Wyrok z 30 września 2025, sygn. III AUa 90/25

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 września 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: sędzia Marta Sawińska

Protokolant: Emilia Wielgus

po rozpoznaniu w dniu 30 września 2025 r. w Poznaniu

sprawy (...) sp. z o.o. w Z.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z.

przy udziale : L. B., O. S., S. S., N. L., V. V., T. K., S. V., D. Z., V. P., Y. T.

o ustalenie nieistnienia obowiązku ubezpieczenia społecznego

na skutek apelacji (...) sp. z o.o. w Z.

od wyroku Sądu Okręgowego w Zielonej Górze

z dnia 18 grudnia 2024 r. sygn. akt IV U 1353/24

1.  oddala apelację,

2.  zasądza od (...) sp. z o.o. w Z. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. kwotę 2700 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego od dnia uprawomocnienia się orzeczenia o kosztach do dnia zapłaty - tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w instancji odwoławczej.

sędzia Marta Sawińska

UZASADNIENIE

1)Decyzją z dnia 2 czerwca 2023r., Nr (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 1, art. 6 ust. 1 pkt 4, art. 12 ust. 1, art. 13 ust. 2 ustawy z 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych stwierdził, że L. B., jako osoba wykonująca pracę na podstawie umowy zlecenia u płatnika składek (...) Sp. z o.o. w Z. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu w okresie od 18 stycznia 2023r.

W uzasadnieniu decyzji organ rentowy podał, ze warunki wymienione w art. 5 ust. 2 ustawy o Systemie Ubezpieczeń Społecznych powinny być spełnione łącznie. Zdaniem organu, nawet jeśli przyjąć inną interpretację art. 5 ust. 2 ustawy, to i tak osoba ubezpieczona podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z uwagi na stałość pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w czasie realizacji umowy zlecenia wykonanej na rzecz płatnika składek.

2) Decyzją z dnia 2 czerwca 2023r., Nr (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. stwierdził, że O. S., jako osoba wykonująca pracę na podstawie umowy zlecenia u płatnika składek (...) Sp. z o.o. w Z. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu w okresie od 18 stycznia 2023r.

Pozwany organ rentowy uzasadnił swoją decyzję w ten sam sposób jak w przypadku decyzji dotyczącej L. B..

3) Decyzją z dnia 2 czerwca 2023r., Nr (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. stwierdził, że S. S., jako osoba wykonująca pracę na podstawie umowy zlecenia u płatnika składek (...) Sp. z o.o. w Z. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu w okresie od 18 stycznia 2023r. do 11 kwietnia 2023r.

Pozwany organ rentowy uzasadnił swoją decyzję w ten sam sposób jak w przypadku decyzji dotyczącej O. S..

4) Decyzją z dnia 2 czerwca 2023r., Nr (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. stwierdził, że N. L., jako osoba wykonująca pracę na podstawie umowy zlecenia u płatnika składek (...) Sp. z o.o. w Z. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu w okresie od 18 stycznia 2023r.

Pozwany organ rentowy uzasadnił swoją decyzję w ten sam sposób jak w przypadku decyzji dotyczącej S. S..

5) Decyzją z dnia 2 czerwca 2023r., Nr (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. stwierdził, że V. V., jako osoba wykonująca pracę na podstawie umowy zlecenia u płatnika składek (...) Sp. z o.o. w Z. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu w okresie od 30 stycznia 2023r. do 28 kwietnia 2023r.

Pozwany organ rentowy uzasadnił swoją decyzję w ten sam sposób jak w przypadku decyzji dotyczącej N. L..

6) Decyzją z dnia 2 czerwca 2023r., Nr (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. stwierdził, że T. K., jako osoba wykonująca pracę na podstawie umowy zlecenia u płatnika składek (...) Sp. z o.o. w Z. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu w okresie od 18 stycznia 2023r.

Pozwany organ rentowy uzasadnił swoją decyzję w ten sam sposób jak w przypadku decyzji dotyczącej V. V..

7) Decyzją z dnia 2 czerwca 2023r., Nr (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. stwierdził, że S. V., jako osoba wykonująca pracę na podstawie umowy zlecenia u płatnika składek (...) Sp. z o.o. w Z. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu w okresie od 18 stycznia 2023r.

Pozwany organ rentowy uzasadnił swoją decyzję w ten sam sposób jak w przypadku decyzji dotyczącej T. K..

8) Decyzją z dnia 2 czerwca 2023r., Nr (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. stwierdził, że D. Z., jako osoba wykonująca pracę na podstawie umowy zlecenia u płatnika składek (...) Sp. z o.o. w Z. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu w okresie od 18 stycznia 2023r.

Pozwany organ rentowy uzasadnił swoją decyzję w ten sam sposób jak w przypadku decyzji dotyczącej S. V..

9) Decyzją z dnia 2 czerwca 2023r., Nr (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. stwierdził, że V. P., jako osoba wykonująca pracę na podstawie umowy zlecenia u płatnika składek (...) Sp. z o.o. w Z. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu w okresie od 18 stycznia 2023r.

