Wyrok z 29 czerwca 2023, sygn. V ACa 108/22

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 czerwca 2023 r.

Sąd Apelacyjny w Katowicach V Wydział Cywilny

w składzie:

po rozpoznaniu w dniu 29 czerwca 2023 r. w Katowicach

na rozprawie

sprawy z powództwa D. M., P. Ł.

przeciwko (...) Bank (...) Spółce Akcyjnej w W.

o zapłatę i ustalenie

na skutek apelacji pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego w Gliwicach

z dnia 1 grudnia 2021 r., sygn. akt I C 284/21,

1.  zmienia zaskarżony wyrok:

- w punkcie 2 o tyle, że odsetki ustawowe za opóźnienie od wymienionych w nim kwot zasądza do dnia 4 września 2022r. i zastrzega, iż wykonanie świadczenia nastąpi po zaofiarowaniu przez powodów na rzecz pozwanej kwoty 500.515,57 (pięćset tysięcy pięćset piętnaście 57/100) złotych lub zabezpieczenia roszczenia pozwanej
o zwrot tej kwoty i oddala powództwo o odsetki ustawowe za opóźnienie za okres późniejszy,

- w punkcie 3 o tyle, że odsetki ustawowe za opóźnienie od wymienionych w nim kwot zasądza do dnia 23 kwietnia 2023r. i zastrzega, iż wykonanie świadczenia nastąpi po zaofiarowaniu przez powodów na rzecz pozwanej kwoty 500.515,57 (pięćset tysięcy pięćset piętnaście 57/100) złotych lub zabezpieczenia roszczenia pozwanej o zwrot tej kwoty i oddala powództwo o odsetki ustawowe za opóźnienie za okres późniejszy;

2.  oddala apelację pozwanej w pozostałym zakresie;

3.  zasądza od pozwanej na rzecz powódki kwotę 4.050 (cztery tysiące pięćdziesiąt) złotych z tytułu kosztów postępowania apelacyjnego;

4.  zasądza od pozwanej na rzecz powoda kwotę 4.050 (cztery tysiące pięćdziesiąt) złotych z tytułu kosztów postępowania apelacyjnego.

Sygn. akt V ACa 108/22

UZASADNIENIE

W ostatecznie sprecyzowanym żądaniu skierowanym przeciwko pozwanej (...) Spółce Akcyjnej w W. powodowie D. M. i P. Ł. domagali się ustalenia nieważności umowy kredytu hipotecznego nr (...), z 28 lipca 2005 r. zawartej z poprzednikiem prawnym pozwanej (...) Bank (...) SA i zasądzenia od pozwanej na rzecz powódki P. Ł. kwoty 274 339,02 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 29 grudnia 2020 r. oraz kwoty 10 475,18 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 29 grudnia 2020 r. oraz zasądzenia od pozwanej na rzecz powoda D. M. kwoty 133 519,71 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 29 grudnia 2020 r. oraz kwoty 460 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 29 grudnia 2020 r.

Powodowie uzasadnili, że w dniu 28 lipca 2005 r. zawarli z poprzednikiem prawnym pozwanej umowę nr (...) na 150 025 CHF na okres 240 miesięcy. Zakwestionowali postanowienia § 1 ust 1 umowy; § 3 ust. 1 b umowy; § 6 pkt 4, 5, 7 regulaminu; § 8 pkt 2 ppkt 1 regulaminu; § 18 pkt 4 regulaminu oraz § 18 pkt 8 ppkt 3 i 4 regulaminu. W ocenie powodów umowa jest nieważna z mocy art. 58 § 1 i 3 k.c., ryzyko walutowe zostało przerzucone w całości na konsumentów i w tym zakresie doszło do naruszenia obowiązku informacyjnego banku, co implikuje zastosowanie art. 353 ¹ k.c.
w związku z art. 58 § 2 k.c. Dodali, że powyższe narusza także przepisy art. 69 ust. 1 i 2 prawa bankowego.

Pozwana (...) Spółka Akcyjna w W. wniosła o oddalenie powództwa w całości. Zaprzeczyła aby umowa była nieważna i aby zawierała klauzule abuzywne. Wskazała, że powodowie sami wybrali kredyt w CHF, nie byli namawiani do jego zaciągnięcia, nie było prawnego obowiązku informowania o ryzyku kursowym i prezentowania symulacji obrazujących skutki ryzyka, a wbrew twierdzeniom pozwu byli pouczeniu o ryzyku, mogli indywidualnie negocjować warunki wypłaty i spłaty kredytu. Dodała także, że wysokość kursów waluty CHF ustalana przez bank odpowiadała kursom rynkowym i nie naruszała dobrych obyczajów.

Wyrokiem z dnia 1 grudnia 2021 r., sygn. akt I C 284/21 Sąd Okręgowy w Gliwicach ustalił, że umowa kredytu hipotecznego z dnia 28 lipca 2005 r. nr (...) zawarta pomiędzy (...) Bank (...) SA w W. a powodami D. M.
i P. M. (obecnie Ł.) jest nieważna (punkt 1.); zasądził od pozwanej na rzecz powódki P. Ł. kwotę 274 339,02 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 1 grudnia 2021 r. oraz kwotę 10 475,18 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 1 grudnia 2021 r. (punkt 2.); zasądził od pozwanej na rzecz powoda D. M. kwotę 133 519,71 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 1 grudnia 2021 r. oraz kwotę 460 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia
1 grudnia 2021 r. (punkt 3.); w pozostałym zakresie powództwo oddalił (punkt 4.); zasądził od pozwanej na rzecz powodów kwotę 11 800 zł z tytułu kosztów postępowania (punkt 5.).

Sąd Okręgowy ustalił następujące istotne fakty:

W dniu w dniu 28 lipca 2005 r. powodowie zawarli z poprzednikiem prawnym pozwanej (...) Bank (...) SA w W. umowę kredytu hipotecznego nr (...) na 150 025 CHF nie więcej niż 378 063 zł na okres 240 miesięcy, oprocentowanego stawką LIBOR. Celem kredytowania było sfinansowanie zakupu działki i budowy domu jednorodzinnego oraz spłata innych zobowiązań konsumpcyjnych (§ 1 ust. 1 i 3 umowy). W § 3 ust. 1 b umowy określono, że bank uruchomi I transzę kredytu na zakup działki w wysokości 57 250 zł określonej w akcie notarialnym ostatecznej umowy kupna -sprzedaży, na rachunek bankowy zbywcy wskazany w tym akcie notarialnym. W przypadku gdy kwota określona w akcie notarialnym wyrażona jest w innej walucie niż waluta kredytu bank dokona przewalutowania zgodnie z zasadami obowiązującymi w banku. W § 19 pkt 5 Regulaminu udzielania kredytu budowlano-hipotecznego dla klientów indywidualnych (...) Banku (...) SA z dnia 13 stycznia 2005 r., do którego odsyłał § 12 ust. 3 umowy, wskazano, że wypłata transz kredytu w walucie obcej, następuje przy zastosowaniu kursu zakupu walut w Banku z dnia wypłaty transzy kredytu, a w § 21 ust. 3 regulaminu określono, że w przypadku kredytów w walutach obcych, raty spłat przeliczane są na złote, według ostatniej tabeli kursów ogłoszonej przez bank w dniu jej wymagalności, przy zastosowaniu kursu sprzedaży walut. |
W § 23 ust. 1 pkt 2 regulaminu określono, że w przypadku kredytu w walucie obcej, kredytobiorca otwiera rachunek walutowy w walucie udzielonego kredytu i wskazuje go
w umowie kredytowej.

