Wyrok z 30 października 2024, sygn. I ACa 1000/24
Pokaż pozostałe podstawy prawne (10)
Sygn. akt I ACa 1000/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 30 października 2024 roku
Sąd Apelacyjny w Łodzi – I Wydział Cywilny
w następującym składzie:
Przewodniczący: Sędzia Jacek Świerczyński
Sędziowie: Jacek Pasikowski
Anna Beniak
po rozpoznaniu w dniu 30 października 2024 roku w Łodzi
na posiedzeniu niejawnym
sprawy z powództwa Syndyka masy upadłości I. W.
przeciwko W. W., I. W. i M. W.
o uznanie czynności prawnych za bezskuteczne
na skutek apelacji pozwanych
od wyroku Sądu Okręgowego w Kaliszu
z dnia 21 czerwca 2023 roku, sygn. akt I C 564/22
1. oddala apelację,
2. zasądza od W. W. na rzecz Syndyka masy upadłości I. W. kwotę 8.100,00 (osiem tysięcy) zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono, do dnia zapłaty - tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.
Sygn. akt I ACa 1000/24
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 21 czerwca 2023 roku Sąd Okręgowy w Kaliszu, w sprawie z powództwa Syndyka Upadłości I. W. przeciwko W. W., I. W. i M. W., o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną:
1. uznał za bezskuteczną w stosunku do masy upadłości I. W. umowę darowizny i nieodpłatnego ustanowienia służebności mieszkania z dnia 3.10.2017r. sporządzonej w formie aktu notarialnego przez notariusza D. P., prowadzącego Kancelarię Notarialną w J. przy ulicy (...) rep. A nr 4689/2017, na mocy której pozwana W. W. nabyła od I. W. całość przysługujących udziałów wynoszących 1/2 części w :
a) lokalu mieszkalnym nr (...) stanowiącym odrębną nieruchomość znajdującym się w budynku nr (...) w R., gmina J., powiat (...), województwo (...), dla którego Sąd Rejonowy w (...) V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...) wraz z udziałem (...) części we własności części wspólnych budynku mieszkalnego i gospodarczego, które nie służą do wyłącznego użytku właścicieli poszczególnych lokali oraz w prawie własności nieruchomości oznaczonej jako działka gruntu numer (...) położonej w R., gmina J., dla której w Sądzie Rejonowym w (...) V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzona jest księga wieczysta kw nr (...),
b) lokalu mieszkalnym nr (...) stanowiącym odrębną nieruchomość znajdującym się w budynku nr (...) w R., gmina J., powiat (...), województwo (...), dla którego Sąd Rejonowy w (...) V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...) wraz z udziałem wynoszącym (...) części we własności części wspólnych budynku mieszkalnego i gospodarczego, które nie służą do wyłącznego użytku właścicieli poszczególnych lokali oraz w prawie własności nieruchomości oznaczonej jako działka gruntu numer (...) położonej w R., gmina J., dla której w Sądzie Rejonowym w (...) V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzona jest księga wieczysta kw nr (...),
c) nieruchomości położonej w R., gmina J., powiat (...), o powierzchni 0,0877 ha składającej się z działki oznaczonej ewidencyjnie nr 83/1, dla której w Sądzie Rejonowym w (...) V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzona jest księga wieczysta kw nr (...),
d) nieruchomości położonej w R., gmina J., powiat (...), o powierzchni 0,0948 ha składającej się z działki oznaczonej ewidencyjnie nr 83/2, dla której w Sądzie Rejonowym w (...) V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzona jest księga wieczysta kw nr (...),
i ustanowiła na rzecz I. W. dożywotnią i bezpłatną służebność mieszkania polegającą na prawie wyłącznego korzystania z całego przedmiotowego lokalu nr (...) objętego księgą wieczystą (...);
2. nakazał pobrać od pozwanej W. W. na rzecz Skarbu Państwa — Sądu Okręgowego w Kaliszu kwotę 8.900,00 złotych tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych,
3. zasądził od pozwanej W. W. na rzecz powoda Syndyka Masy Upadłości I. W. kwotę 5.417,00 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu.
Powyższe orzeczenie poprzedziły ustalenia faktyczne Sądu I instancji przedstawione w pisemnym uzasadnieniu wyroku, które Sąd Apelacyjny podziela i przyjmuje za własne, bez konieczności ich ponownego przytaczania zgodnie z art. 387 § 2 1 pkt 1 k.p.c.
W rozważaniach Sąd Okręgowy wpierw wskazał, że powód miał legitymację procesową do wytoczenia przedmiotowego powództwa, co wynikało z art. 132 ust. 1 ustawy prawo upadłościowe. Dalej, Sąd pierwszej instancji podał, że w przedmiotowej sprawie zastosowanie mają przepisy art. 527 i art. 528 k.c. Sąd a quo zaznaczył, że przeniesienie prawa własności nieruchomości zostało dokonane pod tytułem darmym, a korzyść majątkową uzyskała osoba córka I. W., pozwana - W. W.. Przy czym pozwani, na których spoczywał obowiązek w oparciu o art. 527 § 3 k.c., nie obalili domniemania, że I. W. darując na rzecz W. W. prawo własności nieruchomości objętych pozwem, działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Sąd wskazał, że pozwany w dacie zawierania zakwestionowanych umów miał problemy finansowe. W dacie dokonywania darowizny I. W., w ocenie Sądu pierwszej instancji, był już niewypłacalny i w jej wyniku stał się niewypłacalny w wyższym stopniu. W konsekwencji Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, że czynność w postaci darowizny i ustanowienia służebności mieszkania dokonane zostały z pokrzywdzeniem wierzycieli.
Sąd a quo podkreślił, że dłużnik był świadomy, iż działa z pokrzywdzeniem wierzycieli. Czynność prawna dłużnika prowadziła do pokrzywdzenia wierzycieli, nie tylko z powodu wyzbycia się przez dłużnika składnika majątkowego, z którego wierzyciele mogliby uzyskać zaspokojenie, ale także z racji obciążenia całej nieruchomości służebnością osobistą skuteczną erga omnes, co powodowało, że możliwość przeprowadzenia skutecznej egzekucji w takiej sytuacji doznawałaby istotnego ograniczenia i miała wpływ na zakres ewentualnego zaspokojenia.
