005 r., IV CK 387/04; z dnia 21.10.2005 r., III CK 73/05; z dnia 10.11.2005 r., V CK 332/05; z dnia 16.12.2005 r., III CK 314/05). Wykazanie przez stronę, że sąd naruszył art. 233 § 1 k.p.c. oraz że fakt ten mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, nie może być zastąpione odmienną interpretacją dowodów zebranych w sprawie, chyba że strona jednocześnie wykaże, iż ocena dowodów przyjęta przez sąd za podstawę rozstrzygnięcia przekracza granice swobodnej oceny dowodów (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10.04.2000 r., V CKN 17/00, OSNC 2000/10/189). Nie wystarcza przekonanie strony o innej, niż przyjął sąd wadze (doniosłości) poszczególnych dowodów i ich odmiennej ocenie niż ocena sądu (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 06.11.1998 r., III CKN 4/98). Sąd I instancji ma obowiązek wyprowadzenia z zebranego w sprawie materiału dowodowego wniosków logicznie prawidłowych. Reguła ta, współokreślająca granice swobodnej oceny dowodów, nie będzie zachowana jedynie wtedy, gdy wnioski wyprowadzone przez sąd przy ocenie dowodów nie układają się w logiczną całość, zgodną z doświadczeniem życiowym, lecz pozostają ze sobą w sprzeczności, a także, gdy nie istnieje logiczne powiązanie wniosków z zebranym w sprawie materiałem dowodowym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 09.12.2009 r., IV CSK 290/09). Jeżeli z określonego materiału dowodowego Sąd wyprowadza wnioski logicznie poprawne i zgodne z doświadczeniem życiowym, to ocena Sądu nie narusza reguł swobodnej oceny dowodów i musi się ostać, chociażby w równym stopniu, na podstawie tego materiału dowodowego, dawały się wysnuć wnioski odmienne.
Zgromadzony w tej sprawie i przyjęty przez Sąd I instancji jako podstawa ustalenia stanu faktycznego materiał dowodowy spełnia powyższe kryteria, zaś jego ocena przez Sąd Okręgowy nie budzi zastrzeżeń z punktu widzenia logicznego rozumowania.
Co więcej, w ramach zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. apelujący sugeruje, że podważa ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd I instancji, tymczasem atakuje nie tyle samą ocenę materiału i ustalenia faktyczne, ale wnioski sformułowane przez Sąd (zawarte nie w części faktograficznej, ale w części motywacyjnej uzasadnienia), co może nastąpić w ramach zarzutów naruszenia prawa materialnego, przede wszystkim art. 385 1 § 1 k.p.c.
W szczególności nie jest ustaleniem faktycznym wniosek, że bank mógł dowolnie określać kursy walut w tabeli kursów. Wniosek ten wyprowadzony został na podstawie analizy treści spornej umowy kredytu, która nie tylko nie wprowadza ograniczeń, ale w ogóle nie reguluje kwestii sposobu wyznaczania kursów CHF stosowanych do przeliczeń walutowych dokonywanych na etapie wypłaty i spłaty kredytu. To samo odnosi się do oceny wadliwości stosowania spreadu walutowego. Nietrafny jest też zarzut dotyczący oceny należytego poinformowania powodów o ryzyku kursowym związanym z zaciągnięciem kredytu indeksowanego do CHF. Nie chodzi bowiem o samą wiedzę kredytobiorcy co do możliwości zmiany kursu waluty indeksacji ani o to, czy złożył on jakiekolwiek oświadczenia w przedmiocie ryzyka kursowego, ale o możliwość pełnej i świadomej oceny korzystnych i niekorzystnych skutków mogących wyniknąć dla kredytobiorcy z powiązania kredytu z walutą obcą.
Przy prawidłowo ustalonej podstawie faktycznej rozstrzygnięcia nie dopuścił się Sąd Okręgowy naruszenia przepisów prawa materialnego w zakresie odnoszącym się do oceny postanowień indeksacyjnych zawartych w spornej umowie kredytu.
Sąd Okręgowy w pełni trafnie ocenił wadliwość mechanizmu indeksacji kredytu, w szczególności zastosowania w nim kursów pochodzących z tabel kursowych Banku oraz spreadu walutowego, wyrażonego różnicą pomiędzy kursem kupna a kursem sprzedaży. Indeksacja kredytu kursem waluty obcej stanowi odmianę umownej waloryzacji zobowiązania pieniężnego. Według art. 358 1 § 2 k.c. strony umowy, w szczególności umowy kredytu, mogą zastrzec, że wysokość świadczenia pieniężnego zostanie ustalona według innego miernika wartości (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 25.03.2011 r., IV CSK 377/10; z dnia 18.05.2016 r., V CSK 88/16; z dnia 08.12.2006 r., V CSK 339/06). Tenże miernik może być rozumiany jako wskaźnik w ogóle mający inny charakter albo jako waluta obca w stosunku do waluty zobowiązania – skoro ustawodawca dopuszcza miernik waloryzacji inny niż pieniądz, to znaczy, że dopuszcza także inny pieniądz (walutę) niż pieniądz polski (waluta polska). Świadczenie pieniężne może zatem zostać zwaloryzowane według przewidzianego w umowie kryterium – przeciętnego wynagrodzenia, stopy inflacji, kursu złota, średniej ceny zboża albo jakichkolwiek innego wskaźnika gospodarczego, jak również przeliczenie świadczenia pieniężnego wyrażonego nominalnie w złotych polskich może nastąpić według kursu innej waluty. Waloryzacja świadczenia pieniężnego zmierza do urealnienia jego wartości poprzez odwołanie do obiektywnych, niezależnych od stron transakcji kryteriów. Także w przypadku umów kredytu takie urealnienie może znaleźć zastosowanie. Waloryzacja kwoty nominalnej kredytu jest niezależna od ustaleń dotyczących odsetek umownych (kapitałowych), które w przypadku umowy kredytu stanowią wynagrodzenie banku za wykorzystanie przez kredytobiorcę udostępnionych mu środków pieniężnych (w przeciwieństwie do odsetek za opóźnienie pełniących funkcje represyjne oraz waloryzacyjne).