Wszystkie formalności były przeprowadzone w siedzibie oddziału. Powodowie byli klientami banku, mieli w nim prowadzony rachunek, byli zadowoleniu z obsługi. Zwrócili się o propozycję korzystnego kredytu. Umówili się z doradcą kredytowym, który zaoferował sporny kredyt jako najkorzystniejszy, a walutę CHF jako stabilną. Nie przedstawiono żadnych symulacji wpływu wzrostu kursu waluty na wysokość raty i kapitału, nie poinformowano o dotychczasowym kształtowaniu się kursu CHF. Żadne postanowienia umowne nie były indywidualnie negocjowane z wyjątkiem tych, które dotyczyły wysokości kredytu i czasu spłaty. Pracownik przygotował wszystkie dokumenty w tym min. projekt umowy kredytu zgodny ze wzorcem banku, umowę rachunku walutowego. Ze wszystkimi dokumentami powodowie zapoznali się zaraz przed podpisaniem umowy. Nie poinformowano ich o możliwości spłaty kredytu w walucie obcej CHF, doradca kredytowy przygotowując umowę wpisał w niej w § 6 ust. 2 nr rachunku złotowego, pomimo że zgodnie z § 23 ust. 2 regulaminu, powinien był zamieścić rachunek walutowy, którego umowa była przygotowywana jednocześnie z umową kredytu. Powodowie podpisali umowy i pozostałe dokumenty. Kredyt był spłacany z rachunku złotowego, wskazanego w § 6 ust. 2 umowy.

Wyrokiem z dnia 23 lipca 2018 r. sygn. XII C 517/18 Sąd Okręgowy w Gliwicach rozwiązał małżeństwo powodów przez rozwód.

Aneksami z dnia 10 kwietnia 2007 r., 3 października 2007 r. i 14 stycznia 2019 r. m.in. podwyższono kwotę kredytu do 204 892,93 CHF, wydłużono spłatę do 360 miesięcy, zmieniono termin spłaty. W okresie do 4 listopada 202 powódka P. Ł. spłaciła 274 339,02 zł złotych oraz 10 475,18 CHF, a powód D. M. spłacił 133 519,71 zł oraz 460 CHF.

Sąd Okręgowy nie dał wiary powódce w części dotyczącej braku jakiejkolwiek świadomości wahań kursowych walut obcych i wynikającego z tego ryzyka kursowego. Sąd Okręgowy wskazał, że powódka jest ekonomistą, jej mąż inżynierem, a ogólna świadomość wahań kursowych waluty obcej, jak i możliwości inflacji PLN jest wiedzą powszechną.

Sąd Okręgowy wskazał, że sporna umowa jest umową o kredyt denominowany do CHF w rozumieniu art. 69 ust 2 pkt 4a i ust 3 ustawy prawo bankowe w jego obecnym brzmieniu. Wskazał także, że w świetle utrwalonego poglądu w orzecznictwie i doktrynie, umowy o kredyt denominowany do waluty obcej były, w czasie zawarcia spornej umowy, dopuszczalne w świetle zasady swobody zawierania umów z art. 353 ¹ k.c. i zarzut sprzeczności z przepisami prawa bankowego jest bezzasadny.

Sąd I Instancji podkreślił, że istotą umów denominowanych do waluty obcej jest wyrażenie kwoty zobowiązania w walucie obcej i jej następcze przeliczenie na złote polskie (lub inną walutę).

Jak wskazał dalej Sąd Okręgowy analiza spornej umowy kredytu przez pryzmat art. 385 ¹ § k.c. prowadzi do wniosku, że w nie doszło do jej skutecznego zawarcia z uwagi na rażące naruszenie interesów powodów jako konsumentów poprzez niekorzystne ukształtowanie ich sytuacji ekonomicznej na skutek nieusprawiedliwionej i niekorzystnej dysproporcji praw i obowiązków. Jak wskazał Sąd Okręgowy zgodnie z art. 385 ¹ § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.

Jak wywiódł dalej Sąd Okręgowy, powodowie w pierwszej kolejności zarzucili, że zawarte w umowie w § 1 ust 1 i § 3 ust 1b, oraz w Regulaminie udzielania kredytu budowlano-hipotecznego dla klientów indywidualnych (...) Banku (...) SA klauzule ryzyka walutowego (klauzule ustalania kursu wymiany) są abuzywne. Wskazał, że Regulamin, na który powołano się w pozwie, z dnia 13 stycznia 2001 r. nie obowiązywał już w chwili zawarcia umowy. W tym czasie miał zastosowanie Regulamin z dnia 13 stycznia 2005 r., który nie powielał zarzuconych klauzul walutowych. W obowiązującym strony Regulaminie ogólne odniesienie do Tabel kursowych banku i stosowanych kursów znajduje się w § 19 ust. 5; § 21 ust. 3 oraz § 11 ust. 4 i § 13 ust. 6 Regulaminu.

Jak wskazał dalej Sąd Okręgowy dokonując oceny powyższych klauzul ryzyka walutowego należy zwrócić uwagę na treść następujących wyroków Trybunału Sprawiedliwości: z 30 kwietnia 2014r C-26/13; z 20 września 2017 r. C-186/16; z 20 września 2018r. C-51/17; z 14 marca 2019 r. C-118/17 oraz z dnia 3 października 2019 r. C-260/18. Orzeczenia te zapadły na tle umów kredytu zawartych z konsumentami i zawierających ryzyko walutowe (kredytu indeksowanego, denominowanego lub wprost kredytu walutowego). W ocenie TSUE nie jest możliwe odrywanie klauzuli ryzyka walutowego (wyrażonej czy to przez indeksację czy też denominację) od mechanizmu przeliczania waluty krajowej na walutę obcą i Trybunał Sprawiedliwości konsekwentnie kwalifikuje klauzule dotyczące ryzyka wymiany, do których zalicza także sposób ustalania kursu wymiany, jako klauzule określające główny przedmiot umowy kredytu. W wyroku z 20 września 2017 r. C-186/16 dokonał wykładni art. 4 ust 2 dyrektywy Rady 93/13 z 5 kwietnia 1993 r. W uzasadnieniu wyroku C-260/18 (pkt 44 wyroku) Trybunał ponownie potwierdził swoje stanowisko w odniesieniu do kredytu indeksowanego, że klauzule dotyczące ryzyka wymiany określają główny przedmiot umowy. Orzeczenia te są wiążące dla Sądu Polskiego. Stosując prounijną wykładnię art. 385 ¹ § 1 k.c. w zw. z art. 4 i 6 art. dyrektywy 93/13 przyjęto więc, że kwestionowane przez powodów postanowienia umowy kredytu, które wprowadzają ryzyko kursowe (ryzyko wymiany) przez mechanizm denominacji, stanowią klauzulę określającą główne świadczenia stron ( essentialia negotii). Tym samym jak podkreślił Sąd I instancji na dalszym etapie rozważań, w świetle art. 385 ¹ § 1 k.c., konieczna jest ocena czy określone w spornej umowie i Regulaminie stanowiące główne świadczenia stron klauzule ryzyka walutowego zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, co skutkowałoby związaniem stron umową.