Pozwany organ rentowy uzasadnił swoją decyzję w ten sam sposób jak w przypadku decyzji dotyczącej D. Z..

10) Decyzją z dnia 2 czerwca 2023r., Nr (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. stwierdził, że Y. T., jako osoba wykonująca pracę na podstawie umowy zlecenia u płatnika składek (...) Sp. z o.o. w Z. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu w okresie od 18 stycznia 2023r.

Pozwany organ rentowy uzasadnił swoją decyzję w ten sam sposób jak w przypadku decyzji dotyczącej V. P..

Odwołanie od decyzji złożył płatnik składek zaskarżając ww. decyzje w całości. Skarżąca spółka wniosła o zmianę zaskarżanych decyzji poprzez ustalenie, że ubezpieczeni nie podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu rentowym i wypadkowemu z tytułu umów zlecenia, które zawarli oni z odwołującą w okresach objętych sporem. Wniosła również o zasądzenie od pozwanego organu rentowego na rzecz odwołującej kosztów zastępstwa procesowego.

Zarządzeniem z dnia 9 lipca 2024r. połączono sprawy z odwołań płatnika składek we wszystkich przedmiotowych sprawach do łącznego rozpoznania, pod sygn. IV U 1353/24 (k. 43 akt).

Wyrokiem z 18 grudnia 2024 r. (sygn. IV U 1353/24) Sąd Okręgowy w Zielonej Górze IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w punkcie I oddalił odwołanie, a w punkcie II wyroku zasądził od odwołującej (...) Sp. z o.o. w Z. na rzecz pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. kwotę 1800 zł tytułem zwrotu kosztów procesu z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za czas od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

Na mocy art. 387 § 2 ¹ pkt 1 k.p.c. Sąd Apelacyjny odstąpił od szczegółowego przedstawienia podstawy faktycznej wyroku, albowiem Sąd II instancji nie zmienił ani nie uzupełnił ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd I instancji i przyjął je w całości za własne.

Apelację od powyższego wyroku wniosła odwołująca (...) sp. z o.o., zaskarżając go w całości i zarzucając mu:

1.  Naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:

a)  naruszenie art. 233 § 1 KPC w zw. z art. 245 § 1 KPC poprzez zaniechanie wszechstronnego rozważania materiału dowodowego zebranego w sprawie poprzez pominięcie w ocenie;

a.  ankiety Ubezpieczonych załączonych do umowy zlecenia, z której wynika, iż Ubezpieczeni mają stałe miejsce zamieszkania na Ukrainie, tam posiadają adres stałego zameldowania, tam również zamierzają spędzać urlopy i inne przerwy w pracy, w Polsce przebywają tylko w związku z wykonywaniem pracy, na Ukrainie mieszka rodzina Ubezpieczonych, z którą utrzymują ścisłe związki, ponadto zamierzają regularnie wracać na Ukrainę, ich rodzina nie przeniosła się do Polski oraz nie zamierzają zostać w Polsce na stałe,

b.  umów zlecenia zawartych przez Ubezpieczonych z Odwołującą z których wynika, iż zostały zawarte na czas oznaczony,

c.  historii ubezpieczeniowej, z której wynika: (i) iż większość Ubezpieczonych nie ma miała wcześniejszej historii ubezpieczeniowej, a zatrudnienie u Odwołującej (lub jej poprzedniczki prawnej) było najczęściej pierwszym zatrudnieniem w Polsce, (ii) że część Ubezpieczonych po wygaśnięciu umowy zlecenia miała kilkumiesięczne przerwy, podczas których nie miała żadnego tytułu do ubezpieczenia, co świadczy o tym, że nie przebywała w tym czasie na terenie Polski; ( (...)) cześć Ubezpieczonych (V. S., V. V.. N. L.) nie ma obecnie żadnego tytułu do ubezpieczeń na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a zatem w ogóle nie przebywa na terenie Polski.

tj. dokumentów potwierdzających, że pobyt Ubezpieczonych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej miał charakter przejściowy „niestały” w rozumieniu art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych – a przez to błędne ustalenie stanu faktycznego w sprawie,

b)  naruszenie art. 233 § 1 KPC poprzez uznanie, że Ubezpieczeni podlegają obowiązkowi ubezpieczenia społecznego u Odwołującej ze względu na ich późniejszą historię ubezpieczeniową, co stanowi rażące naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów, skutkujące wydaniem nieprawidłowego rozstrzygnięcia przez sąd I instancji,

c)  naruszenie przepisów art. 299 KPC w zw. z art. art. 235 ² § 1 pkt 2 i 5 KPC w zw. z art. 227 KPC poprzez pominięcie dowodu z przesłuchania Stron, mimo iż w świetle ustalonych okoliczności faktycznych konieczność przeprowadzenia dowodu, a w szczególności przesłuchania Ubezpieczonych miało na celu ustalenie czy mieli oni zamiar przebywania na terytorium Polski i czy pobyt ten miał charakter stały czy też nie, a także czy w trakcie samego zatrudnienia zmieniali oni miejsce zamieszkania, co jest niezbędne w celu ustalenia możliwości zastosowania wobec Ubezpieczonych zwolnienia określonego w art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych;