I. W. posiadał wymagalne zobowiązania na rzecz Naczelnika Urzędu Skarbowego w J. z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych — liniowy za 2013 r., 2014 r., podatku od towarów i usług za 12/2013 r., odsetek od niezapłaconych zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych- liniowy za (...). Dłużnik pozostawał już wówczas także w stosunkach zobowiązaniowych z Bankiem (...) S.A. na podstawie umowy nr (...) z dnia 27 listopada 2014 r. w kwocie 150.000 zł, z (...) Bank SA z siedzibą w W. z tytułu umowy o kredyt w rachunku bieżącym nr (...) z dnia 12.03.2013 r., umowy o kredyt w rachunku bieżącym nr (...) z dnia 29.10.2014 r., umowy o kredyt w rachunku bieżącym nr (...) z dnia 29.10.2015 r.
Przy czym w ocenie Sądu Okręgowego pozwana W. W. wiedziała, że jej ojciec I. W. ma nieuregulowane zobowiązania, a jego sytuacja majątkowa jest zła. Podkreślono, że pozwana W. W. mieszkała wraz z rodzicami i prowadziła z nimi wspólne gospodarstwo domowe i było rzeczą niewiarygodną by nie zorientowała się w sytuacji materialnej ojca. Pozwana W. W. do zakończenia rozprawy nie przedstawiła dowodów przeciwnych (art. 6 k.c.), nie zgłosiła także w terminie skutecznych zarzutów mogących wpłynąć na treść rozstrzygnięcia.
Dalej, Sąd pierwszej instancji podał, że strona powodowa miała interes do wniesienia powództwa kształtującego również przeciwko I. W. i M. W., albowiem byli oni beneficjentem czynności prawnej z dnia 3 października 2017r. mocą której nabyli oni nieodpłatnie służebność osobistą. Ich legitymacja bierna wynika z faktu, że byli oni uprawnionymi z tytułu służebności osobistej. Czynność ta zapewniła I. W. i M. W. prawo do dalszego korzystania z nieruchomości bez względu na jej dalsze rozporządzenie, co cały czas wpływało na aktualną wartość nieruchomości i co pogarszało sytuację wierzycieli w wypadku skierowania ewentualnej egzekucji do nieruchomości, a to ze względu na obciążenie służebnością osobistą z uwagi na skutki z art. 1000§3 k.p.c.. Ponadto ze zwykłych zasad doświadczenia życiowego wynikało, że w przypadku obciążeń związanych z tytułem prawnym do mieszkania zmniejsza się zainteresowanie nabycia egzekucyjnego.
Interes wierzycieli wymagał uznania za bezskuteczną czynność prawną umowy darowizny i nieodpłatnego ustanowienia służebności mieszkania z dnia 3 października 2017r. Sąd a quo podkreślił, że uwzględnienie powództwa służyło ochronie wierzycieli masy upadłości.
Umowa darowizny i nieodpłatnego ustanowienia służebności mieszkania z dnia 3 października 2017 r. ze względu na okoliczności towarzyszące jej dokonaniu, została uznana przez Sąd Okręgowy za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego.
Sąd Okręgowy nakazał pobrać od pozwanej W. W. na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Kaliszu kwotę 8.900 zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych od uwzględnionego powództwa (pkt 2 sentencji wyroku).
O kosztach postępowania Sąd orzekł w punkcie 3 sentencji wyroku na podstawie art. 98 § 1 k.p.c. w konsekwencji uwzględnienia roszczenia głównego w całości.
Powyższe orzeczenie zaskarżyła apelacją strona pozwana w całości, zarzucając:
I. naruszenie przepisów postępowania, mające wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, tj.:
1. art. 233 § 1 k.p.c. przez błędną, dowolną, wybiórczą i sprzeczną z zasadami logiki i doświadczeniem życiowym ocenę materiału dowodowego tj.
a) dokumentów załączonych do odpowiedzi na pozew, a to: pisma Naczelnika Urzędu Skarbowego w J. z dnia 04 stycznia 2021 r., protokołu z czynności sprawdzających sporządzonego przez Referat Podatków Dochodowych i Podatku od Towarów i Usług oraz Podatków Majątkowych i Sektorowych z dnia 19 lipca 2019 r., zaświadczenia o niezaleganiu w podatkach na dzień 02 października 2017 r. z dnia 05 sierpnia 2020r., wniosku o ogłoszenie upadłości wraz z listą wierzytelności upadłego I. W. oraz ksiąg przychodów i rozchodów za lata 2013, 2014, 2015 i 2017 r. poprzez ich pominięcie przy ocenie sytuacji finansowej powoda na dzień dokonania darowizny, chociaż z wymienionych dowodów wynika wersja przeciwna do twierdzeń powoda o niewypłacalności pozwanego, które Sąd uznał za wiarygodne i tej sprzeczności Sąd Okręgowy nie wyjaśnił w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku;
b) zeznań pozwanych W. W. i M. W. polegającą na przyjęciu, że pozwane nie są wiarygodne z uwagi na fakt, iż prowadzą one wraz z I. W. wspólne gospodarstwo domowe i pozostają w dobrych relacjach, a prowadzona przez pozwanego działalność gospodarcza stanowiła główne źródło utrzymania rodziny co w konsekwencji zdaniem Sądu wskazuje, że W. W. i M. W. były świadome co do sytuacji finansowej pozwanego, podczas gdy okoliczności powyższe same w sobie nie mogą dyskwalifikować zeznań pozwanych, a ponadto ich zeznania uwiarygodnione zostały m.in. treścią protokołu z czynności sprawdzających sporządzony przez Referat Podatków Dochodowych i Podatku od Towarów i Usług oraz Podatków Majątkowych i Sektorowych z dnia 19 lipca 2019 r. oraz zaświadczenia o niezaleganiu w podatkach na dzień 02 października 2017 r. z dnia 05 sierpnia 2020r., z których to jasno wynika, iż na dzień dokonania darowizny, tj. 3 października 2017 roku pozwany nie posiadał wymagalnych zobowiązań o charakterze publicznoprawnym;
c) zeznań pozwanego I. W. w zakresie w jakim wskazał on, iż na moment dokonania czynności prawnej polegającej na przekazaniu udziałów w lokalu nr (...) na rzecz W. W. był on wypłacalny i regulował swoje zobowiązania, poprzez ich pominięcie, podczas gdy zeznania te znajdują wprost potwierdzenie w dokumentacji zaoferowanej Sądowi w odpowiedzi na pozew (vide pkt I odpowiedzi), co wprost wskazuje, iż pozwany nie działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli;
d) zeznań świadków M. S. i M. O. (1) polegająca na przyjęciu, że zeznania te są nieprzydatne dla rozstrzygnięcia sprawy z uwagi na fakt, iż świadkowie ci nie mieli dostępu do informacji na temat kondycji finansowej firmy pozwanego, w sytuacji, gdy z ich zeznań jasno wynika, że jako pracownicy pozwanego nie tylko mieli dostęp do środków finansowych firmy, które wydatkowali w związku z realizowanymi zadaniami ale i również otrzymywali oni regularnie wynagrodzenie z zaświadczoną pracę, co wprost wskazuje, iż I. W. na bieżąco regulował wymagalne zobowiązania.