Jak wywiódł dalej Sąd Okręgowy umowa kredytowa w § 3 ust 1b oraz § 12 ust. 3 odsyła do Regulaminu, który w § 19 ust. 5; § 21 ust. 3 oraz § 11 ust. 4 i § 13 ust. 6 zastrzega warunki ustalania kursu waluty do przeliczenia świadczenia do kompetencji banku odsyłając do kursów walut zawartych w „Tabeli kursów”. Prawo Banku do ustalania kursu waluty nie doznaje żadnych umownych ograniczeń w postaci skonkretyzowanych, obiektywnych kryteriów zmian stosowanych kursów walutowych. Bank swobodnie ustalał, według tylko sobie znanych zasad, kursy walut, mając nieograniczone prawo kształtowania raty. Jest to równoznaczne z prawem dowolnego kształtowania wysokości świadczeń głównych (wysokości raty i całej należności) w czasie trwania stosunku prawnego. Co prawda kwota udzielonego kredytu została wyrażona w CHF i tym samym została określona jednoznacznie. Jednakże na skutek tego, że bank jednostronnie narzucił wypłatę kredytu w PLN wg ustalonego przez siebie kursu oraz spłatę kredytu w ratach po przeliczeniu ich na PLN, wg ustalanego przez siebie kursu, powodowie nie znali i nie mogli ustalić wysokości głównego świadczenia, które mają spłacić, ani wysokości raty. Twierdzenia pozwanej zawarte w odpowiedzi na pozew, że powodowie mieli możliwość wypłaty kredytu w PLN wg uzgodnionego indywidualnie kursu wymiany oraz możliwość spłaty kredytu w CHF nie zostały wykazane. Nie wynikają z żadnego dokumentu złożonego do sprawy. Tym samym nie można mówić o jednoznacznym określeniu głównego świadczenia. Umowa powoduje swoistą nierówność informacyjną stron. Powodowie jako konsumenci, na podstawie treści umowy, w chwili jej zawarcia, nie byli w stanie oszacować całości kwoty, którą będą musieli spłacić w przyszłości, a o poziomie zadłużenia ratalnego (wysokości raty), dowiadywali się dopiero w związku z podjęciem odpowiedniej sumy z ich rachunku. Jest to nie do zaakceptowania, w tym zakresie umowa kształtuje prawa i obowiązki powodów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco narusza ich interesy w rozumieniu art. 385 ^{( 1)} k.c.

Sąd Okręgowy wywiódł dalej, że dodatkowym naruszeniem dobrych obyczajów
i rażącym naruszeniem usprawiedliwionych interesów pozwanych jako konsumentów jest zastrzeżenie dwóch różnych kursów wymiany: kursu kupna dla przeliczenia wypłaconego przez bank kredytu, zaś kursu sprzedaży dla obliczania rat spłacanego kredytu. Powoduje to nieuzasadnione korzyści kosztem konsumenta i narusza równorzędność stron umowy przez nierównomierne rozłożenie uprawnień i obowiązków między partnerami stosunku obligacyjnego. Powodowie nie zostali pouczeni o ryzyku kursowym, a tłumaczenie pozwanego, że nie przewidywał tego żaden przepis jest niewystarczające. Bank naruszył obowiązek rzetelnego poinformowania konsumentów. Powinien przedstawić pełną informację umożliwiającą podjęcie racjonalnej decyzji o długofalowych skutkach, w tym przedstawić wahania kursów wymiany i ryzyko związane z zaciągnięciem kredytu w walucie obcej, klarownie wyjaśnić, jak na wysokość raty kredytu wpłynęłaby silna deprecjacja kursu waluty krajowej, a także wyjaśnić, że ryzyko kursowe z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się trudne do udźwignięcia w przypadku dewaluacji waluty. Pouczenie takie nie miało miejsca. Powodowie nie mieli realnej możliwości oddziaływania na treść postanowień umownych, nie zostały indywidualnie uzgodnione.

Sąd Okręgowy podkreślił, że argumentacja pozwanej odwołująca się do faktycznego stosowania kursów nie odbiegających od rynkowych nie ma znaczenia dla oceny abuzywności postanowień umownych. Ocena jest niezależna od sposobu wykonywania umowy. Powoduje to, że umowa stron nie wiąże. Skutek nieważności nie został również zniwelowany przez nowelę art. 69 Prawa bankowego wprowadzającą z dniem 26 sierpnia 2011 r. regulację wyrażoną w ust. 2 pkt 4a tej ustawy. Ustawa weszła w życie po zawarciu umowy.

Jak wskazał Sąd Okręgowy powodowie poinformowani przez ten Sąd na rozprawie
w dniu 1 grudnia 2021 r. o obowiązkach i możliwych negatywnych dla nich konsekwencjach związanych z ustaleniem nieważności umowy oświadczyli, że nie chcą jej utrzymania
w mocy. Ocenił, że skoro nie doszło do skutecznego zawarcia umowy z uwagi na naruszenie normy art. 385 ¹ § 1 k.c. żądanie ustalenia nieważności umowy jest uzasadnione.

Sąd Okręgowy wywiódł dalej, że zgodnie z art. 189 k.p.c. powód może żądać ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa gdy ma w tym interes prawny. Interes prawny w ustaleniu występuje tylko wówczas gdy istnieje obiektywna potrzeba ochrony prawnej. Zgodnie z powszechnie przyjętym w doktrynie i orzecznictwie poglądem, interes prawny nie istnieje, gdy możliwe jest wytoczenie powództwa dalej idącego w swych skutkach. W niniejszej sprawie powodowie mają interes prawny w żądaniu ustalenia. Umowa została zawarta na 360 miesięcy, okres ten nie upłynął. Żądanie ustalenia jej nieważności, niezależnie od żądania zapłaty tytułem wzbogacenia, gwarantuje im pewność swojej sytuacji prawnej na przyszłość. Samo żądanie zapłaty nie gwarantowałoby takiej pewności prawnej.