d)  naruszenie przepisu art. 232 KPC w zw. z art. art. 235 ² § 1 pkt. 2 i 5 KPC w zw. z art. 227 KPC poprzez pominięcie dowodu z przesłuchania w charakterze świadka M. W., który to dowód miał służyć wykazaniu faktów: powodów zgłoszenia Ubezpieczonych będących cudzoziemcami wyłącznie do ubezpieczenia zdrowotnego, braku charakteru stałego pobytu Ubezpieczonych na terytorium kraju, zakresu i przedmiotu umowy zlecenia zawartej z Ubezpieczonymi, i przyczynić się do prawidłowego ustalenia stanu faktycznego, co jest niezbędne w celu ustalenia możliwości zastosowania wobec Ubezpieczonych zwolnienia określonego w art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych;

e)  naruszenie przepisu art. 232 KPC w zw. z art. art. 235 ² § 1 pkt. 2 i 5 KPC w zw. z art. 227 KPC poprzez pominięcie dowodu z przesłuchania M. S., który to dowód miał służyć wykazaniu faktów: powodów zgłoszenia Ubezpieczonych wyłącznie do ubezpieczenia zdrowotnego, braku charakteru stałego pobytu cudzoziemców będących zleceniobiorcami na terytorium kraju, zakresu i przedmiotu umowy zlecenia zawartej z Ubezpieczonymi, i przyczynić się do prawidłowego ustalenia stanu faktycznego, co jest niezbędne w celu ustalenia możliwości zastosowania wobec Ubezpieczonych zwolnienia określonego w art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

2.  Naruszenie prawa materialnego, a to:

⚫

art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że Ubezpieczeni w trakcie zatrudnienia w spółce (...) przebywali w Polsce na pobyt stały w rozumieniu art. 5 ust. 2 ustawy systemowej, a ponadto, że dla oceny jego zastosowania znaczenia nie ma cel i zamiar Ubezpieczonych co do pobytu na terytorium Polski, podczas gdy z treści przepisu wynika, że znaczenie dla jego zastosowania ma charakter pobytu na terytorium Polski, a zgodnie z nim ma on być pobytem „nie stałym”, co wskazuje, że ustawodawca zmierza do ustalenia charakteru pobytu, co wiąże się z ustaleniem stanu faktycznego a nie jedynie wykładni prawnej przedmiotowego przepisu.

Wskazując na powyższe zarzuty odwołująca Spółka wniosła o:

1.  zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie odwołania Odwołującej oraz orzeczenie co do istoty sprawy tj. przyjęcie, że Ubezpieczeni nie podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu z tytułu umowy zlecenia zawartej z Odwołującą w okresie wskazanym w decyzji,

2.  zasądzenie od Organu rentowego na rzecz Odwołującej zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według spisu kosztów, a w przypadku nieprzedstawienia spisu kosztów, według norm przepisanych.

Ponadto wniosła:

- o zmianę postanowienia wydanego przez Sąd I instancji na rozprawie w dniu 18 grudnia 2024 r. o pominięciu dowodu z zeznań w charakterze strony Ubezpieczonych poprzez dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z przesłuchania w charakterze strony Ubezpieczonych - celem wykazania faktu: ustalenia zamiaru i charakteru pobytu Ubezpieczonych na terytorium Polski, celu złożonego przez Ubezpieczonych oświadczenia przed zawarciem umowy zlecenia, nieposiadania centrum życiowego na terytorium Polski;

- o uzupełnienie postępowania dowodowego przez przeprowadzenie dowodu z przesłuchania w charakterze świadka M. W. (adres w aktach) - celem wykazania faktu: powodów zgłoszenia Ubezpieczonych wyłącznie do ubezpieczenia zdrowotnego, braku charakteru stałego pobytu Ubezpieczonych będących cudzoziemcami na terytorium kraju, zakresu i przedmiotu umowy zlecenia zawartej z Ubezpieczonymi, braku możliwości weryfikacji prawdziwości oświadczeń składanych przez Ubezpieczonymi przed zawarciem umowy zlecenia, opieraniu się przez Odwołującą na oświadczeniach składanych przez Ubezpieczonych co do charakteru jej pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

W odpowiedzi na apelację odwołującej spółki Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. wniósł m.in. o jej oddalenie oraz o zasądzenie na jego rzecz od odwołującej kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu odwoławczym według norm przepisanych.

Sąd Apelacyjny zważył co następuje:

Wniesioną przez odwołującą (...) sp. z o.o. apelację uznać należy za bezzasadną.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, rozstrzygnięcie Sądu I instancji jest oczywiście prawidłowe. Sąd Okręgowy właściwie przeprowadził postępowanie dowodowe, w żaden sposób nie uchybiając przepisom prawa procesowego, dokonał trafnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego i w konsekwencji prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy. Prawidłowo także zastosował prawo materialne. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne i rozważania prawne Sądu Okręgowego, a wobec niewątpliwego wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy, nie widział też konieczności uzupełniania postępowania dowodowego.