Jednakże prawidłowa, dopuszczalna i zgodna z prawem waloryzacja świadczenia wymaga jednoznacznego, precyzyjnego oznaczenia miernika waloryzacji przewidzianego w treści umowy. Przeliczenie sumy kredytu wyrażonej w PLN na CHF powinno przy tym zostać dokonane od razu, według uzgodnionego przez strony kursu, nie zaś odroczone w czasie na dzień nieznany w chwili zawarcia umowy i pozostawione swobodzie banku.
Błędnie wywodzi apelujący, jakoby udzielony powodom kredyt miał charakter walutowy. Kredyt wyrażony w walucie polskiej, ale indeksowany kursem innej waluty pozostaje kredytem w złotych, element waluty obcej ma wyłącznie charakter waloryzacyjny.
Miernik waloryzacji stosowany do przeliczenia świadczenia pieniężnego winien mieć charakter obiektywny, niezależny od woli stron. Natomiast mechanizm ustalania przez bank kursów waluty, pozostawiający bankowi swobodę, jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 22.01.2016 r., I CSK 149/14, OSNC 2016/11/134; z dnia 13.12.2018 r., V CSK 559/17), inaczej mówiąc jest nieuczciwy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27.02.2019 r., II CSK 19/18).
Treść klauzuli umowy kredytu zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany, powinna, na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany przez przedsiębiorcę (wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 18.11.2021 r., C-212/20).
Sporna umowa kredytu z dnia 30.05.2008 r. powyższego wymagania nie spełnia. Kredytobiorcy nie mieli bowiem realnego wpływu na kursy zastosowane do przeliczenia kwoty kredytu wypłaconej w PLN na saldo wyrażone w walucie indeksacji, a następnie na kursy stosowane do przeliczenia kolejnych spłacanych rat. Kursy te pochodziły z tabel kursowych (...) S.A., następnie Banku (...) S.A., obecnie (...) Bank (...) S.A., i były wyznaczane przez Bank bez porozumienia z kredytobiorcami.
Nie chodzi przy tym o dowolność Banku w ustalaniu kursu, ale o jednostronność tej decyzji. Uprawnionym pozostaje wniosek, iż stosowane do przeliczeń walutowych kursy ustalane były jednostronnie przez Bank, skoro w samej umowie kredytu nie zostały oznaczone precyzyjnie zasady wyznaczania tychże kursów, które mogłyby być weryfikowane przez kredytobiorcę. Takie jednostronne ustalenie nie oznacza, że kursy były wyznaczane dowolnie (bez uwzględniania jakichkolwiek czynników ekonomicznych mogących wpływać na wyznaczenie kursów), tylko że pochodziły każdorazowo od jednej strony umowy, bez uzgodnienia z kontrahentem i bez możliwości weryfikacji. Wobec braku oznaczenia w umowie kredytu zasad, w tym kryteriów, wyznaczania kursów walut i braku możliwości weryfikacji tych działań banku, należy przyjąć, że bank działał jednostronnie, to zaś przekłada się na ocenę prawidłowości i skuteczności postanowień umowy kredytu dotyczących mechanizmu indeksacji.
Stosowanie do jakichkolwiek przeliczeń kursu ustalanego przez bank – bez jednoznacznego i pełnego przedstawienia w umowie kredytu metody wyliczania tego kursu poddającej się weryfikacji, jak również stosowanie różnych typów kursu (kursu kupna i kursu sprzedaży) do różnych operacji, jest wadliwe i nie zostało objęte indywidualnym uzgodnieniem, wobec czego tak skonstruowane klauzule indeksacyjne należy traktować jako niedozwolone postanowienia umowne, sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszające interesy kredytobiorcy.
Ponadto zastosowanie innego kursu dla przeliczenia kredytu uruchamianego – kursu kupna oraz innego kursu dla przeliczenia kredytu spłacanego – kursu sprzedaży prowadzi do uzyskania przez bank dodatkowej korzyści finansowej wynikłej z różnicy między tymi kursami. Na tym polega istota tzw. spreadu walutowego. Przede wszystkim zaś odesłanie do kursu z dnia uruchomienia kredytu (lub jego kolejnych transz) zamiast kursu z dnia zawarcia umowy jest wadliwe, jako że zawierając umowę kredytobiorca nie wie, jaki kurs zostanie zastosowany do przeliczenia salda kredytu w walucie waloryzacji, czyli sumy stanowiącej następnie podstawę sporządzenia harmonogramu spłat i ustalenia wysokości rat kredytu.
Dokonując wypłaty kredytu w dniu 17.07.2008 r. (...) S.A. zastosował swój kurs kupca kupna, wskutek czego zobowiązanie powodów wyrażone w walucie indeksacji wyniosło 90.113,29 CHF.
Zakładając przeliczenie walut PLN/CHF wg średniego kursu NBP, saldo zobowiązania powodów wyniosłoby:
- według kursu z dnia uruchomienia kredytu – 17.07.2008 r. – 2,0001 – 87.495,63 CHF;
- według kursu z dnia zawarcia umowy – 30.05.2008 r. – 2,0767 – 84.268,31 CHF.