co w konsekwencji doprowadziło Sąd do błędnego przekonania, że:
a) czynność prawna opisana w pkt. 1 sentencji wyroku została dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli;
b) I. W. dokonując czynności prawnej opisanej w pkt. 1 sentencji wyroku działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli;
c) dniu 3 października 2017 roku dłużnik był niewypłacalny i w wyniku czynności darowizny stał się niewypłacalny w wyższym stopniu oraz że dłużnik posiadał wymagalne zobowiązania wobec wierzycieli;
d) I. W. nie posiadał składników majątku, który można by zająć na poczet zgłoszonych wierzytelności;
e) w dniu 3 października 2017 roku było możliwe przy zachowaniu należytej staranności w uzyskanie przez stronę pozwaną wiedzy o tym, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli;
2. art. 278 § 1 k.p.c. w zw. art. 227 k.p.c. poprzez oddalenie wniosku dowodowego o powołanie biegłego jako nieprzydatnego i zmierzającego do przedłużenia postępowania w sytuacji, gdy w przedmiotowej sprawie wymagane są wiadomości specjalne tj. ustalenie czy w związku z wykonanymi przez W. W. robotami budowlanymi zachodzą techniczne możliwości wydzielenia przedmiotowych lokali zgodnie z pierwotnym podziałem wynikającym z księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości, a w konsekwencji czy możliwe jest zwrotne przeniesienie ½ udział w lokalu nr (...) zlokalizowanych w budynku nr (...) w miejscowości R. ;
3. art. 130 §1 k.p.c. w zw. art. 235 1 k.p.c. poprzez zaniechanie wezwania powoda do usunięcia braku formalnego pozwu polegającego na błędnym oznaczeniu wniosków dowodowych w pkt 4 pozwu tj. z naruszeniem dyrektywy art. 235 1 k.p.c., albowiem nie wyszczególniają faktów, które tymi dowodami miałyby zostać wykazane. Brak wezwania do usunięcia braków formalnych uniemożliwia pominięcie wniosków dowodowych na podstawie art. 235 2 § 1 pkt 6 k.p.c. co niespornie mogło mieć wpływ na wynik postępowania,
ewentualnie, gdyby Sąd uznał, że nie doszło do naruszenia art. 130 § 1 k.p.c., to doszło do naruszenia art. 235 2 § 1 pkt 6 k.p.c. w zw. art. 235 1 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji gdy dowód z dokumentów wskazanych w pkt 4 petitum pozwu został oznaczony w sposób uniemożliwiający jego przeprowadzenie oraz bez wyszczególnienia faktów, które za jego pośrednictwem mają być wykazane, a więc był dotknięty brakami w rozumieniu art. 235 1 k.p.c., a w konsekwencji podlegał pominięciu na podstawie art. 235 2 § 1 pkt 6 k.p.c.;
II. naruszenie przepisów prawa materialnego tj.:
1. art. 527 § 1, 2 i 3 k.c. poprzez zastosowanie tego przepisu w stanie faktycznym sprawy i uznanie, że w przedmiotowej sprawie zachodzą przesłanki do przyjęcia, iż zaskarżona czynność darowizny została dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, podczas gdy faktycznie strona powodowa nie wykazała istnienia wszystkich przesłanek, tj. pokrzywdzenia wierzyciela, które było wynikiem czynności prawnej dłużnika z pozwaną, działania dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela, oraz wiedzy pozwanych W. W. i M. W. o działaniu dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli;
2. art. 528 k.c. poprzez zastosowanie tego przepisu w stanie faktycznym sprawy i uznanie, że zaskarżona czynność prawna polegająca na przekazaniu przez I. W. na rzecz W. W. przysługujących mu udziałów w nieruchomościach ma charakter czynności bezpłatnej w rozumieniu powołanego przepisu prawa, co doprowadziło do błędnego przyjęcia przez Sąd I instancji, iż na powodzie nie spoczywa obowiązek wykazania świadomości pozwanej W. W. o działaniu dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli w sytuacji, gdy w przedmiotowej sprawie w istocie mamy do czynienia z umową dożywocia, o której mowa w art. 908 k.c., co wprost wyłącza zastosowanie przedmiotowego przepisu, a w konsekwencji nakłada na powoda obowiązek wykazania świadomości pozwanych o działaniu dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli.