W przedmiotowej sprawie istota sporu sprowadzała się do ustalenia czy osoby wskazane w sentencji zaskarżonych decyzji powinny podlegać ubezpieczeniom społecznym jako zleceniobiorcy na terenie Rzeczypospolitej Polskiej.

Odnosząc się do zarzutów naruszenia przez Sąd Okręgowy przepisów postępowania, Sąd Apelacyjny stwierdza, że są one niezasadne. Dla rozstrzygnięcia sprawy nie było niezbędne przeprowadzenie dowodu z zeznań ubezpieczonych i zeznań świadka M. W., gdyż nie miało bowiem znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy to, z jakich przyczyn ubezpieczeni zostali z tytułu zawartej z odwołującą spółką umowy zlecenia zgłoszeni wyłącznie do ubezpieczenia zdrowotnego. Dla rozstrzygnięcia istotne było wyłącznie dokonane przez sąd prawidłowe ustalenie, że ubezpieczeni obywatele Ukrainy zawarli z odwołującą spółką umowy zlecenia które wykonywali od 18 stycznia 2023r. oraz brak posiadania przez nich innego tytułu do ubezpieczeń społecznych i prawidłowa ocena prawna sądu I instancji tychże faktów.

Przeprowadzenie tego dowodu z zeznań ubezpieczonych nie było konieczne z przyczyn opisanych powyżej, a także ze względu na poniżej przedstawione rozważania dotyczące znaczenia zamiaru danej osoby ukierunkowanego na charakter jej pobytu w Polsce w kontekście istnienia obowiązku ubezpieczeń społecznych w przypadku podjęcia aktywności zawodowej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej. Zamiar danej osoby stałego czy czasowego przebywania w Polsce sam w sobie nie ma, dla kwestii istnienia/nieistnienia obowiązku ubezpieczeń społecznych, rozstrzygającego znaczenia. W kwestii oceny charakteru pobytu ubezpieczonego na terenie RP wystarczające było odwołanie się przez Sąd Okręgowy do dokumentów w aktach sprawy, w tym umowy zawartej przez ubezpieczonych z (...) sp. z o.o. Uzupełniająco w tej kwestii, dla wzmocnienia prawidłowości wywodów Sądu I instancji w tej kwestii, wskazać należy, że już choćby z czasu trwania umowy wynika, że pobyt ubezpieczonych na terenie RP należało w świetle art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 17 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (aktualnie tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r., poz. 497), ocenić jako stały. Trudno bowiem uznać, że wykonując pracę na rzecz odwołującej spółki za wynagrodzeniem ustalonym według stawki godzinowej, ubezpieczeni jedynie sporadycznie przebywali w Polsce, a ich centrum życiowe znajdowało się poza granicami kraju (na Ukrainie). Nieprawdopodobne w tych okolicznościach, wynikających wprost z materiału dowodowego i powszechnej wiedzy geograficznej, jest to, by ubezpieczeni cyklicznie przemieszczali się na trasie Ukraina – Polska (Z.) w celu wykonywania umów zlecenia.

Zaznaczyć należy, że ubezpieczeni – obywatele Ukrainy – pracowali na terytorium Polski na podstawie umów cywilnoprawnych już wcześniej, jeszcze przed zatrudnieniem u skarżącego płatnika składek (L. B. od 13 września 2022r., O. S. od 6 października 2020r., S. S. 17 sierpnia 2018r., N. L. od 19 września 2022r., V. V. od. 30 stycznia 2023r., T. K. od 11 marca 2020r., S. V. 28 lutego 2022r., D. Z. od 12 września 2019r., V. P. od 6 lipca 2022r., Y. T. od 8 października 2019r.) To dodatkowy argument przemawiający za tym, że nastąpiło przesunięcie ich działalności życiowej z Ukrainy do Polski. Ponadto, choć potocznie rozumiana „długotrwałość” pobytu nie ma kluczowego znaczenia, ubezpieczeni przebywali na terenie Polski i pracowali tu na podstawie umów cywilnoprawnych dostatecznie długo, by uznać ich pobyt za długotrwały (zarówno patrząc na sumę okresów pracy, jak i na sam okres sporny w tej sprawie).