Widać zatem, że w każdym wypadku saldo zobowiązania powodów byłoby wyraźnie niższe. Stosując swoje kursy kupna – z założenia wręcz niższe od kursu średniego NBP – (...) S.A. spowodował zwiększenie zobowiązania kredytobiorców wyrażonego w walucie waloryzacji o ok. 3.000-6.000 CHF, co jest wartością znaczącą.
Powyższe wyliczenie dokonane zostało jedynie szacunkowo, dla zobrazowania określonej tendencji, jednak już tylko takie pobieżne wyliczenia wskazują, że sporna umowa kredytu z uwagi na zastosowany mechanizm indeksacyjny prowadzi do skutków dla powodów rażąco niekorzystnych. Przyjęte w umowie warunki indeksacji skutkują nieusprawiedliwioną dysproporcją praw i obowiązków stron umowy na niekorzyść powodów, powodującą niekorzystne ukształtowanie ich sytuacji ekonomicznej oraz ich nierzetelne traktowanie (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 03.02.2006 r., I CK 297/05; z dnia 29.08.2013 r., I CSK 660/12; z dnia 30.09.2015 r., I CSK 800/14; z dnia 27.11.2015 r., I CSK 945/14; z dnia 15.01.2016 r., I CSK 125/15, OSNC-ZD 2017/1/9).
Odwołanie do kursu kupna zawartego w tabeli kursów obowiązującej w Banku oznacza naruszenie równorzędności stron umowy przez nierównomierne rozłożenie uprawnień i obowiązków między partnerami stosunku obligacyjnego. Przy takich zapisach umowy w chwili jej zawarcia powodowie nie byli w stanie określić rzeczywistej wysokości swojego zobowiązania, w tym zakresie byli uzależnieni od jednostronnej decyzji Banku, co przeczy dobrym obyczajom i narusza równowagę stron stosunku zobowiązaniowego.
W aktualnym orzecznictwie sądowym utrwalone jest stanowisko, iż tak skonstruowane postanowienia wprowadzające mechanizm indeksacyjny mają charakter niedozwolony, uznaje się bowiem, iż określenie wysokości należności obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursowych ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 22.01.2016 r., I CSK 149/14, OSNC 2016/11/134; z dnia 13.12.2018 r., V CSK 559/17; z dnia 27.02.2019 r., II CSK 19/18; z dnia 11.12.2019 r., V CSK 382/18 – dotyczący tego samego typu kredytu indeksowanego Ekstralokum d. (...) S.A.; z dnia 30.09.2020 r., I CSK 556/18; z dnia 02.06.2021 r., I CSKP 55/21).
Wreszcie, sporna umowa kredytu nie zawiera żadnego mechanizmu chroniącego kredytobiorcę przed zmianami kursów wykraczającymi poza standardowe, rynkowe fluktuacje, prowadzącymi do istotnego pogorszenia sytuacji kredytobiorcy w okresie kredytowania. Oznacza to, że ryzyko kursowe po stronie kredytobiorcy ma nieograniczony charakter. Stan taki jest w sposób wręcz oczywiście sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interes konsumenta.
Postanowienia umowy kredytu z dnia 30.05.2008 r. – w zakresie dotyczącym istoty tej umowy, czyli indeksowanego charakteru kredytu – nie zostały indywidualnie uzgodnione, nie było możliwości negocjowania umowy, w tym negocjowania kursu CHF, a umowa jest standardową umową kredytu indeksowanego d. (...) S.A.
Zawarte w umowie kredytu (...) postanowienia odnoszące się do indeksacji kredytu (konkretnie § 2 ust. 1-3, § 4 ust. 1a, § 9 ust. 2, § 11 ust. 4 i 5, § 12 ust. 2) spełniają zatem przesłanki do uznania ich za abuzywne i to w całości, nie zaś wyłącznie w zakresie zastosowania do indeksacji kursów pochodzących z tabel kursowych Banku.
Należy podzielić ocenę, iż (...) Bank S.A. nie zrealizował względem kredytobiorców obowiązków informacyjnych w zakresie ciążącego na nich ryzyka kursowego. Możliwość samej zmiany kursu waluty jest oczywista, natomiast kredytobiorcy nie wyrazili swobodnie zgody na stosowanie kursów ustalanych przez Bank, nawet, jeżeli wiedzieli, że takie kursy będą stosowane. Nie można też przyjąć, że ryzyko kursowe, immanentnie związane z istotą kredytu typu indeksowanego, zostało kredytobiorcom jednoznacznie, precyzyjnie i wyczerpująco przedstawione. Wprowadzenie do umowy kredytowej zawieranej na wiele lat, z przeznaczeniem na nabycie nieruchomości stanowiącej istotny składnik majątku przeciętnego konsumenta, mechanizmu działania ryzyka kursowego wymaga szczególnej staranności Banku w zakresie wyraźnego wskazania zagrożeń wiążących się z oferowanym kredytem, tak aby konsument miał pełne rozeznanie konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy. Jeżeli mechanizm indeksacji wystawia kredytobiorcę na nieograniczone ryzyko kursowe (co miało miejsce w relacji pomiędzy stronami), obowiązek informacyjny powinien był zostać wykonany poprzez jednoznaczne i zrozumiałe poinformowanie konsumenta, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne, a efektem może być obowiązek zwrotu kwoty wielokrotnie wyższej od pożyczonej, mimo dokonywania regularnych spłat. Powodowie nie otrzymali informacji zawierającej bliższe dane, kalkulacji oraz prognoz, odpowiednio zindywidualizowanych i rozłożonych w czasie. Tym samym Bank nie określił w sposób precyzyjny, kompleksowy i jednoznaczny, na czym polega kwestionowany mechanizm indeksacyjny oraz związane z nim ryzyko, nie przeprowadził w tym zakresie rzetelnej symulacji. Bank nie wykonał więc obowiązku informacyjnego w sposób ponadstandardowy (zgodnie z oczekiwaną od niego jako podmiotu profesjonalnego podwyższoną starannością z art. 355 § 2 k.c.), dający powodom pełne rozeznanie co do istoty transakcji.