W oparciu o tak sformułowane zarzuty, skarżący wnieśli o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa oraz o zasądzenie od powoda na ich rzecz kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego za obie instancje według norm przepisanych. Ewentualnie apelujący wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania apelacyjnego.
Powód wniósł o oddalenie apelacji oraz zasądzenie na jego rzecz od pozwanych kosztów postępowania apelacyjnego według norm przepisanych.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja pozwanych podlegała oddaleniu.
Stosownie do treści przepisu art. 387 § 2 1 pkt 1) k.p.c. Sąd Apelacyjny wskazuje, że podziela w całości poczynione przez Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne i przyjmuje je za własne, czyniąc je integralną częścią swojego uzasadnienia, co czyni zbędnym ponowne przytaczanie ich w tym miejscu.
Sąd Odwoławczy – na podstawie pkt 2) wyżej przywołanego przepisu – jako trafne uznaje także wywody prawne Sądu I instancji. Zgodnie z przywołanym przepisem Sąd II instancji powinien natomiast odnieść się do poszczególnych zarzutów apelacyjnych, co niniejszym czyni.
Należy przy tym podkreślić, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem – w tym Sądu Najwyższego – „Uzasadnienia sądów odwoławczych nie muszą, a zwykle wręcz nie powinny zawierać wszystkich elementów typowych dla uzasadnienia judykatu pierwszoinstancyjnego, lecz jedynie te z elementów, które ze względu na treść apelacji i zakres rozpoznania sprawy są niezbędne do przedstawienia motywów wydanego przez ten sąd rozstrzygnięcia…”
(vide: postanowienie SN z dnia 24 maja 2022 r., I CSK 1434/22, LEX nr 3390416). Natomiast, zgodnie z innymi orzeczeniami, wynikający z art. 378 § 1 k.p.c. nakaz odniesienia się do zarzutów apelacji nie oznacza konieczności bezpośredniego odniesienia się do każdego argumentu apelanta. Za wystarczające należy uznać odniesienie się do sformułowanych zarzutów i wniosków w sposób wskazujący na to, że zostały rozważone przed wydaniem orzeczenia (patrz: przykładowo postanowienie SN z dnia 16 października 2020 r., I CSK 120/20, LEX nr 3077155; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 września 2014 r., II CSK 478/13, LEX nr 1545029).
Zgłoszony przez pozwanych zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., nie mógł przynieść zamierzonego skutku procesowego. W orzecznictwie wskazuje się, że dla wykazania naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. konieczne jest wskazanie przyczyn dyskwalifikujących postępowanie Sądu. W szczególności strona skarżąca powinna wykazać, jakie kryteria oceny naruszył Sąd przy ocenie konkretnych dowodów, uznając brak ich wiarygodności i mocy dowodowej lub niesłuszne im je przyznając (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 20 grudnia 2006 r., VI ACa 567/06, LEX nr 558390). Skarżący może tylko wskazywać, posługując się wyłącznie argumentami jurydycznymi, że Sąd rażąco naruszył zasady logicznego rozumowania oraz doświadczenia życiowego i że uchybienie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 2004 r., II CK 369/03, LEX nr 174131). Uwzględnienie przez Sąd w ocenie materiału dowodowego powszechnych i obiektywnych zasad doświadczenia życiowego nie usprawiedliwia zarzutu przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów na tej tylko podstawie, że indywidualne i subiektywne doświadczenia strony są od tych zasad odmienne (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 sierpnia 1999 r., II UKN 76/99, OSNP 2000 nr 19 poz. 732). Apelujący powinien był wykazać w wywiedzionej apelacji, że Sąd uchybił zasadom logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego, gdyż tylko takie uchybienie może być przeciwstawione uprawnieniu sądu do dokonywania swobodnej oceny dowodów. Nie jest natomiast wystarczające przekonanie strony o innej niż przyjął sąd wadze (doniosłości) poszczególnych dowodów i ich odmiennej ocenie niż ocena sądu (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 12 października 2012 r., I ACa 209/12, LEX nr 1223145).
Wymaga podkreślenia, że Sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego. Jeżeli wnioski wyprowadzone przez Sąd orzekający z zebranego materiału dowodowego są logicznie poprawne i zgodne z doświadczeniem życiowym, to ocena tego sądu nie narusza przepisu art. 233 § 1 k.p.c. i musi się ostać, choćby z materiału tego dawały się wysnuć również wnioski odmienne (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2005 r., IV CK 122/05, LEX nr 187124).
Sąd drugiej instancji stoi na stanowisku, że poczynione przez Sąd a quo ustalenia faktyczne były prawidłowe, podobnie jak i dokonana ocena zgromadzonych dowodów. W ocenie Sądu Odwoławczego zgłoszone przez pozwanych zarzuty w zakresie naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. stanowią jedynie polemikę z prawidłowo dokonanymi ustaleniami faktycznymi. Pozwani nie wykazali jakich to naruszeń czy to w zakresie logicznego rozumowania, czy doświadczenia życiowego miałby dopuścić się Sąd przy ocenie dowodów. W istocie w uzasadnieniu tego zarzutu pozwani nieskutecznie próbują przeforsować swoje stanowisko, co do wypełnienia przez nich przesłanek braku świadomości pokrzywdzenia wierzycieli. Niezadowolenie zaś strony pozwanej z treści rozstrzygnięcia, albowiem dla niej niekorzystnego, nie może stanowić wystarczającej podstawy do skutecznego podważenia dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych i wyciągniętych na ich podstawie słusznych wniosków jurydycznych.