Powyżej opisane fakty oraz prawidłowe ustalenia Sądu Okręgowego zostały również prawidłowo ocenione przez ten sąd pod względem prawnym. Tym samym nie zachodzi zarzucane naruszenie art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 17 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

Godzi się w tym miejscu, za Sądem Okręgowym, przypomnieć, że zgodnie z ww. przepisem nie podlegają ubezpieczeniom społecznym określonym w ustawie obywatele państw obcych, których pobyt na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej nie ma charakteru stałego i którzy są zatrudnieni w obcych przedstawicielstwach dyplomatycznych, urzędach konsularnych, misjach, misjach specjalnych lub instytucjach międzynarodowych, chyba że umowy międzynarodowe stanowią inaczej. Wątpliwości interpretacyjne w odniesieniu do omawianej regulacji dotyczą znaczenia zawartego w tekście przepisu spójnika „i”, a językowa wykładnia przepisu nie daje w tym zakresie jednoznacznego wyniku. Można bowiem przyjmować, że spójnik ten łączy w ramach hipotezy wyrażonej w przepisie normy prawnej dwie kategorie podmiotów (obywateli państw obcych), do których adresowana jest dyspozycja tejże normy. Można jednak stawiać tezę, że chodzi o jedną kategorię obywateli państw obcych, którzy dla skorzystania z uregulowanego w art. 5 ust. 2 ustawy systemowej wyłączenia z ubezpieczeń społecznych muszą spełniać kumulatywnie dwie przesłanki, to jest nie przebywać na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej na stałe i zarazem być zatrudnionymi w wymienionych w przepisie placówkach.

W judykaturze dominuje pierwsza ze wskazanych wyżej wykładni art. 5 ust. 2 ustawy. W utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto bowiem, że z art. 5 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie wynika wymóg łącznego spełnienia dwóch wymienionych w tym przepisie przesłanek niepodlegania obowiązkowi ubezpieczenia społecznego przez obywateli państw obcych. Sąd Najwyższy stoi na stanowisku, że przepis ten kreuje dwie niezależne od siebie kategorie określonych w nim osób, które obowiązkowi temu nie podlegają. Są nimi: po pierwsze - obywatele państw obcych, których pobyt na obszarze Polski nie ma charakteru stałego oraz po drugie - obywatele państw obcych, którzy zatrudnieni są w wymienionych w tym przepisie placówkach (wyroki Sądu Najwyższego: z 28 maja 2008 r., I UK 303/07, OSNP 2009 nr 17-18, poz. 243; z 17 stycznia 2007 r., I UK 225/06, OSNP 2008 nr 3-4, poz. 46).

W pierwszej kolejności trzeba podkreślić, że pojęcie „pobytu o charakterze stałym”, o jakim mowa w art. 5 ust. 2 ustawy systemowej, nie zostało zdefiniowane ustawowo, jednakże w orzecznictwie powszechnie przyjmuje się, iż należy je dekodować w powiązaniu z systemem ubezpieczenia społecznego, a nie przez odwoływanie się do przepisów o charakterze meldunkowym i ustaleń ilościowych, to jest, ile razy dana osoba wjeżdża do Polski i jak długo tu pozostaje (wyrok Sądu Najwyższego z 17 września 2009 r., II UK 11/09, OSNP 2011 nr 9-10, poz. 134).

Na poparcie tej tezy należy odwołać się do wyroku Sądu Najwyższego z 6 września 2011 r. (I UK 60/11, LEX nr 1102994), w którego uzasadnieniu dokonano podsumowania dorobku judykatury w spornej kwestii oraz przedstawiono dodatkowe argumenty za określoną metodą wykładni art. 5 ust. 2 ustawy systemowej. Zauważono, że punktem odniesienia dla wyjaśnienia kwestii, czy pobyt cudzoziemca nie ma charakteru stałego, jest wymieniony w tym przepisie obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym. Skoro ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych określa zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym, to podlegają im także obywatele państw obcych, którzy podejmują działalność stanowiącą podstawę objęcia ich obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym. W żadnej mierze art. 5 ust. 2 ustawy systemowej nie zmienia podstawowej reguły stanowiącej, że obowiązek ubezpieczenia społecznego - również wobec obywateli państw obcych - powstaje między innymi z chwilą rozpoczęcia wykonywania pozarolniczej działalności (art. 13 pkt 4 ustawy). Dlatego charakter pobytu (stały albo niestały) należy odnosić w relacji do powszechnego obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym, czyli do podstawy ubezpieczenia. Ten charakter nie zależy natomiast od tego, jaki zamiar, co do okresu przebywania w Polsce, przejawia cudzoziemiec (wyroki Sądu Najwyższego z: 23 maja 2008 r., I UK 303/07, LEX nr 516772; 17 stycznia 2006 r., I UK 225/06, LEX nr 351984; 9 stycznia 2024 r., I USKP 6/23, LEX nr 3655321; postanowienia Sądu Najwyższego z: 18 stycznia 2010 r., II UK 297/09, LEX nr 960479; 10 maja 2023 r., I USK 170/22, LEX nr 3565880). Stały pobyt w rozumieniu art. 5 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych podlega zatem ocenie w zależności od realizowanej działalności, z której wynika ustawowy obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym. Stały pobyt to pobyt niezmienny w danym okresie, czyli w okresie realizacji podstawy ubezpieczenia, przy czym nie ma większego znaczenia okoliczność dotycząca tego, jaką administracyjną gwarancję prowadzenia działalności lub zapewnienie pobytu miał w Polsce obywatel państwa obcego. Liczy się to, czy obywatel państwa obcego, przebywając na terytorium RP w stałym charakterze, prowadził działalność pozarolniczą. O tym, czy dany pobyt ma charakter stały, nie decyduje więc stały pobyt w sensie „długotrwałości i stałości pobytu na terenie Rzeczypospolitej Polskiej”, albowiem w takim wypadku wyłączeniu z ubezpieczeń społecznych podlegaliby ci cudzoziemcy, których pobyt nie ma „takich cech”, choć spełnialiby warunki podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym, na przykład wspólnicy jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (wyrok Sądu Najwyższego z 16 lipca 2020 r., I UK 20/19, OSNP 2021 Nr 6, poz. 67; postanowienie Sądu Najwyższego z 10 maja 2023 r., I USK 170/22, LEX nr 3565880; 16 maja 2023 r., II USK 9/23, LEX nr 3562858).