Wymóg informacyjny musi zostać wykonany w sposób umożliwiający przeciętnemu konsumentowi uzyskanie możliwie pełnej wiadomości o możliwości wzrostu lub spadku wartości waluty obcej, w której kredyt został zaciągnięty, oraz pozwalający na oszacowanie istotnych konsekwencji warunku umownego dotyczącego denominacji dla przyszłych zobowiązań finansowych związanych ze spłatą kredytu (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 14.03.2019 r., C-118/17). Niewystarczające jest odebranie od kredytobiorcy oświadczenia o standardowej treści, że został poinformowany o ponoszeniu ryzyka wynikającego ze zmiany kursu waluty oraz jest tego ryzyka świadomy.
Powyższych wymogów nie wypełniają zawarte w § 11 ust. 4 i 5 umowy kredytu zapisy o poinformowaniu o ryzyku związanym ze zmianą kursów walut oraz o akceptacji zasad funkcjonowania kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej.
Zmiana sytuacja rynkowej związanej ze zmianami, i to nagłymi, kursów CHF wykroczyła poza zwykłe, standardowe fluktuacje kursów, przed czym kredytobiorca nie został odpowiednio zabezpieczony i co ujawniło, że ryzyko związane z zaciągnięciem kredytu indeksowanego do CHF było nieograniczone i przerzucone praktycznie w całości na konsumenta.
Brak jest w świetle powyższego podstaw do kwestionowania stanowiska Sądu pierwszej instancji co do niedozwolonego charakteru postanowień spornej umowy kredytu. Spełnione zostały przesłanki ochrony konsumenta w postaci braku indywidualnego uzgodnienia tych postanowień, sprzeczności z dobrymi obyczajami i rażącego naruszenia interesu powódki. Powyższe Sąd Okręgowy ocenił w sposób prawidłowy, uznając w całości mechanizm podwójnej indeksacji kredytu do waluty CHF za niedozwolone postanowienie umowne w rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c. i eliminując tenże mechanizm jako bezskuteczny i niewiążący powodów.
Za utrwalone w orzecznictwie sądowym należy uznać stanowisko, iż klauzula indeksacyjna dotyczy głównego świadczenia stron umowy kredytu w rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 04.04.2019 r., III CSK 159/17; z dnia 09.05.2019 r., I CSK 242/18; z dnia 11.12.2019 r., V CSK 382/18 – dotyczący tego samego typu kredytu indeksowanego Ekstralokum d. (...) S.A.; z dnia 30.09.2020 r., I CSK 556/18; z dnia 02.06.2021 r., I CSKP 55/21; z dnia 27.07.2021 r., V CSKP 49/21; z dnia 28.09.2021 r., I CSKP 74/21; z dnia 03.02.2022 r., II CSKP 415/22; z dnia 03.02.2022 r., II CSKP 459/22; z dnia 03.02.2022 r., II CSKP 975/22; z dnia 19.05.2002 r., II CSKP 792/22). Klauzule dotyczące ryzyka wymiany walut określają główny przedmiot umowy kredytu, ich usunięcie spowodowałoby bowiem nie tylko zniesienie mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest związane bezpośrednio z indeksacją kredytu do waluty (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 14.03.2019 r., C-118/17).
Kontrola klauzuli dotyczącej głównego świadczenia stron z punktu widzenia art. 385 1 k.c. możliwa jest, gdy kwestionowana klauzula nie została sformułowana w sposób jednoznaczny. Sytuacja taka zachodzi w rozpoznawanej sprawie, jako że na podstawie postanowień zawartych w umowach kredytu i regulaminie kredytowania powodowie nie byli w stanie oszacować kwoty, jaką mieli obowiązek w przyszłości świadczyć tytułem spłaty kredytu, skoro zasady przewalutowania określał jednostronnie bank. Warunki związane z mechanizmem przeliczeniowym wprowadzone do umowy kredytu nie zostały wyrażone w sposób prosty, zrozumiały i jednoznaczny, tak aby powodowie byli w stanie w pełni oszacować wypływające z umowy konsekwencje ekonomiczne. W tym stanie rzeczy brak jest przeszkód do oceny powyższej klauzuli przez pryzmat art. 385 1 § 1 k.c.
Konsekwencją stwierdzenia abuzywności postanowień indeksacyjnych jest ich eliminacja jako bezskutecznych i niewiążących konsumenta ab initio – art. 385 1 § 2 k.c.
Prawidłowo także ocenił Sąd Okręgowy konsekwencje abuzywności postanowień indeksacyjnych w postaci nieważności umowy kredytu. Stosownie do art. 385 1 § 1 i 2 k.c. wadliwe klauzule przeliczeniowe podlegają pominięciu. Natomiast wyeliminowanie niedozwolonych postanowień dotyczących głównych świadczeń stron pozbawia umowę jej zasadniczych elementów albo zasadniczego charakteru, zatem umowę należy postrzegać jako nieważną na podstawie art. 58 § 1 k.c.