Sąd Odwoławczy wskazuje, że ze sporządzonego uzasadnieniu wynika, iż Sąd a quo, uznał pismo Naczelnika Urzędu Skarbowego w J. z dnia 04 stycznia 2021 r., protokół z czynności sprawdzających sporządzony przez Referat Podatków Dochodowych i Podatku od Towarów i Usług oraz Podatków Majątkowych i Sektorowych z dnia 19 lipca 2019r., zaświadczenie o niezaleganiu w podatkach na dzień 02 października 2017 r. z dnia 05 sierpnia 2020 r., wniosek o ogłoszenie upadłości wraz z listą wierzytelności upadłego I. W. oraz księgi przychodów i rozchodów za lata 2013, 2014, 2015 i 2017 r., za wiarygodne. Sąd pierwszej instancji dokonał na podstawie w/w dokumentów ustaleń faktycznych, lecz były one odmienne od twierdzeń pozwanego. W szczególności w ocenie Sądu Okręgowego nie wynikało z nich by powód na datę zawarcia zakwestionowanej czynności prawnej, był wypłacalny.
Ze złożonych przez powoda ksiąg przychodów i rozchodów za lata 2013, 2014, 2015 i 2017 wynika, że I. W. uzyskiwał dochody z tytułu prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej, przy czym dochód z 2013 roku wynosił 420.611,27 zł, a w kolejnych latach dochody były dużo niższe i oscylowały wokół kwot 167.000-190.000 zł, co świadczy o pojawiających się trudnościach finansowych. To, że pozwany I. W. uzyskiwał dochody z prowadzonej działalności nie oznacza, wbrew twierdzeniom pozwanych, że był wypłacalny i posiadał płynność finansową.
Dalej, należy wskazać, że ze złożonych przez pozwanych dokumentów (k. 195-198) wynika, że część zaległości podatkowych I. W. została stwierdzona w toku przeprowadzonych przez Referat Podatków Dochodowych i Podatku od Towarów i Usług oraz Podatków Majątkowych i Sektorowych czynności sprawdzających w lipcu 2019 roku. Dokonane czynności sprawdzające dotyczyły grudnia 2013 roku i stycznia 2014 roku i zaewidencjonowania przez podatnika faktur zakupu, z których tytułu podatnik odliczył w deklaracji VAT-7 podatek naliczony w łącznej kwocie: 26.680 zł (4.140 zł za grudzień 2013 roku oraz 22.540 zł za styczeń 2014 roku). Uprawniony organ ustalił, że faktury wystawione przez kontrahenta I. W. nie dokumentowały rzeczywistych zdarzeń gospodarczych, z tej też przyczyny konieczne było dokonanie korekt deklaracji VAT-7 za okres grudzień 2013 roku i styczeń 2014 roku.
Tymczasem z pisma Naczelnika Urzędu Skarbowego w J. z dnia 4 stycznia 2021 roku (k. 107-108) wynika, że pozwany w chwili dokonywania zaskarżanej czynności tj. w dnia 3 października 2017 r. posiadał zobowiązania na rzecz Naczelnika Urzędu Skarbowego w J. z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych — liniowy za 2013 r., 2014 r., podatku od towarów i usług za grudzień 2013 r. i styczeń 2014 roku, odsetek od niezapłaconych zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych- liniowy za grudzień 2014. Z powyższego należy wywieść, że pozwany zalegał nie tylko z zapłatą należnego podatku od towarów i usług za grudzień 2013 i styczeń 2014 roku (co zostało stwierdzone w wyniku czynności sprawdzających przez uprawniony organ w lipcu 2019 roku), ale także zalegał z zapłatą podatku dochodowego od osób fizycznych – podatku liniowego za 2013 i 2014 rok. Pozwani nie wykazali, by zaległości z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych – podatku liniowego za 2013 i 2014 rok, także zostały stwierdzone w toku czynności sprawdzających dokonanych po dacie dokonania darowizny, zatem należy, przyjąć, że istniały one i były wymagalne w dacie dokonania darowizny przez pozwanego.
W ocenie Sądu Apelacyjnego nawet jeśli konieczność zapłaty podatku od towaru i usług za grudzień 2013 roku i styczeń 2014 roku, została ostatecznie stwierdzona w wyniku czynności sprawdzających przeprowadzonych w 2019 roku, to jednak podatek ten dotyczył należności, których obowiązek zapłaty powstał w okresie poprzedzającym zaskarżoną czynność prawną. Zgodnie z art. 5 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku Ordynacja podatkowa, zobowiązaniem podatkowym jest wynikające z obowiązku podatkowego zobowiązanie podatnika do zapłacenia na rzecz Skarbu Państwa, województwa, powiatu albo gminy podatku w wysokości, w terminie oraz w miejscu określonych w przepisach prawa podatkowego. Zaś z art. 21 § 1 pkt 1 Ordynacji podatkowej wynika, że zobowiązanie podatkowe powstaje z dniem zaistnienia zdarzenia, z którym ustawa podatkowa wiąże powstanie takiego zobowiązania. Zasadniczo zobowiązanie podatkowe powstaje z mocy prawa, z czym też wiąże się obowiązek samodzielnego obliczenia podatku przez podatnika, którego wyrazem jest złożenie stosownej deklaracji podatkowej na zasadach i w terminach określonych w przepisach prawa podatkowego. Natomiast jeżeli w postępowaniu podatkowym organ podatkowy stwierdzi, że podatnik, mimo ciążącego na nim obowiązku, nie zapłacił w całości lub w części podatku, nie złożył deklaracji albo że wysokość zobowiązania podatkowego jest inna niż wykazana w deklaracji, albo powstałego zobowiązania nie wykazano, organ podatkowy wydaje decyzję, w której określa wysokość zobowiązania podatkowego (art. 21 § 3 Ordynacji podatkowej).
Dlatego też, w okolicznościach niniejszej sprawy, przeprowadzone postępowanie sprawdzające miało jedynie charakter deklaratoryjny, potwierdzający fakt istnienia zobowiązania za lata wcześniejsze. W ocenie Sądu Apelacyjnego, powyższa zaległość faktycznie istniała w dacie dokonania zakwestionowanej darowizny, jako, że I. W. zaewidencjonował faktury, które nie odzwierciedlały rzeczywistych zdarzeń gospodarczych i był zobligowany do zapłaty wyższego podatku aniżeli faktycznie uiścił. Trudno jest sobie wyobrazić, aby w takim przypadku przedsiębiorca, nie zdawał sobie sprawy z powstania obowiązku podatkowego. Postępowanie to nie miało żadnego wpływu na powstanie zobowiązania podatkowego, które w określonej wysokości już istniało obiektywnie. W dacie dokonania darowizny powyższe wierzytelności istniały, z tym, że nie były one jeszcze stwierdzone na piśmie, w toku postępowania sprawdzającego.