Jak wskazał dalej Sąd Okręgowy do rozliczeń stron zastosowanie znajdą przepisy art. 405-411 k.c. regulujące bezpodstawne wzbogacenie. Wskazał, że zgodnie z art. 405 k.c. kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe zwrotu jej wartości. Obowiązkiem stron umowy kredytu jest wzajemne zwrócenie świadczeń. Roszczenia stron mają charakter odrębny (niezależny), co oznacza, że nie ulegają automatycznie wzajemnej kompensacji
i konsument może żądać zwrotu w całości spłaconych rat kredytu niezależnie od tego, czy
i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu (uchwała SN z 7.05.2021 IIICZP 6/21). Powodowie domagali się zasądzenia kwot obejmujących świadczenia uiszczone przez każdego powodów na rzecz pozwanej w okresie do 4 listopada 2020 r. Żądanie jest więc uzasadnione.

Sąd Okręgowy na zasadzie art. 235 ² § 1 pkt 2 k.p.c. pominął dowód z opinii biegłego
z zakresu bankowości i finansów. Uznał, że wniosek ten jest bezzasadny wobec ustalenia nieważności umowy w świetle art. 385 ¹ § 1 k.c.

Jak wskazał dalej Sąd I Instancji w świetle powyższego na mocy art. 189 k.p.c. w pkt 1 ustalono, że umowa kredytu hipotecznego z 30 stycznia 2007 r. nr (...) zawarta pomiędzy poprzednikiem prawnym pozwanego i powodami jest nieważna, w pkt 2 i 3 na zasadzie art. 405 k.c. uwzględniono żądanie zapłaty. O odsetkach Sąd Okręgowy orzekł na zasadzie art. 481 k.c. i zasądził je od dnia wyrokowania. Sąd Okręgowy ocenił, że całkowita bezskuteczność umowy kredytu staje się trwała (definitywna) wtedy, gdy należycie poinformowany o niedozwolonym charakterze postanowienia (bez którego umowa nie może wiązać) i jego konsekwencjach konsument nie wyraził świadomej i wolnej zgody na postanowienie, a jeżeli utrzymanie umowy jest możliwe po jej uzupełnieniu - sprzeciwił się temu uzupełnieniu (uchwała SN z 7.05.2021 IIICZP 6/21). Sąd Okręgowy podkreślił, iż powodów poinformowano o powyższym na ostatnim terminie rozprawy i tym samym odsetki należą się od wyrokowania. W pkt 4 Sąd Okręgowy oddalił powództwo co do odsetek
w pozostałym zakresie. W pkt 5 na zasadzie art. 98 k.p.c. zasądził jako koszty postępowania opłatę od pozwu i wynagrodzenie pełnomocnika według minimalnej stawki.

W apelacji od powyższego wyroku pozwana zaskarżyła go w części uwzględniającej powództwo, tj. w punkcie 1, 2, 3 i 5 i wyrokowi temu zarzuciła naruszenie: art. 233 § 1 k.p.c., art. 235 ² § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1-3 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c., art. 385 ¹ § 1 k.c., art. 69 ust.1 i 2 Prawa bankowego w zw. z art. 65 § 2 k.c., art. 69 ust.1 i 2 Prawa bankowego
w zw. z art. 385 ¹ § 1 k.c., art. 58 § 2 k.c. w zw. z art. 385 ¹ § 1 k.c., art. 385 ¹ § 1 i 2 k.c. w zw.
z art. 6 Dyrektywy Nr 93/13, art. 354 k.c. w zw. z art. 69 ust.1 i 2 Prawa bankowego w zw.
z art. 385 ¹ § 2 k.c., art. 385 ¹ § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy Nr 93/13, art. 6 ust. 1 dyrektywy Nr 93/13 w zw. z art. 5 k.c., art. 5 k.c., art. 410 § 1 k.c. w zw. z art. 405 k.c. oraz art. 411 pkt 2 k.c., art. 410 § 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. w zw. z art. 5 k.c., art. 189 k.c.

Podnosząc powyższe zarzuty uzasadnione szczegółowo w treści apelacji pozwana wniosła o zmianę wyroku Sądu Okręgowego w zaskarżonej części poprzez oddalenie powództwa i zasądzenie od powodów kosztów postępowania za obie instancje, ewentualnie
o ustalenie jakie dokładnie fragmenty umowy lub regulaminu są abuzywne i określenie wzajemnych świadczeń stron, lub też uchylenie zaskarżonego wyroku we wskazanej części
i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.

Powodowie wnieśli o oddalenie apelacji i zasądzenie na ich rzecz kosztów postępowania apelacyjnego.

Pismem z dnia 28 kwietnia 2023 r. pozwana zgłosiła zarzut zatrzymania do kwoty 500 515,57 zł i zgłosiła ewentualny wniosek apelacji dotyczący uwzględnienia tego zarzutu.

Powodowie wnieśli o nieuwzględnienie powyższego wniosku.

Sąd Apelacyjny ustalił i zważył, co następuje:

Apelacja pozwanej odniosła częściowy skutek.

Wbrew zarzutom pozwanej Sąd Okręgowy poczynił prawidłowe ustalenia w sprawie. Sąd Apelacyjny ustalił dodatkowo biorąc pod uwagę oczywistą omyłkę w uzasadnieniu orzeczenia Sądu I instancji, że w okresie do 4 listopada 2020 r. a nie jak wskazano to do 202 r., powódka P. Ł. spłaciła 274 339,02 zł złotych oraz 10 475,18 CHF, a powód D. M. spłacił 133 519,71 zł oraz 460 CHF, co było okolicznością bezsporną.
W pozostałym zakresie ustalenia Sądu Okręgowego, Sąd Apelacyjny uznał za własne co czyni zbędnym ich powtarzanie.

Pozwana co prawda zarzucała, iż Sąd Okręgowy błędnie ustalił, że umowa stron nie została skutecznie zawarta, stwierdzenie to jednakże nie stanowi ustalenia faktów, lecz dokonaną przez Sąd Okręgowy ocenę prawną stosunku prawnego łączącego strony. Za nieskuteczny uznać należało wobec tego zarzut dotyczący naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Sąd Okręgowy prawidłowo stwierdził w szczególności, iż strony nie uzgodniły indywidualnie istotnych postanowień umownych nie ustalając sposobu przeliczenia franków szwajcarskich na złotówki, ani kursu kupna franków szwajcarskich. Mimo, że postanowienia dotyczące przeliczeń zamieszczone zostały w umowie i będącego częścią umowy regulaminu, odsyłają one do tabel kursowych, których treść nie została określona umową i których sposób tworzenia nie był powodom w żaden sposób przedstawiony, nie był z nimi uzgadniany i nie mieli nań żadnego wpływu.