Nieuczciwe postanowienia indeksacyjne nie powinny być zastępowane innym mechanizmem przeliczeniowym opartym na przepisach kodeksu cywilnego (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 27.11.2019 r., II CSK 483/18; z dnia 26.04.2022 r., II CSKP 550/22). W takiej sytuacji co do zasady wykluczona jest możliwość zmiany przez sąd treści nieuczciwych warunków zawartych w umowie. Działania sądu w razie stwierdzenia klauzuli abuzywnej mają mieć charakter sankcyjny, co oznacza osiągnięcie skutku zniechęcającego profesjonalnych kontrahentów zawierających umowy z konsumentami do zamieszczania w umowach z nimi nieuczciwych postanowień umownych. Skutek ten nie mógłby zostać osiągnięty, gdyby umowa mogła zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy przez wprowadzenie do umowy warunków uczciwych. Kontrahent konsumenta niczym by bowiem nie ryzykował, narzucając nieuczciwe postanowienia umowne, skoro mógłby liczyć na to, że sąd uzupełni umowę przez wprowadzenie uczciwych warunków, które powinny być przez niego zaproponowane od razu. W konsekwencji zastąpienie przez sąd klauzul abuzywnych np. kursem średnim waluty obcej z dnia wymagalności roszczenia ogłaszanym przez NBP, należy wykluczyć, jako sprzeczne z celem założonym w art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady nr 93/13/EWG z dnia 05.04.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 03.02.2022 r., II CSKP 459/22; z dnia 03.02.2022 r., II CSKP 975/22; z dnia 26.04.2022 r., II CSKP 550/22). Ryzyko przedsiębiorcy stosującego abuzywne klauzule byłoby bowiem w razie ich eliminacji ze stosunku umownego niewielkie i nie zniechęcałoby przedsiębiorców do stosowania nieuczciwych klauzul w przyszłości (zob. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 03.02.2022 r., II CSKP 975/22).
Wykluczona jest możliwość uzupełnienia luk w umowie spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które w niej się znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidujących, że treść czynności prawnej jest uzupełniana przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie są zatem przepisami o charakterze dyspozytywnym lub przepisami mającymi zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej: z dnia 03.10.2019 r., C-260/18, oraz z dnia 08.09.2022 r., C-80/21, C-81/21, C-82/21).
Nie zachodzą zatem podstawy do eliminacji wyłącznie tych postanowień spornej umowy kredytu, które odnoszą się do indeksacji kredytu kursem CHF z tabeli banku, i zastąpienia kursów banku kursem średnim Narodowego Banku Polskiego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26.04.2022 r., II CSKP 550/22). Nawet zakładając, że kurs średni NBP ma walor obiektywny, wyznaczany w sposób niezależny od stron, dostatecznie przy tym weryfikowalny, czyli mógł był zostać zastosowany, jego wprowadzenie do umowy nie znajduje należytej podstawy prawnej. Przepis art. 358 § 2 k.c. nie jest tego rodzaju przepisem dyspozytywnym, który znajdowałby zastosowanie w miejsce pominiętych, bezskutecznych postanowień umownych (art. 385 1 § 2 k.c.). Nie jest też możliwe wykreowanie zastosowania kursu średniego Narodowego Banku Polskiego jako ustalonego zwyczaju (art. 56 k.c.).
Nie ma znaczenia charakter kredytu jako zobowiązania typu ciągłego (trwałego). W przypadku zobowiązania o takim charakterze przepisy zmienione w trakcie trwania zobowiązania znajdują zastosowanie, tyle że działa to na przyszłość, nie wpływa natomiast na ocenę źródła zobowiązania, w szczególności umowy zawartej w konkretnej, wcześniejszej dacie.
Ani zmiana art. 358 § 2 k.c., jaka nastąpiła z dniem 24.01.2009 r., ani zmiana prawa bankowego dokonana ustawą z dnia 29.07.2011 r. (tzw. ustawą antyspreadową) nie wpłynęły na zmianę treści zawartych uprzednio umów kredytu, w szczególności umów mających za przedmiot kredyty indeksowane do waluty CHF. Wskazane zmiany stanu prawnego nie mogły usunąć pierwotnych wadliwości umowy kredytu zawartej pomiędzy stronami w dniu 30.05.2008 r.
Dla oceny postanowień umowy jako klauzul niedozwolonych wyłącznie miarodajna jest chwila zawarcia umowy (uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20.06.2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019/1/2), co wynika zresztą dość jednoznacznie z treści art. 385 2 k.c.
W aktualnym orzecznictwie sądowym – podsumowanym uchwałą Pełnego Składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 25.04.2024 r., III CZP 25/22, OSNC OSNC 2024/12/118) – dominujące i utrwalone jest stanowisko wskazujące na nieważność umów kredytu indeksowanego kursem CHF zawierających klauzule przeliczeniowe tożsame z kwestionowanymi przez powodów postanowieniami umowy kredytu (...) nr (...) z dnia 30.05.2008 r. Dotyczy to w szczególności umów kredytu indeksowanego d. (...) S.A. W jednym z najnowszych wyroków – z dnia 08.08.2025 r., II CSKP 664/24, Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną pozwanego Banku od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 05.08.2022 r., I ACa 596/22, dotyczącego umowy kredytu F., którym to wyrokiem Sąd Apelacyjny (w tym samym składzie, co rozpoznający sprawę I ACa 2377/24) oddalił apelację pozwanego Banku od wyroku ustalającego nieważność umowy kredytu i zasądzającego zwrot świadczenia nienależnego – przy apelacji pozwanego zawierającej tożsame zarzuty. Zatem stanowisko pozwanego Banku zostało ostatecznie uznane za nietrafne.