W ocenie Sądu Odwoławczego z wystawionego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w J. zaświadczenia z dnia 5 sierpnia 2020 roku (k. 199-201), zgodnie z którym nie ujawniono zaległości podatkowych I. W. według stanu na dzień 2 października 2017 roku, nie można wywieść skutków prawnych oczekiwanych przez pozwanych. Jak już wskazano wcześniej, wierzytelności pozwanego z tytułu podatku od towarów i usług za grudzień 2013 roku i styczeń 2014 roku oraz z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych – liniowy za 2013 r., 2014 r., istniały w dniu wystawienia owego zaświadczenia, a jak wynika z pisma Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia 4 stycznia 2021 roku k. 107-108, nie zostały do tego dnia uregulowane przez pozwanego I. W..
W tym miejscu należy podkreślić, iż również w przypadku ochrony należności podatkowych instytucja skargi pauliańskiej może mieć zastosowanie w drodze analogii (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28.10.2010 r., sygn. akt II CSK 227/10). Za uznaniem, że konstrukcją cywilistycznej skargi pauliańskiej objęta jest także, w drodze analogiae legis, wierzytelność publicznoprawna, wypowiedział się również Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 maja 2005 r., sygn. akt I CK 677/04.
Działanie ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli polega na pozytywnej wiedzy dłużnika (w wypadku osób prawnych piastunów ich organów), że są zobowiązania (długi), bez względu na to czy sporne czy jeszcze niewymagalne, że w następstwie czynności, prawnej określone składniki wyjdą z jego majątku, a w konsekwencji mogą wystąpić problemy z zaspokojeniem wszystkich lub niektórych wierzycieli w chwili jej dokonywania lub w przyszłości. Wiedza ta powinna być badana na chwilę dokonywania czynności, przy czym nie jest istotne, czy dłużnik znał swoją rzeczywistą niewypłacalność i przewidywał upadłość, tylko czy zdawał sobie sprawę z ujemnego skutku czynności prawnej dla sytuacji wierzycieli. Innymi słowy, świadomość (zamiar) pokrzywdzenia ocenia się według chwili dokonania czynności prawnej, ale nie musi być ona powiązana z wiedzą o istnieniu ewentualnej niewypłacalności już w tej dacie (tak Sąd Najwyższy w wyroku z 18 stycznia 2008 r., V CSK 381/07, czy też wyroku z dnia 18 kwietnia 2012 roku, V CSK 183/11).
Przenosząc powyższe na kanwę przedmiotowej sprawy, wskazać należy, że przesłanką ustalenia bezskuteczności dokonanej czynności prawnej, nie jest to czy w dacie darowizny, tj. 3 października 2017 roku, pozwany I. W. posiadał wymagalne zobowiązania, ale to czy owe zobowiązania istniały, co jednoznacznie wynika ze złożonych w sprawie dokumentów. Przy czym co istotne I. W., w dniu 3 października 2017 roku, pozostawał już wówczas w stosunkach zobowiązaniowych z Bankiem (...) S.A. na podstawie umowy nr (...) z dnia 27 listopada 2014 r. w kwocie 150.000 zł, a także z (...) Bank SA z siedzibą w W. z tytułu umowy o kredyt w rachunku bieżącym nr (...) z dnia 12.03.2013 r., umowy o kredyt w rachunku bieżącym nr (...) z dnia 29.10.2014 r., umowy o kredyt w rachunku bieżącym nr (...) z dnia 29.10.2015 r, przez co był zobligowany do zachowania lojalności kontraktowej i powinien się on liczyć z obowiązkiem zaspokojenia wierzyciela, choćby jego aktualizacja zależała od dodatkowych przesłanek. Co istotne, Bank (...) S.A. z tytułu stosunków zobowiązaniowych istniejących w dniu zawarcia zaskarżonej czynności zgłosił niezaspokojoną wierzytelność w łącznej kwocie 77.163,16 zł, a (...) Bank SA z siedzibą w W. z tytułu wskazanych powyżej umów zgłosił wierzytelność w łącznej kwocie 288.728,11 zł.
Sąd Apelacyjny wskazuje, że ze złożonego przez I. W. wniosku o ogłoszenie upadłości osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej (k. 202-221) wynika, że w dacie dokonania darowizny na rzecz córki W. W. (3 października 2017 roku) pozostawał także w innych stosunkach zobowiązaniowych, m.in. z tytułu umowy BIZnes Kredyt Nt (...) z Pakietem F. z dnia 16 marca 2016 roku (...) Bank (...) S.A., z którego to tytułu pozwany wskazał, że powstało wymagalne zobowiązanie w dniu 20 czerwca 2018 roku w kwocie 43.009,70 zł (wierzyciel (...) Bank S.A); z tytułu umowy kredytu gotówkowego nr (...) z dnia 15 lutego 2016 roku - Bank (...) S.A., z którego to tytułu pozwany wskazał, że powstało w dniu 17 października 2018 roku wymagalne zobowiązanie w kwocie 16.996,59 zł (wierzyciel (...) Bank S.A.); z tytułu umowy o kredyt nieodnawialny nr (...)- (...) z dnia 4 marca 2014 roku – Bank (...) S.A., z którego to tytułu pozwany wskazał, że powstało wymagalne zobowiązanie w kwocie 29.084,29 zł z dniem 4 sierpnia 2018 roku, z tytułu umowy pożyczki (kredyt konsumencki) nr (...). (...) z dnia 25 kwietnia 2016 roku (Spółdzielcza Kasa Oszczędnościowo-Kredytowa im. F. S., z którego to tytułu pozwany wskazał, że powstało wymagalne zobowiązanie w dniu 21 sierpnia 2018 roku w kwocie 50.830,84 zł. Z wniosku o ogłoszenie upadłości wynika, że I. W. w dacie zawierania umowy darowizny pozostawał jeszcze w innych stosunkach zobowiązaniowych z tytułów umów kredytu, a nadto wobec niego wystawiono faktur VAT z dni 25 października 2017 roku i 21 grudnia 2017 roku, na łączną kwotę ponad 50.000 zł.