Nietrafnym okazał się także zarzut naruszenia art. 235 ² § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. 278 § 1 - 3 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. mający polegać na pominięciu wniosku pozwanej
o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego. O ile bowiem zapewne, jak wskazywała pozwana, Sąd I instancji nie posiadał wiedzy specjalnej w zakresie uwarunkowań rynków walutowych w 2005 r., jak też w zakresie funkcjonowania finansowania dłużnego w postaci umów kredytów hipotecznych o tyle nie oznacza to, że nie był w stanie samodzielnie ustalić, że postanowienia Umowy i Regulaminu (w szczególności § 37 ust. 1 i 2, § 38 ust. 1 i 2 Regulaminu) odwołujące się do tabel kursowych pozwanej zezwalały na dowolne kształtowanie kurów kupna i sprzedaży waluty CHF, która to ocena jest oceną prawną.
W efekcie wnioskowana przez pozwaną opinia biegłego z zakresu ekonomii i finansów, która to opinia biegłego mogłaby odpowiedzieć na pytanie czy pozwana kiedykolwiek mogła kształtować albo w rzeczywistości kształtowała kursy wymiany walut w sposób całkowicie dowolny i oderwany od panujących w danej chwili warunków rynkowych, jak również iż takie ewentualne zachowanie pozwanej prowadziło do rażącego pokrzywdzenia powodów była zbędna dla rozstrzygnięcia. Z tych samych przyczyn wniosek o dopuszczenie tego dowodu nie mógł zostać uwzględniony przez Sąd II instancji ponieważ wniosek ten, także
w pozostałym zakresie wnioskowanym przez pozwaną, nie miał znaczenia dla rozstrzygnięcia.

Niezasadnymi okazały się również pozostałe zarzuty pozwanej dotyczące błędnych ustaleń, które powiązane zostały ściśle z zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa materialnego.

Zakwestionowane przez powodów postanowienia umowy wprowadzające mechanizm podwójnej waloryzacji stanowiły niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 385 ^{( 1)} – art. 385 ^{( 3)} k.c. Przepisy te stanowią implementację do prawa polskiego dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: dyrektywy 93/13/EWG). Zgodnie z treścią art. 385 ^{( 1)} § 1 k.c. spod kontroli przewidzianej w art. 385 ^{( 1)} i nast. k.c. wyłączone są postanowienia określające główne świadczenia stron, ale tylko wówczas, gdy sformułowane zostały jednoznacznie. Kwestionowane postanowienia – klauzule denominacyjne (waloryzacyjne) określały główne świadczenia stron w rozumieniu art. 385 ^{( 1)} § 2 zd. 2 k.c. Pojęcie głównych świadczeń stron wiązać należy z ustawowo określonymi elementami przedmiotowo istotnymi wyróżniającymi dany typ umowy nazwanej ( essentialia negotii). W przypadku umowy o kredyt z art. 69 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. Prawo bankowe w brzmieniu obowiązującym w chwili zawarcia umowy przez strony (t.j. Dz.U. z 2002r., Nr 72, poz. 665 ze zm.) wynika, że tak rozumianymi głównymi świadczeniami stron są: po stronie kredytodawcy - oddanie do dyspozycji kredytobiorcy oznaczonej kwoty pieniężnej na oznaczony czas z przeznaczeniem na oznaczony w umowie cel, a po stronie kredytobiorcy – wykorzystanie udostępnionej mu kwoty kredytu zgodnie z umówionym celem, zwrot kwoty kredytu, zapłata odsetek kapitałowych i prowizji. Natomiast w przypadku umów o kredyt denominowany do waluty obcej, zawarte w tych umowach klauzule waloryzacyjne, takie jak te, które kwestionowali powodowie, służą oznaczeniu w pierwszej kolejności salda zadłużenia w CHF ustalanego według kursu kupna, a w następnej kolejności - wysokości poszczególnych rat ustalanych według kursu sprzedaży CHF, a w rezultacie służą ustaleniu kwoty, którą kredytobiorca ma zwrócić bankowi. Określają więc one - i to w sposób bezpośredni - główne świadczenie kredytobiorcy wynikające z umowy kredytu, czyli kwotę podlegającą zwrotowi tytułem spłaty kredytu. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE na gruncie dyrektywy 93/13/EWG przyjmuje się, że tego typu klauzule dotyczące ryzyka wymiany określają główny przedmiot umowy kredytu (zob. wyrok TSUE z 3 października 2019 r., Dziubak, C-260/18; wyrok TSUE z 14 marca 2019 r., Dunai, C-118/17).

Sporne klauzule waloryzacyjne nie zostały sformułowane w jednoznaczny sposób. Odsyłały one do kursów wymiany określonych w tabelach, ustalanych jednostronnie przez bank, a w umowie nie oznaczono żadnych obiektywnych kryteriów, którymi pozwany bank miał się kierować przy ustalaniu kursów kupna i sprzedaży CHF. W umowie nie przewidziano też żadnego mechanizmu pozwalającego kredytobiorcom na poznanie zasad ustalania przez bank kursów wymiany oraz ich weryfikację, a tym bardziej mechanizmu umożliwiającego ich wpływ na ustalane przez bank kursy wymiany, mimo, że kursy te bezpośrednio decydowały o wysokości zobowiązania kredytobiorców.

W efekcie w oparciu o kwestionowane postanowienia powodowie nie byli w stanie oszacować zarówno kwoty, jaką otrzymają tytułem wypłaty, ani kwoty, którą będą mieli obowiązek w przyszłości zapłacić na rzecz banku tytułem spłaty kredytu. Tym samym powodowie nie mieli możliwości ustalenia wysokości swojego zobowiązania. Zresztą samo oznaczenie w umowie daty ustalania przyjętego do rozliczeń kursu (data wypłaty kredytu, data spłaty raty) nie spełnia wymogu jednoznaczności sformułowania postanowień umowy.
W konsekwencji zakwestionowane klauzule należy uznać za postanowienia określające główne świadczenia stron, które zostały sformułowane w sposób niejednoznaczny. To zaś, jak słusznie stwierdził to Sąd Okręgowy, umożliwia ich kontrolę pod kątem abuzywności.

Zgodnie z treścią art. 385 ¹ § 1 k.c. za niedozwolone postanowienia umowne uznane mogą być tylko te postanowienia, które nie zostały uzgodnione indywidualnie
z konsumentem. W myśl art. 385 ¹ § 4 k.c., ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje. Stosownie natomiast do art. 385 ¹ § 3 k.c. nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu; w szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Przepis art. 385 ¹ § 3 zd. 2 k.c. konstruuje wzruszalne domniemanie prawne nieuzgodnienia indywidualnego postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Za indywidualnie uzgodnione można uznać jedynie te postanowienia, które były przedmiotem negocjacji, bądź są wynikiem porozumienia lub świadomej zgody co do ich zastosowania. W celu ustalenia, czy konkretne postanowienie umowne należy kwalifikować jako nieuzgodnione indywidualnie należy zbadać, czy konsument miał na treść danego postanowienia rzeczywisty wpływ (art. 385 ¹ § 3 k.c.). To zwykle nie będzie miało miejsca w przypadku postanowień umowy przyjętych z wzorca zaproponowanemu konsumentowi przez przedsiębiorcę. Dla zrealizowania przesłanki rzeczywistego wpływu konsumenta na treść postanowień umownych nie wystarczy w związku z tym wykazanie, że konsument wiedział o treści klauzuli, a nawet że strony prowadziły w tym przedmiocie negocjacje. Konieczne jest udowodnienie wspólnego ustalenia ostatecznego brzmienia klauzuli, w wyniku rzetelnych negocjacji w ramach, których konsument miał realny wpływ na treść określonego postanowienia umownego, chyba że zostało ono sformułowane przez konsumenta i włączone do umowy na jego żądanie.