Reasumując powyższe, nie doszło do zarzucanych w apelacji pozwanego uchybień przepisom art. 56 k.c., art. 58 § 1-3 k.c., art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 353 1 k.c., art. 354 k.c., art. 385 1 § 1-3 k.c., art. 385 2 k.c., art. 69 ust. 1-3 prawa bankowego, jak również art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG z dnia 05.04.1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich.
Całkowicie niezasadny jest zarzut naruszenia art. 111 ust. 1 pkt 4 prawa bankowego. Przepis ten jedynie nakłada na banki obowiązek podawania stosowanych przez nie kursów walutowych do wiadomości publicznej w miejscu działalności, nie stanowi natomiast podstawy do ich stosowania w umowach z klientami banków, w szczególności w umowach kredytów denominowanych lub indeksowanych. Niekwestionowane jest uprawnienie banku do obrotu wartościami dewizowymi (walutami), jak również uprawnienie banku do tworzenia tabel kursów walut obcych na potrzeby obrotu tymi walutami (transakcji kupna i sprzedaży), jednakże uprawnienie do tworzenia tabel kursowych na potrzeby obrotu walutami pozostaje bez związku z wypłatą i spłatą kredytu powiązanego z kursem waluty obcej. Dokonując transakcji walutowej (kupna lub sprzedaży), klient banku zna proponowany przez bank kurs i go akceptuje. Natomiast w przypadku operacji w ramach kredytu indeksowanego udzielonego powodom brak było tego rodzaju pełnej i świadomej akceptacji kursu pochodzącego z tabeli pozwanego Banku. To, że bank wyznacza kursy (tworzy stosowną tabelę), nie oznacza, że może je narzucać swoim kontrahentom.
Nietrafny jest również zarzut naruszenia art. 24 ustawy z dnia 29.08.1997 r. o Narodowym Banku Polskim. Przepis ten stanowi, że: 1. NBP realizuje politykę walutową ustaloną przez Radę Ministrów w porozumieniu z Radą Polityki Pieniężnej; 2. zasady ustalania kursu złotego w stosunku do walut obcych ustala Rada Ministrów w porozumieniu z Radą Polityki Pieniężnej; 3. NBP ogłasza bieżące kursy walut obcych oraz kursy innych wartości dewizowych. Przywołane przepisy wskazują zatem na podstawy prawne działalności Narodowego Banku Polskiego w zakresie polityki walutowej i emisji pieniądza, nie odnoszą się natomiast w żaden sposób do indywidualnych stosunków prawnych, w szczególności stosunków kredytowych. Ani strony sprawy ani Sąd orzekający nie kwestionowały zresztą kompetencji NBP do ustalania kursów walut. Można jeszcze dodać, że przepis art. 24 ustawy o NBP ma charakter normy kompetencyjnej (ustrojowych) i to publiczno-prawnej, a nie normy materialnego prawa cywilnego, zatem już z tego tylko względu zarzut naruszenia przez Sąd prawa materialnego jest nietrafny. Formułując analizowany zarzut, pozwany również zmierza do podważenia braku zastosowania kursów ustalanych przez NBP do spornej umowy kredytu, co mogłoby ewentualnie uzasadniać zarzut naruszenia art. 358 § 2 k.c. Z przedstawionych już wcześniej względów nie może być jednak mowy o naruszeniu art. 358 § 2 k.c. poprzez pominięcie średniego kursu NBP jako możliwe do zastosowania wskaźnika przeliczeniowego.
Nie doszło także do naruszenia art. 189 k.p.c., zgodnie z którym powód może żądać ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, jeżeli ma w tym interes prawny.
Powództwo o ustalenie stosunku prawnego lub prawa może zostać uwzględnione wtedy, gdy spełnione są dwie przesłanki merytoryczne: interes prawny oraz wykazanie prawdziwości twierdzeń powoda o tym, że dany stosunek prawny lub prawo rzeczywiście istnieje. Pierwsza z tych przesłanek warunkuje określony skutek tego powództwa, decydując o dopuszczalności badania i ustalania prawdziwości twierdzeń powoda, wykazanie zaś istnienia drugiej z tych przesłanek decyduje o kwestii zasadności powództwa (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27.06.2001 r., II CKN 898/00).
Interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. oznacza potrzebę prawną, wynikającą z sytuacji prawnej, w jakiej znajduje się powód. Może wynikać z bezpośredniego zagrożenia prawa powoda lub zmierzać do zapobieżenia temu zagrożeniu. Interes prawny występuje także wtedy, gdy istnieje niepewność stanu prawnego lub prawa, mająca charakter obiektywny. Powód musi udowodnić, że ma interes prawny w wytoczeniu powództwa przeciwko konkretnemu pozwanemu, który przynajmniej potencjalnie stwarza zagrożenie dla jego prawnie chronionych interesów, a sam skutek, jaki wywoła uprawomocnienie się wyroku ustalającego, zapewni powodowi ochronę jego praw przez definitywne zakończenie istniejącego między stronami sporu lub prewencyjnie zapobiegnie powstaniu w przyszłości takiego sporu, tj. obiektywnie odpadnie podstawa jego powstania. Takie cechy roszczenia o ustalenie z art. 189 k.p.c. są utrwalone w orzecznictwie sądowym (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 30.10.1990 r., I CR 649/90; z dnia 08.05.2000 r., V CKN 29/00; z dnia 04.10.2001 r., I CKN 425/00; z dnia 01.04.2004 r., II CK 125/03; z dnia 02.02.2006 r., II CK 395/05; z dnia 18.06.2009 r., II CSK 33/09; z dnia 18.03.2011 r., III CSK 127/10; z dnia 20.10.2011 r., IV CSK 13/11; z dnia 09.02.2012 r., III CSK 181/11, OSNC 2012/7-8/101; z dnia 14.03.2012 r., II CSK 252/11; z dnia 29.03.2012 r., I CSK 325/11; z dnia 08.02.2013 r., IV CSK 306/12; z dnia 15.05.2013 r., III CSK 254/12; z dnia 19.09.2013 r., I CSK 727/12; z dnia 18.06.2015 r., III CSK 372/14; z dnia 14.04.2016 r., IV CSK 435/15; z dnia 02.02.2017 r., I CSK 137/16; z dnia 14.07.2017 r., II CSK 745/16). Inaczej mówiąc, przez interes prawny w procesie cywilnym należy rozumieć obiektywną w świetle obowiązujących przepisów prawnych, to jest wywołaną rzeczywistym narażeniem lub zagrożeniem określonej sfery prawnej, potrzebę uzyskania określonej treści wyroku (T. Rowiński, Interes prawny w procesie cywilnym i w postępowaniu nieprocesowym, Warszawa 1971, s. 26). Osoba zainteresowana może dochodzić roszczenia o ustalenie, jeśli nie może uzyskać jakiejkolwiek innej ochrony, w jakikolwiek inny sposób, niż poprzez uzyskanie i przedłożenie wyroku ustalającego istnienie lub nieistnienia prawa lub stosunku prawnego. O istnieniu interesu prawnego w rozumieniu art. 189 k.p.c. decyduje faktyczna, konkretna potrzeba ustalenia. Potrzeba ta zaś niewątpliwie występuje wówczas, kiedy ustalenie prowadzi do definitywnego rozwiązania problemów powoda i chroni jego również na przyszłość przed posunięciami strony przeciwnej.
Biorąc pod uwagę fakt, iż sporna umowa kredytu została zawarta na okres 30 lat – do 05.05.2038 r., czyli upłynęło nieco ponad połowę okresu kredytowania, należy uznać, że zachodzi niepewność sytuacji prawnej powodów wymagająca wiążącego rozstrzygnięcia. Interes powodów w ustaleniu nieważności umowy pozostaje wręcz oczywisty, bez takiego rozstrzygnięcia nie istnieje bowiem możliwość definitywnego zakończenia sporu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17.03.2022 r., II CSKP 474/22). Stwierdzenie nieważności umowy kredytu, a w konsekwencji nieistnienia stosunku prawnego kredytu wynikającego z tejże umowy, zwalnia powodów z obowiązku dalszego uiszczania kolejnych rat kredytu i otwiera drogę do ostatecznego rozliczenia kredytu. Niewystarczające byłoby skorzystanie przez powodów wyłącznie z roszczenia o zwrot świadczeń już spełnionych nienależnie, jako że nawet jego uwzględnienie nie działa na przyszłość, zwłaszcza że z samej sentencji wyroku nie wynika podstawa i charakter zasądzonego świadczenia.
Wobec stwierdzenia nieważności umowy kredytu wszelkie dokonane na ich podstawie przez powodów na rzecz pozwanego i jego poprzednika prawnego spłaty stanowią świadczenie nienależne w rozumieniu art. 410 § 1 i 2 k.c. powodowie mogą dochodzić ich zwrotu ( condictio indebiti lub condictio sine causa). Otrzymanie świadczenia bez należytej podstawy prawnej, w szczególności na podstawie nieważnej umowy, jest postacią bezpodstawnego wzbogacenia.
Strona pozwana przedstawiła do potrącenia wierzytelność z tytułu wypłaconego powodom kapitału kredytu w kwocie 175.000 zł oraz kwoty 48.490,27 zł. Zasadnie Sąd I instancji ocenił, iż zarzut potrącenia był skuteczny tylko do kwoty 175.000 zł. Sąd Okręgowy przeprowadził również prawidłowe wyliczenie, wskazując na potrącenie kwoty 175.000 zł z dochodzoną kwotą przez powodów 157.592,30 zł – spłaconą przez oboje małżonków do dnia 31.10.2020 r. Wskazana kwota podlegała umorzeniu. Nie było zatem podstaw do zasądzenia jakiejkolwiek sumy na rzecz B. D.. Pozostałą kwotę 17.407,70 zł należało odjąć od kwoty 44.051,17 zł, która została spłacona przez U. D.. Pozostało zatem do zasądzenia na rzecz powódki kwota 26.643,47 zł.
W sytuacji rozliczenia nienależnych świadczeń obu stron zbędne jest szczegółowe odnoszenie się do zarzutów naruszenia art. 405 k.c. i art. 410 § 1 k.c. Można jednak stwierdzić, że świadczenie powodów nie znajdowało podstawy w umowie, skoro okazała się ona nieważna, a powodowie dokonywali spłaty przez okres kilku lat, początkowo nie mając świadomości wadliwości umowy, zatem nie mogli świadomie i dobrowolnie spełniać świadczenia nienależnego, co miałoby wykluczać żądanie jego zwrotu.