Podobnie w wyroku z 1 października 2019 r. (I UK 194/18, OSNP 2020 Nr 12, poz. 137) Sąd Najwyższy podkreślił, że w orzecznictwie opartym na wykładni art. 5 ust. 2 ustawy systemowej wyjaśniono, iż o podleganiu albo niepodleganiu cudzoziemca ubezpieczeniom społecznym w Polsce z tytułu aktywności rodzącej taki obowiązek nie decyduje charakter dokumentu pobytowego, jakim legitymuje się cudzoziemiec, ani nawet długość pobytu cudzoziemca, lecz okoliczność, czy w okresie prowadzenia działalności stanowiącej tytuł podlegania ubezpieczeniom społecznym faktyczny pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej miał charakter stały, czy też czasowy. Sąd Najwyższy opowiedział się bowiem wyraźnie za tym, by o zastosowaniu art. 5 ust. 2 ustawy systemowej decydowało to, gdzie w okresie wykonywania czynności stanowiących tytuł do podlegania ubezpieczeniom społecznym znajduje się centrum interesów życiowych i zawodowych danej osoby, co z kolei należy analizować z perspektywy sposobu realizacji działalności, z której wynika ustawowy obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym (wyroki Sądu Najwyższego z: 6 września 2011 r., I UK 60/11, LEX nr 1102994; 17 września 2009 r., II UK 11/09, OSNP 2011 nr 9-10, poz. 134; 19 marca 2024 r., I USKP 24/23, LEX nr 3695214; postanowienie Sądu Najwyższego z 30 stycznia 2024 r., II USK 254/23, LEX nr 3666278). W tym ujęciu stały pobyt, o którym mowa w art. 5 ust. 2 ustawy systemowej, to pobyt niezmienny w okresie realizacji tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym. Formalny status pobytu cudzoziemca na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest zatem nieistotny. Z takiej wykładni art. 5 ust. 2 ustawy systemowej wynika, że zarówno w przypadku pracowniczego tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym, jak i tytułu wynikającego z wykonywania umowy zlecenia sam zamiar czasowego przebywania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, czy też legitymowanie się jedynie zezwoleniem na pobyt czasowy nie mają rozstrzygającego znaczenia.