Mając na uwadze ilość i wysokość stosunków zobowiązaniowych, w których pozostawał pozwany I. W. w dacie zawarcia kwestionowanej czynności prawnej, które to zostały wskazane przez samego dłużnika we wniosku o ogłoszenie upadłości, Sąd Odwoławczy doszedł do przekonania, że dłużnik wyzbywając się przeważającej części posiadanych nieruchomości, znacząco uszczuplił swój majątek, co świadczy o tym, że miał świadomość działania z pokrzywdzeniem wierzycieli. Okoliczność, że w majątku dłużnika pozostał udział w wysokości ½ w nieruchomości położonej w miejscowości (...), nie miała wpływu na rozstrzygnięcie, jako że wartość tego składniku majątku była niewystarczająca do pokrycia zobowiązań pozwanego, w przeciwnym razie nie doszłoby do ogłoszenia jego upadłości.
Pokrzywdzenie wierzyciela należy oceniać nie według chwili dokonania czynności prawnej dłużnika z osobą trzecią, lecz według chwili jej zaskarżenia (wystąpienia z żądaniem uznania bezskuteczności czynności prawnej). Sytuację kiedy czynność prawna dłużnika jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzyciela określa § 2 art. 527 k.c. Tym samym bez znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy był stan majątku darczyńcy w dniu dokonania czynności fraudacyjnej – Sąd Apelacyjny w Krakowie w wyroku z dnia 24 marca 2023 roku, I ACa 595/22, L..
Świadomość niekorzystnego stanu majątku dłużniczki i wysokości zadłużeń jest wystarczająca do ustalenia, że dłużnik swoją świadomością oraz zamiarem obejmował uniemożliwienie przeprowadzenie egzekucji przez wierzyciela, a zatem jego pokrzywdzenie w rozumieniu art. 527 § 2 KC, tak Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 12 grudnia 2014 roku, w sprawie I ACa 623/14, Legalis nr 1241863
Z tej też przyczyny, prawidłowo Sąd a quo uznał za niewiarygodne w tym zakresie zeznania I. W., który stan wypłacalności wiązał z tym, że w dacie zawierania umowy darowizny nie toczyły się względem niego postępowania egzekucyjne. Jak już wskazano wcześniej, działanie ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, nie było uzależnione od wymagalności wierzytelności, a raczej od ich faktycznego istnienia. Wskazać bowiem należy, że na dłużniku spoczywał obowiązek spłaty wielu długoterminowych zobowiązań finansowych. Zobowiązania te ciążyły na I. W. od kilku lat poprzedzających zawarcie opisanej umowy darowizny. Okoliczność, że postępowania egzekucyjne zostały wszczęte po dacie zawarcia umowy darowizny, nie oznacza jak wskazują pozwani, że I. W. w chwili darowizny był wypłacalny. Gdyby pozwany wywiązywałby się z obowiązku spłaty ciążących na nim zobowiązań powstałych w okresie poprzedzającym darowanie nieruchomości, to w stosunku do pozwanego nie zapadłyby orzeczenia stanowiące podstawę wszczęcia postępowań egzekucyjnych w okresie około roku – półtora, po zawarciu umowy darowizny.
Dalej, zdaniem Sądu zeznania W. W. i M. W. zostały ocenione w sposób poprawny. Doświadczenie życiowe wskazuje, że osoby zamieszkujące razem, prowadzące wspólnie gospodarstwo domowe, które pozostają w dobrych relacjach, rozmawiają ze sobą o pracy, dochodach, zobowiązaniach. W ocenie Sądu Odwoławczego, niemożliwym jest by zarówno żona, jak i córka pozwanego nie wiedziały o jego trudnościach finansowych, w szczególności o tym, że zaciągał coraz to nowe zobowiązania kredytowe i nie miał wystarczających środków do ich uregulowania.
Sąd drugiej instancji stoi na stanowisku, że zeznania świadków M. S. i M. O. (2), nie miały wpływu na rozstrzygnięcie. Po pierwsze, świadek M. O. (1) zeznał, że nie ma wiedzy na temat sytuacji finansowej firmy. Świadek M. S. podał zaś, że jego wynagrodzenie było regularnie wypłacane. Z okoliczności, że świadek otrzymywał regularnie wynagrodzenie, nie wynika, by pozwany I. W., miał dość środków, aby spłacić inne istniejące wierzytelności. Gdyby tak było, to nie doszłoby do ogłoszenia upadłości pozwanego. Dodatkowo doświadczenie życiowe wskazuje na to, że gdyby pozwany nie płacił wynagrodzenia swoim pracownikom, to przestaliby dla niego pracować i doszłoby do jeszcze szybszego zakończenia prowadzenia działalności gospodarczej przez pozwanego i ogłoszenia jego upadłości.
Mając powyższe na uwadze, należało uznać, że dokonane przez Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne, były prawidłowe.
Za chybiony należało też uznać zgłoszony przez skarżących zarzut naruszenia art. 278 1 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. W ocenie Sądu Odwoławczego, dowód z opinii biegłego z zakresu budownictwa zgłoszony przez pozwanych, nie miał znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Przedmiotem roszczenia powoda jest udział w nieruchomości (1/2), który został darowany przez pozwanego I. W., a nie cały lokal. Okoliczność czy w obecnych warunkach możliwe jest zwrotne przeniesienie ½ udziału w lokalu nr (...) zlokalizowanych w budynku nr (...) w miejscowości R., nie miała wpływu na rozstrzygnięcie.