W niniejszej sprawie pozwana nie wykazała indywidualnego uzgodnienia z powodami postanowień umownych dotyczących waloryzacji. Umowa zawarta została z wykorzystaniem gotowego wzoru, a powodowie mogli albo zaakceptować wynikającą z niego ofertę banku albo w ogóle nie zawierać umowy. Pozwana nie wykazała też, by powodowie mieli możliwość jakiegokolwiek wpływu na treść zawartych w umowie klauzul waloryzacyjnych.
W konsekwencji pozwana nie obaliła domniemania nieuzgodnienia indywidualnego spornych klauzul.

Zakwestionowane postanowienia kształtowały prawa i obowiązki powodów będących konsumentami w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszały ich interesy.
W umowie odwołano się do tabeli kursów banku, które to tabele nie zostały w umowie zdefiniowane. W ich treści nie wskazano obiektywnych, sprawdzalnych kryteriów czy czynników, które miałyby wpływać na sposób określenia przez bank kursów kupna
i sprzedaży walut. W konsekwencji prowadziło to do określenia wysokości zobowiązań powodów jednostronnie przez bank. Tak określone postanowienia umowne stanowią
w konsekwencji postanowienia naruszające dobre obyczaje, godzą bowiem w istotę równowagi kontraktowej stron wobec tego, że prawo do ustalania kursu waluty nieograniczone skonkretyzowanymi, obiektywnymi kryteriami zmian uniemożliwia konsumentowi przewidzieć, na podstawie transparentnych i zrozumiałych kryteriów, wynikających dla niego z umowy konsekwencji ekonomicznych. Bez znaczenia przy tym jest czy swoboda banku w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona przykładowo poprzez zastosowanie możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.

Za niewystarczające należy uznać oświadczenie powodów, z którego wynikać miało, że są świadomi ryzyka związanego ze zmianą kursów walut i wynikających z tego konsekwencji. Oświadczenie to było sporządzone na wzorcu sporządzonym przez pozwaną. Rolą banku będącego poprzednikiem prawnym pozwanej, było wyjaśnienie powodom zasad, na jakich będzie ustalany kurs waluty obcej, w szczególności zaś poinformowanie ich o tym, że kursy te będą ustalane przez bank a także w jaki sposób, i na jakich zasadach. Powodom jednakże nie przedstawiono szczegółowej symulacji zmiany kursu CHF na przestrzeni czasu i nie wyjaśniono odpowiednio ryzyka kursowego. Przeciwnie, powodowie byli zapewniani o zaletach tego rodzaju kredytu a także w rzeczywistości o stabilności waluty CHF. To zaś nie pozwala uznać, że przekazane im informacje obrazowały skalę możliwego wzrostu zadłużenia kredytowego. Nie można także czynić powodom zarzutu, że poszukiwali kredytu, na jak najdogodniejszych dla siebie warunkach wybierając wobec zapewnień o zaletach kredytu indeksowanego tenże kredyt zamiast kredytu złotowego.

Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 385 ¹ § 1 k.c.), dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy. W konsekwencji to w jaki sposób była ona późnej wykonywana nie ma żadnego znaczenia (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2019r., sygn. III CZP 29/17). W tej sytuacji bez znaczenia dla rozstrzygnięcia był zarzut pozwanej, że wysokość kursów walut w tabelach kursowych kształtowana była zgodnie z mechanizmami rynkowymi.

W konsekwencji zakwestionowane postanowienia umowne, których treść ustalił Sąd
I instancji są w świetle art. 385 ¹ k.c. nieuczciwe, a przez to niedozwolone, gdyż dotyczą niejednoznacznie określonego świadczenia głównego, nie były indywidualnie uzgodnione,
a ukształtowane nimi prawa i obowiązki stron rażąco naruszały interesy powodów jako konsumentów oraz pozostawały w sprzeczności z dobrymi obyczajami.

Bez zakwestionowanych postanowień umownych umowa nie może obowiązywać
w dalszym ciągu. Należało ją zatem, zgodnie ze stanowiskiem powodów i Sądu Okręgowego, uznać za nieważną w całości. Sąd nie ma możliwości kreowania postanowień umownych, które mogłyby zastąpić niedozwolone klauzule, w tym zastąpić kursy z tabel banku zastrzeżone w umowie, innym kursem notowania franka szwajcarskiego do złotego (np. kursem NBP). Sądy krajowe są bowiem zobowiązane do zaniechania stosowania nieuczciwego postanowienia umownego, aby nie wywierał on skutków wobec konsumenta, natomiast nie są uprawnione do nadawania mu nowej treści (por. wyrok TSUE z dnia 15 marca 2012 r., C-453/10, ZOTSiS 2012/3/I-144).

Wobec tego i nie mógł w niniejszej sprawie znaleźć zastosowania art. 358 § 2 k.c. odwołujący się do kursu średniego NBP, który to przepis nie obowiązywał w chwili zawierania umowy przez strony, gdyż zasadą jest stosowanie przepisów prawa materialnego
z daty dokonania czynności prawnej (art. 3 k.c.). Powodowie wprost sformułowali w pozwie żądanie ustalenia nieważności zawartej umowy kredytowej. Pouczeni o konsekwencjach takowego rozstrzygnięcia w ramach postępowania apelacyjnego swe żądanie podtrzymali. Wobec tego uznać należało, że po usunięciu klauzul abuzywnych, nie można wypełnić tak powstałej luki i uznać wbrew żądaniom konsumentów że umowa ma charakter złotowy, czy
zastępować wskaźnika LIBOR wskaźnikiem WIBOR. Przeciwnie wobec żądania powodów uznać należało, że cała umowa nie może wiązać stron. Skoro zakwestionowane postanowienia umowne dotyczą głównych świadczeń stron i zostały sformułowane w sposób niejednoznaczny, to ich usunięcie ze skutkiem ex tunc powoduje, że brak jest określenia
w umowie jej essentialia negotti przewidzianych w art. 69 Prawa bankowego. To zaś
w sposób jednoznaczny uzasadnia stwierdzenie, że umowa jest nieważna.