Odnosząc się wprost do umów zlecenia jako tytułu ubezpieczeniowego Sąd Najwyższy w wyroku z 9 stycznia 2024 r. (I USKP 6/23, LEX nr 3655321) stwierdził, że z zaprezentowanej wykładni art. 5 ust. 2 ustawy systemowej wynika, iż zarówno w przypadku pracowniczego tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym, jak i tytułu wynikającego z wykonywania umowy zlecenia, sam zamiar czasowego przebywania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej czy też legitymowanie się jedynie zezwoleniem na pobyt czasowy, nie mają rozstrzygającego znaczenia. Istotne jest jedynie, czy podczas wykonywania wyżej wymienionych działalności można mówić o stałym przebywaniu danej osoby na terytorium Polski. W konsekwencji przyjazd choćby i cykliczny (regularny) do Polski celem wykonywania pewnych aktywności zawodowych, jak np. prowadzenie wykładów, czy świadczenie usług doradczych na podstawie umowy zlecenia albo umowy o pracę nie będzie powodował objęcia obywatela państwa trzeciego polskim systemem ubezpieczenia społecznego. Natomiast stałe przebywanie w Polsce w okresie wykonywania tych czynności (np. zamieszkanie w Polsce i prowadzenie wykładów lub badań przez jeden semestr), chociażby przez krótki (sumarycznie) okres determinowany czasowym zezwoleniem na pobyt, będą prowadzić do objęcia polskim systemem ubezpieczeń społecznych. W postanowieniu z 19 stycznia 2022 r. (III USK 181/21, LEX nr 3370640) Sąd Najwyższy podkreślił przy tym, że pobyt cudzoziemców, których przedsiębiorca zamierzał zatrudnić, nie ma charakteru przypadkowego, okazjonalnego, ale był ściśle związany z podjęciem działalności zarobkowej w drodze umowy zlecenia, a zatem rodzącej obowiązek ubezpieczenia społecznego w świetle przepisów art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Podsumowując uwagi dotyczące kwestii podlegania ubezpieczeniom społecznym cudzoziemców - zleceniobiorców, których pobyt na terenie RP ma mieć charakter tymczasowy, a nie trwały, Sąd Najwyższy w powołanym już wyżej wyroku z 9 stycznia 2024 r. (I USKP 6/23, LEX nr 3655321) sformułował kilka tez, odnosząc się do zaprezentowanej na gruncie art. 5 ust. 2 ustawy systemowej wykładni charakteru pobytu obywatela państwa obcego na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej. Sąd Najwyższy w cytowanym judykacie uznał bowiem w szczególności, że dla uznania pobytu cudzoziemca spoza państw członkowskich Unii Europejskiej, którzy przebywają na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wykonywaniem umów zlecenia, dla ustalenia, czy pobyt ten ma charakter stały albo niestały, w zakresie obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym znaczenie ma odniesienie się do powszechnego obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym, czyli do podstawy ubezpieczenia. Kluczowe znaczenie ma zatem charakter aktywności zarobkowej cudzoziemca stanowiącej tytuł ubezpieczeniowy i sposób jej realizacji w okolicznościach indywidualnej sprawy. Charakter pobytu nie zależy natomiast od zamiaru, jaki co do okresu przebywania w Polsce przejawia cudzoziemiec; rodzaju posiadanego dokumentu pobytowego; kwestii formalno-meldunkowych itp. W szczególności uzyskanie przez cudzoziemca zezwolenia na pobyt na czas oznaczony nie przeczy stałemu pobytowi w rozumieniu art. 5 ust. 2 ustawy systemowej.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 28 listopada 2023 r. III USK 97/23 o zastosowaniu art. 5 ust. 2 u.s.u.s. powinno decydować to, gdzie w okresie wykonywania czynności stanowiących tytuł do podlegania ubezpieczeniom społecznym znajduje się centrum interesów życiowych i zawodowych danej osoby, co z kolei należy analizować z perspektywy sposobu realizacji działalności, z której wynika ustawowy obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym. W tym ujęciu stały pobyt, o którym mowa w art. 5 ust. 2 u.s.u.s., to pobyt niezmienny w okresie realizacji tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym. Formalny status pobytu cudzoziemca na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest zatem nieistotny. Przepis art. 5 ust. 2 u.s.u.s. jako wprowadzający wyjątek od stosowania ustawy, czyli pozbawiający ochrony zapewnianej przez system ubezpieczeń społecznych, powinien być interpretowany przy stosowaniu wykładni zawężającej, a nie rozszerzającej, gdyż wyłączenie z ubezpieczenia społecznego prowadzi w istocie do wykluczenia z ochrony ubezpieczeniowej.

W postanowieniu z dnia 4 grudnia 2024 r. III USK 110/24 Sąd Najwyższy podkreślił, że termin „nie podlegają ubezpieczeniom społecznym obywatele państw obcych, których pobyt na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej nie ma charakteru stałego”, zawarty w treści art. 5 ust. 2 u.s.u.s., należy dekodować w powiązaniu z systemem ubezpieczenia społecznego, a nie przez odwoływanie się do przepisów o charakterze meldunkowym, ilościowym (ile razy dana osoba wjeżdża do kraju i jak długo tu pozostaje). Wobec tego uzyskanie przez cudzoziemca zezwolenia na pobyt na czas oznaczony wcale nie przeczy stałemu pobytowi w rozumieniu art. 5 ust. 2 u.s.u.s., jako że nawet taki pobyt jest również stały w sensie „niezmienny w danym okresie”.

Zwraca się także uwagę na bardzo poważne konsekwencje praktyczne wywołane pozbawieniem ochrony ubezpieczeniowej obywateli państw obcych, podejmujących wprawdzie zatrudnienie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, lecz których pobyt nie ma stałego charakteru. Nieobjęcie tych osób ubezpieczeniem społecznym, powiązane z brakiem obowiązku składkowego, ma bowiem umożliwiać istotne obniżenie kosztów pracy a w konsekwencji wspierać niepożądane na rynku pracy zjawisko zatrudnienia dumpingowego (M. P.: Osoby niepodlegające powszechnym ubezpieczeniom społecznym w Polsce. Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z 1 października 2019 r., I UK 194/18, Orzecznictwo Sądów Polskich 2022 nr 1, s. 75).

W odniesieniu z kolei do oceny charakteru pobytu określonego cudzoziemca na terenie RP, to jest czy ma on charakter „stały”, czy „czasowy” stwierdzić należy, że Sąd Najwyższy konsekwentnie podkreśla, że interpretacji tych sformułowań na gruncie prawa ubezpieczeń społecznych należy dokonywać właśnie z uwzględnieniem perspektywy przepisów regulujących tę materię, a nie kwestii administracyjnoprawnych regulujących ten problem.