Zobowiązanie do zwrotu świadczenia nienależnego należy do tzw. zobowiązań bezterminowych, w których termin spełnienia świadczenia nie jest z góry oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, wobec czego spełnienie winno nastąpić niezwłocznie po wezwaniu do wykonania zgodnie z art. 455 k.c. Niezwłoczne spełnienie świadczenia pieniężnego w rozumieniu art. 455 k.c. oznacza z reguły spełnienie go w terminie 14 dni (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 28.05.1991 r., II CR 623/90, z dnia 15.12.2021 r., IV CSKP 82/21; wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 20.03.2012 r., I ACa 191/11), chyba że zastosowanie znajduje inny termin świadczenia, wynikający z przepisów szczególnych.
Prawidłowo przyjął Sąd I instancji termin 30 dni na spełnienie świadczenia. Skoro zaś do pozwu nie zostało dołączone żadne przedprocesowe wezwanie do zapłaty, to za taką czynność można uznać dopiero doręczenie pozwanemu odpisu pozwu w dniu 30.11.2023 r. (k. 73).
Oczywiście błędne jest stanowisko apelującego, jakoby wymagalność roszczenia powodów miałaby być uzależniona od prawomocności wyroku – mającego przecież charakter deklaratywny (zasądzający świadczenie), a nie konstytutywny – taki charakter mają wyłącznie wyroki kształtujące prawo lub stosunek prawny.
Natomiast słusznie zakwestionował apelujący rozstrzygnięcie przez Sąd pierwszej instancji o zwrocie kosztów procesu.
Wobec częściowego uwzględnienia powództwa podstawę rozliczenia kosztów procesu stanowi art. 100 k.p.c. Brak jest podstaw do traktowania powodów jako wygrywających sprawę w całości. Powodowie nie skierowali do pozwanego reklamacji ani nie wezwali pozwanego do zwrotu świadczenia nienależnego, pozwany zareagował natomiast od razu, przy pierwszej czynności procesowej, jaką jest złożenie odpowiedzi na pozew, i zgłosił do potrącenia swoją wierzytelność o zwrot kapitału kredytu. Powodowie nie kwestionują skuteczności potrącenia, nie złożyli apelacji od rozstrzygnięcia o częściowym oddaleniu powództwa. Można zresztą zwrócić uwagę, że nic nie stało na przeszkodzie, aby sami powodowie dokonali rozliczenia kredytu i wystąpili z żądaniem ustalenia nieważności umowy kredytu oraz zapłaty nadwyżki spłat nad kapitałem, czyli zwrotu świadczenia nienależnego, efektywnie wzbogacającego pozwanego kosztem powodów.
Pełnomocnik powodów nie oznaczył w pozwie wartości przedmiotu sporu w zakresie roszczenia o ustalenie, na co Sąd Okręgowy nie zareagował – należało zwrócić pozew w tej części na podstawie art. 130 1a § 1 k.p.c. Na potrzeby rozliczenia kosztów procesu należy posłużyć się prawidłowymi wartościami. Łączna wartość dochodzonych przez powodów roszczeń to 376.643,47 zł (w tym roszczenie o ustalenie nieistnienia stosunku kredytu – 175.000 zł, roszczenie o zapłatę 201.643,47 zł), z czego powodowie uzyskali uwzględnienie roszczeń o wartości 201.643,47 zł (ustalenie – 175.000 zł + zapłata 26.643,47), zatem wygrali sprawę w 53,54 %. Koszty procesu po stronie powodów obejmują: opłatę sądową od pozwu – 1.000 zł, wynagrodzenie pełnomocnika procesowego ustalone zgodnie z § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22.10.2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie – 5.400 zł (stawka według wartości podanej przez pełnomocnika), opłaty skarbowe od pełnomocnictw – 34 zł, wynagrodzenie pełnomocnika procesowego w postępowaniu zażaleniowym I ACz 383/24 ustalone zgodnie z § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 2 pkt przywołanego rozporządzenia – 2.700 zł, tj. łącznie 9.134 zł, z czego 53,54 % wynosi 4.890,34 zł. Koszty procesu po stronie pozwanego obejmują: wynagrodzenie pełnomocnika procesowego ustalone zgodnie z § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22.10.2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych – 5.400 zł, opłatę skarbową od pełnomocnictwa – 17 zł, opłatę sądową od zażalenia – 30 zł oraz wynagrodzenie pełnomocnika procesowego w postępowaniu zażaleniowym I ACz 383/24 ustalone zgodnie z § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 2 pkt przywołanego rozporządzenia – 2.700 zł, tj. łącznie 8.147 zł, z czego 46,46 % wynosi 3.785,10 zł. Różnica pomiędzy wskazanymi kwotami wynosi 1.105,24 zł na korzyść powodów, tj. po 552,62 zł na rzecz każdego z powodów (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16.11.2023 r., III CZP 54/23, OSNC 2024/6/57).
Działając na podstawie art. 386 § 1 k.p.c., Sąd Apelacyjny zmienił zatem zaskarżony wyrok w punkcie IV w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powodów po 552,62 zł kosztów procesu.
W pozostałym zakresie apelacja podlegała oddaleniu jako niezasadna – art. 385 k.p.c.
Wobec zmiany zaskarżonego wyroku jedynie w zakresie kosztów procesu powodów należy uznać za wygrywających postępowanie apelacyjne, co stosownie do art. 100 in fine k.p.c. oznacza przyznanie im zwrotu kosztów tego postępowania w całości. Koszty te obejmują wynagrodzenie pełnomocnika procesowego ustalone zgodnie z § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia w sprawie opłat za czynności adwokackie – 8.100 zł, tj. po 4.050 zł na rzecz każdego z powodów.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Apelacyjny orzekł, jak w sentencji wyroku.
Krzysztof Rudnicki