Wejście w życie ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz. U, nr 165, poz. 984), czyli tzw. ustawy antyspreadowej nie mogło wpłynąć na treść rozstrzygnięcia. Ustawą tą wprowadzono nowe przepisy: art. 69 ust. 2 pkt 4a oraz ust. 3 i art. 75b w Prawie bankowym, które mają zastosowanie także do umów zawartych przed wejściem w życie wspomnianej ustawy w odniesieniu do niespłaconej jeszcze części kredytu (art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r.). Jednakże wejście w życie wskazanej ustawy nie zmieniło tego, że w zapisach umowy kredytu zawartej z powodami poprzestano na odwołaniu się do tabel kursów walut, nie określono szczegółowo mechanizmów ich ustalania, pozbawiając tym samym kredytobiorców możliwości oceny wysokości swojego zobowiązania wobec banku.

W związku z powyższym niezasadnymi okazały się zarzuty naruszenia art. 385 ¹ § 1 k.c., art. 69 ust.1 i 2 Prawa bankowego w zw. z art. 65 § 2 k.c., art. 69 ust.1 i 2 Prawa bankowego w zw. z art. 385 ¹ § 1 k.c., art. 58 § 2 k.c. w zw. z art. 385 ¹ § 1 k.c., art. 385 ¹ § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 Dyrektywy Nr 93/13, art. 354 k.c. w zw. z art. 69 ust.1 i 2 Prawa bankowego w zw. z art. 385 ¹ § 2 k.c., art. 385 ¹ § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy Nr 93/13, art. 6 ust. 1 dyrektywy Nr 93/13 w zw. z art. 5 k.c.

Dodatkowo wbrew zarzutom pozwanej stwierdzić należy, że powodowie mają interes prawny w ustaleniu nieważności umowy w rozumieniu art. 189 k.p.c., co czyni niezasadnym zarzut pozwanej dotyczący naruszenia tego przepisu. Umowa zawarta przez strony stanowi długoterminowy stosunek prawny, który nie został dotychczas wykonany w całości. Wobec tego jedynie wyrok rozstrzygający o powództwie o ustalenie jest w stanie trwale usunąć stan niepewności prawnej pomiędzy stronami w związku ze sporną umową kredytu, zważywszy że nie upłynął jeszcze okres, na jaki umowa ta została zawarta. Stwierdzenie nieważności umowy przesądza nie tylko o możliwości domagania się zwrotu już spełnionych świadczeń, ale i braku obowiązku spełnienia na rzecz pozwanego banku przyszłych świadczeń, a więc na zaprzestaniu spłat kolejnych rat kredytu. Ma też znaczenie dla ustanowionych zabezpieczeń spłaty kredytu.

Wbrew zarzutom pozwanej nie doszło także do naruszenia art. 5 k.c., który pozwana upatrywała między innymi w uzyskaniu przez powodów nieuprawnionego jej zdaniem przysporzenia majątkowego, tj. możliwości korzystania z kapitału pozwanej bez jednoczesnego zaoferowania świadczenia wzajemnego rzecz pozwanej. Pozwana w toku procesu mogła zgłosić stosowne zarzuty obronne zobowiązujące powodów do zaoferowania zwrotu świadczenia uzyskanego przez powodów. Przywoływana zaś przez pozwaną okoliczność, że kapitał kredytu został wykorzystany przez powodów na zakup działki przedstawiającej obecnie o wiele większą wartość niż w chwili zawarcia umowy, tj. w 2005 r. jest wynikiem wzrostu cen nieruchomości w ogólności niezależnym od stron oraz inwestycji powodów w nieruchomość. Nieuzasadnionym jest także zarzut pozwanej, że utrzymanie w mocy orzeczenia sądu I instancji nie tylko narusza zasady współżycia społecznego w relacjach pomiędzy powodami a pozwaną, ale także stanowi przejaw naruszenia powszechnie obowiązujących zasad ekonomii. Uwzględnienie bądź nie uwzględnienie żądania powodów nie prowadzi bowiem samo w sobie do znacznego pokrzywdzenia osób, które w latach 2006 - 2008 zawierały umowy kredytów w PLN oprocentowanych według stawki WIBOR, jak podnosi to pozwana skoro nie ma to wprost przełożenia na ich sytuację prawną.

Nieuzasadnionymi okazały się także zarzuty apelacji pozwanej dotyczące błędnej wykładni art. 410 § 1 k.c. w zw. z art. 405 k.c. oraz art. 411 pkt 2 k.c. oraz art. 410 § 2 k.c.
w zw. z art. 405 k.c. w zw. z art. 5 k.c., art. 189 k.c.

Stwierdzenie nieważności umowy powoduje, że świadczenie spełnione
w wykonaniu nieważnego zobowiązania jest – co do zasady – świadczeniem nienależnym, które podlega zwrotowi jako korzyść majątkowa uzyskana bezpodstawnie kosztem świadczącego – art. 410 § 1 k.c. w zw. z art. 405 k.c. W wypadku stwierdzenia nieważności umowy kredytu dokonywane przez kredytobiorcę płatności na poczet spłaty wykorzystanego kredytu są zatem świadczeniami nienależnymi, tak jak i świadczeniem nienależnym jest wypłata kapitału (kredytu) przez pozwany bank, które to świadczenia winny zostać zwrócone.

W treści art. 410 k.c. ustawodawca przesądził również, że samo spełnienie świadczenia nienależnego jest źródłem roszczenia zwrotnego. Jak wskazał Sąd Najwyższy
w uchwale z dnia 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20 oraz w wyroku z dnia 11 grudnia 2019 r.,
V CSK 382/18 zobowiązanie kredytobiorcy oraz zobowiązanie banku zwrotu spełnionych świadczeń są od siebie niezależne, co jest wynikiem aprobowania teorii dwóch kondykcji.
Z tej przyczyny, wobec nieważności umowy kredytowej, przedmiotem roszczenia restytucyjnego powodów mogło być żądanie zwrotu wpłaconych przez nich na rzecz pozwanej kwot. Roszczenie powodów jest przy tym niezależne od roszczenia restytucyjnego przysługującego w sytuacji nieważności umowy pozwanej.

Takowe roszczenie powodowie zgłosili w niniejszym procesie domagając się zasądzenia od pozwanej na ich rzecz określonych w pozwie kwot. Ich roszczenie co do zasady znajduje zatem oparcie w powołanych przepisach prawa materialnego i znajdującej zastosowanie na ich gruncie teorii dwóch kondykcji, co czyni bezzasadnymi zarzuty pozwanej dotyczącymi naruszenia art. 410 § 1 k.c. w zw. z art. 405 k.c. oraz art. 411 pkt 2 k.c. oraz art. 410 § 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. w zw. z art. 5 k.c., art. 189 k.c.

Jak wskazał to Sąd Okręgowy powodowie po pouczeniu ich zgodnie ze wskazówkami wynikającymi z uzasadnienia uchwały Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego – Izby Cywilnej – zasady prawnej z dnia 7 maja 2021r. sygn. akt III CZP 6/21 o skutkach stwierdzenia nieważności umowy i możliwości zmiany jej postanowień w ramach umowy przez ten Sąd podjęli zgodnie z treścią powyższej uchwały wiążącą decyzję co do braku zgody na utrzymanie nieuczciwych warunków umownych.