Powyższe rozważania oraz oceny Sądu Okręgowego, przy uwzględnieniu opisanego również powyżej charakteru aktywności zawodowej w Polsce osób ubezpieczonych (L. B., O. S., S. S., N. L., V. V., T. K., S. V., D. Z., V. P., Y. T.), ich wcześniejszego miejsca zamieszkania na Ukrainie i odległości tego miejsca od siedziby spółki, z którą ubezpieczeni mieli zawarte umowy zlecenie, prowadzą do jednoznacznej konkluzji o prawidłowości rozstrzygnięcia administracyjnego pozwanego i tym samym prawidłowości zaskarżonego wyroku.

Nietrafne jest również powoływanie się przez odwołującą na poglądy Sądu Apelacyjnego w Warszawie wyrażone w sprawie III AUa 679/16. Rozstrzygnięcie w tej sprawie zapadło na tle odmiennych od ustalonych w niniejszej sprawie faktów i przy uwzględnieniu przyjętych w tamtej sprawie założeń dotyczących charakteru pobytu cudzoziemców w Polsce. Rozstrzygnięcie w sprawie III AUa 679/16 Sąd Apelacyjnego w Warszawie zapadło na tle wniosku o interpretację przepisów z zakresu ubezpieczeń społecznych, w którym to wniosku w stanie faktycznym założono, że pobyt cudzoziemców, których wniosek dotyczył nie ma charakteru stałego. Skarga kasacyjna organu rentowego od powołanego przez odwołującą wyroku nie została wprawdzie przyjęta do rozpoznania, jednakże nie z przyczyn, które potwierdzałyby stanowisko odwołującej zawarte w apelacji w niniejszej sprawie. Odmawiając przyjęcia do rozpoznania skargi kasacyjnej w tej sprawie Sąd Najwyższy w postanowieniu z 25 czerwca 2019 r. II UK 291/18 potwierdził bowiem prawidłowość wykładni art. 5 ust. 2 ustawy w zakresie rozumienia pojęcie „pobytu stałego” przyjętą przez sąd okręgowy i sąd odwoławczy w niniejszej sprawie. Spór w tamtej sprawie koncentrował się nie zatem na tym, czy pobyt określonych osób podejmujących aktywność zawodową ma charakter stały, czy niestały, lecz na tym, czy oprócz niestałego charakteru pobytu (takie bezsporne założenie było przyjęte w sprawie) dla zastosowania wyjątku z art. 5 ust. 2 ustawy niezbędne jest spełnianie przez cudzoziemca, którego pobyt nie ma stałego charakteru także trzeciej z przesłanek wskazanych w istotnym dla sprawy przepisie, to jest zatrudnienia w placówkach wymienionych w tym przepisie. W powołanym postanowieniu Sąd Najwyższy stwierdził jednocześnie także, że termin „nie podlegają ubezpieczeniom społecznym obywatele państw obcych, których pobyt na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej nie ma charakteru stałego”, zawarty w treści art. 5 ust. 2 ustawy, należy dekodować w powiązaniu z systemem ubezpieczenia społecznego, a nie przez odwoływanie się do przepisów o charakterze meldunkowym, ilościowym (ile razy dana osoba wjeżdża do kraju i jak długo tu pozostaje). Wobec tego uzyskanie przez cudzoziemca zezwolenia na pobyt na czas oznaczony wcale nie przeczy stałemu pobytowi w rozumieniu art. 5 ust. 2 ustawy systemowej, jako że nawet taki pobyt jest również stały w sensie „niezmienny w danym okresie”. Powyższe potwierdza również prawidłowość zaskarżonego przez odwołującą rozstrzygnięcia.

Z kolei odwoływanie się przez apelującą do orzecznictwa sądów administracyjnych dotyczących rezydencji podatkowej jest z oczywistych względów bezprzedmiotowe, skoro wielokrotnie, jak wyżej wskazano, Sąd Najwyższy podkreślał, że kwestie związane z administracyjnoprawnymi regulacjami dotyczącymi pobytu na terenie RP, nie mają, na gruncie ubezpieczeń społecznych, znaczenia. Przywołane przez apelującą rozstrzygnięcie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 22 marca 2027 r., (...) SA/ (...) ma się w tym kontekście nijak do przedmiotu sprawy. Zresztą wskazuje się w nim wprost, że odnosi się ono do podlegania obowiązkowi podatkowemu a nie do kwestii obowiązku ubezpieczeń społecznych.

W świetle powyższego, Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 385 k.p.c., oddalił apelację jako bezzasadną (pkt 1 wyroku).

O kosztach postępowania Sąd Apelacyjny orzekł na podstawie art. 98 § 1, 1 ¹, 3 i 4 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. oraz § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych. Mając powyższe na względzie, tytułem zwrotu kosztów procesu (kosztów zastępstwa procesowego) zasądzono od (...) sp. z o.o. w Z. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. kwotę 2700 zł (10 x 270 zł) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spłacie świadczenia pieniężnego od dnia uprawomocnienia się orzeczenia o kosztach do dnia zapłaty – tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w instancji odwoławczej (punkt 2 wyroku).

sędzia Marta Sawińska