W myśl uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021r. sygn. akt III CZP 6/21 stwierdzenie nieważności umowy jest ściśle powiązane z ostateczną decyzją konsumentów co tego, że nie chcą oni utrzymania w mocy umowy dotkniętej abuzywnymi klauzulami poprzez ich sanowanie, lecz powołują się na całkowitą nieważność umowy kredytowej wyrażając
w tym względzie wiążącą decyzję. Do czasu gdy konsument wyrazi swoją świadomą (co do skutków dotyczących stwierdzenia nieważności) decyzję, jak wskazał Sąd Najwyższy umowa zawierająca abuzywne postanowienia obowiązuje. W efekcie, mimo że stwierdzenie nieważności następuje ze skutkiem ex tunc, to następuje to dopiero na skutek powyższej decyzji kredytobiorcy. Do tego czasu, skoro umowa traktowana jest jako ważnie zawarta, niezbędne jest wyrażenie przez konsumenta wyraźnej i stanowczej wobec kontrahenta woli braku sanowania wadliwych postanowień umowy, opartej także na wiedzy co do możliwych konsekwencjach związanych ze stwierdzeniem nieważności umowy kredytu i ich akceptacji. Ocenić należy, że takowe oświadczenie powodowie złożyli już przed Sądem I instancji uznając, że dalsze utrzymanie umowy nie wywoła dla nich negatywnych skutków.

Pozwana pismem z dnia 28 kwietnia 2023 r. zgłosiła zarzut zatrzymania /k. 527-573 akt/ powołując się na złożone powodom pismem z dnia 30 sierpnia 2022 r. oświadczenie materialnoprawne o skorzystaniu z prawa zatrzymania na podstawie art. 497 k.c. w zw. z art. 496 k.c. /k. 536-537, k.539-540 akt/ doręczone powódce wraz z pełnomocnictwem
o charakterze materialnoprawnym w dniu 5 września 2022 r. /k. 542 akt/ oraz powodowi
w dniu 24 kwietnia 2022 r. /k. 543 akt/.

Roszczenie dotyczące odsetek ustawowych za opóźnienie podlegało oddaleniu
z uwagi na zgłoszony przez pozwaną zarzut zatrzymania, który Sąd Apelacyjny uznał za skuteczny do kwoty 500.515,57. Skuteczne skorzystanie przez stronę z prawa zatrzymania wzajemnego świadczenia pieniężnego wyłącza opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2002 r., IV CKN 651/00, OSNC 2002/12/155). Skoro oświadczenia pozwanej o skorzystaniu przez nią z prawa zatrzymania zostały dotarły do powódki w dniu 5 września 2022 r. oraz do powoda w dniu 24 kwietnia 2022 r. odsetki należne od zasądzonych na ich rzecz świadczeń należne były odpowiednio do dnia w dniu 4 września 2022 r. i 23 kwietnia 2022 r., a zatem do dni poprzedzających doręczenie im oświadczeń pozwanej.

Zgodnie z treścią art. 496 k.c., jeżeli wskutek odstąpienia od umowy strony mają dokonać zwrotu świadczeń wzajemnych, każdej z nich przysługuje prawo zatrzymania, dopóki druga strona nie zaofiaruje zwrotu otrzymanego świadczenia albo nie zabezpieczy roszczenia o zwrot. Na podstawie art. 497 k.c. przepis ten ma odpowiednie zastosowanie w razie rozwiązania lub nieważności umowy wzajemnej. Ekwiwalentem świadczenia banku polegającego zgodnie z art. 69 ust. 1 ustawy Prawo bankowe na oddaniu do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony określonej kwoty pieniężnej jest zapłata przez kredytobiorcę bankowi odsetek i prowizji obok obowiązku zwrotu wykorzystanego kredytu, co pozwala na przyjęcie że umowa kredytu i świadczenia stron wynikające z tej umowy mają charakter wzajemny.

Nawet przy przyjęciu braku wzajemnego charakteru umowy kredytu, w związku
z różnymi stanowiskami w tym zakresie zarówno w orzecznictwie i doktrynie prawa, należy uznać dopuszczalność zastosowania art. 497 k.c. per analogiam w niniejszej sprawie niezależnie od wymagalności roszczenia banku wobec kredytobiorców wynikających również ze stwierdzenia nieważności umowy. Nie sposób wymagać od pozwanej, by wzywała powodów do zwrotu świadczenia przekazanego jako kwota kredytu przed końcem postępowania mającego przesądzić o nieważności umowy kredytowej. Funkcja tego zarzutu jest bowiem ściśle obronna. Nie polega też na dochodzeniu własnego roszczenia, ani na jego kompensowaniu z roszczeniem zasądzanym wyrokiem na rzecz kredytobiorcy,
w przeciwieństwie do zarzutu potrącenia i dokonywania takiej czynności kompensacyjnej (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 14 lipca 2022 r., V ACa 847/21).

Wszystkie podane argumenty spowodowały, że Sąd Apelacyjny zastrzegł w wydanym wyroku na rzecz pozwanej prawo zatrzymania świadczenia zasądzonego na rzecz powodów do czasu zaoferowania przez nich zwrotu świadczenia uzyskanego przez powodów na podstawie spornej umowy do kwoty 500 515,57 zł. Uprawnienie do podniesienia takowego zarzutu potwierdził przy tym Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanej wyżej uchwały
z dnia z dnia 7 maja 2021r., sygn. akt III CZP 6/21. Skuteczne zgłoszenie zarzutu zatrzymania przez pozwaną skutkowało zastrzeżeniem pozwanej tego uprawnienia na podstawie art. 496 k.c. w stosunku do kwot dochodzonych przez obojga powodów.

Powodowie na skutek uwzględnienia roszczenia o stwierdzenie nieważności umowy
oraz roszczenia pieniężnego, mimo oddalenia w części roszczenia co do odsetek przegrali proces jedynie w nieznacznym zakresie co skutkować musiało zastosowaniem art. 100 k.p.c.
w zakresie orzeczenia o kosztach i obciążenia pozwanej w całości kosztami postępowania przed Sądem I instancji.

Rozstrzygnięcie zawarte w punkcie 1 wyroku wydane zostało w oparciu o art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. art. 15 zzs ^{( 1)} ust.1 pkt.4 zd. 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz.U. z 2020r., poz. 1842 ze zm.). W pozostałym zakresie Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanej
jako bezzasadną orzekając w oparciu o art. 385 k.p.c. w zw. z art. art. 15 zzs ^{( 1)} ust.1 pkt.4 zd. 2 ustawy z dnia 2 marca 2020r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych.

O kosztach postępowania odwoławczego Sąd Apelacyjny orzekł na podstawie art. 100 § 1 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 6 i § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie obciążając tymi kosztami
w całości pozwaną przy uwzględnieniu, że powodowie ulegli tylko co do nieznacznej części swego żądania, zasądzając je w częściach równych na rzecz każdego z powodów.