W tym miejscu trzeba wskazać na treść przepisu art. 134, ustawy prawo upadłościowe, zgodnie z którym, jeżeli czynność upadłego jest bezskuteczna z mocy prawa lub została uznana za bezskuteczną, to, co wskutek tej czynności ubyło z majątku upadłego lub do niego nie weszło, podlega przekazaniu do masy upadłości, a jeżeli przekazanie w naturze jest niemożliwe, do masy upadłości wpłaca się równowartość w pieniądzu. Za zgodą sędziego-komisarza druga strona czynności może zwolnić się z obowiązku przekazania do masy upadłości tego, co wskutek tej czynności z majątku upadłego ubyło, przez zapłatę różnicy między wartością rynkową świadczenia dłużnika z dnia zawarcia umowy, a wartością świadczenia otrzymanego przez dłużnika.
Powyższa kwestia będzie mieć znaczenie, po uznaniu czynności dłużnika za bezskuteczną, na etapie postępowania upadłościowego i będzie przedmiotem oceny sędziego komisarza w toku postępowania upadłościowego.
Za chybione należało też uznać, podniesione przez pozwanego zarzuty naruszenia art. 130 §1 k.p.c. w zw. art. 235 1 k.p.c. oraz ewentualnie art. 235 2 § 1 pkt 6 k.p.c. w zw. art. 235 1 k.p.c. Z treści całego pozwu, tj. zarówno petitum jak i uzasadnienia pozwu wynika, że złożone przez powoda wnioski dowodowe zawierały obligatoryjne elementy wynikające z art. 235 1 k.p.c. w postaci oznaczenia dowodu oraz wyszczególnienia faktów, które mają zostać wykazane tym dowodem. Należy jednak odnotować, że nawet gdyby przyjąć, iż faktycznie zgłoszone przez powoda dowody nie odpowiadały wymogom ustawowym, to zgodnie z regułą z art. 235 2 § 1 pkt 6 k.p.c. Sąd może pominąć dowód, gdy wniosek strony nie odpowiada wymogom art. 235 1 k.p.c., a strona mimo wezwania nie usunęła tego braku. Przepisy k.p.c. nie nakładają na Sąd obowiązku pominięcia takiego dowodu, a dają jedynie taką możliwość. Przy czym podkreślenia wymaga, że Sąd Okręgowy, pomimo zgłoszenia w odpowiedzi na pozew zarzutu dotyczącego sposobu zgłoszenia wniosków dowodowych przez powoda, także nie dopatrzył się takich braków i nie wezwał powoda do ich uzupełnienia. Zatem, nie zostały wypełnione przesłanki do ewentualnego pominięcia zgłoszonych przez powoda dowodów. Nawet gdyby – są to jedynie rozważania hipotetyczne – zgodzić się z pozwanymi, to dalej należy zaznaczyć, że przepisy k.p.c. nie obligują Sądu do pominięcia takich dowodów.
Dopuszczenie przez sąd dowodu z dokumentów, nawet z naruszeniem wymogów formalnych wynikających z przepisu art. 235 1 KPC czy też art. 236 KPC, z zasady nie stanowi uchybienia, które miałoby wpływ na wynik sprawy, tak Sąd Apelacyjny w Poznaniu w sprawie I AGa 98/21 w wyroku z dnia 20 stycznia 2022 roku, Legalis nr 2680982, co Sąd Apelacyjny w tym składzie popiera.
Zwłaszcza, że zgodnie z treścią art. 232 zd. 2 k.p.c. Sąd może dopuścić z urzędu dowód w ogóle niewskazany przez stronę.
Przechodząc do zgłoszonych przez pozwanych zarzutów naruszenia prawa materialnego, to także należało je uznać za chybione.
Sąd Odwoławczy jedynie dla porządku wskazuje, że z treści pozwu jednoznacznie wynika, że roszczenie powoda dotyczy uznania za bezskuteczną w stosunku do masy upadłości umowy darowizny i nieodpłatnego ustanowienia służebności mieszkania z dnia 3 października 2017 roku, na mocy których pozwana W. W. nabyła od I. W. przysługujące mu udziały (1/2) we wskazanych w pozwie nieruchomościach. Roszczenie powoda znajduje oparcie w przepisach art. 127-134 ustawy prawo upadłościowe oraz subsydiarnie w art. 527-534 k.c. Co istotne, z treści zarówno wyroku i sporządzonego uzasadnienia wynika, że Sąd Okręgowy rozpoznając sprawę miał na uwadze przepisy ustawy prawo upadłościowe, jak i kodeksu cywilnego, co wynika choćby ze sposobu sformułowania sentencji wyroku, gdzie nie oznaczono wierzytelności, której ochronie ma służyć. Bowiem czynność uznana za bezskuteczną na żądanie syndyka staje się bezskuteczna wobec masy upadłości, z której będą przynajmniej częściowo zaspokojeni wszyscy wierzyciele dłużnika, którzy zgłosili swoje wierzytelności.
Uznanie czynności prawnej za bezskuteczną w stosunku do masy upadłości, czy to z mocy prawa czy to na skutek orzeczenia sądu nie powoduje, że są one nieważne, powodując upadek ich skutku rzeczowego. Ich następstwem jest natomiast to, że aktywa majątkowe, będące ich przedmiotami, są traktowane jako źródła zaspokojenia wierzycieli czyli nadal jako składniki masy, z których może dojść do generalnej egzekucji pod postacią jej likwidacji masy, jej spieniężenia dla osiągnięcia skutku zaspokojenia, w sposób jak najbardziej pełny, wszystkich uprawnionych wierzycieli upadłego, tak Sąd Apelacyjny w Krakowie w wyroku
z dnia 29 października 2021 r., w sprawę I AGa 352/20, Legalis nr 2638302.
Pozwani w apelacji zgłosili zarzut naruszenia art. 528 k.c. i art. 527 § 1-3, mając powyższe na uwadze, Sąd drugiej instancji skupi się na omówieniu bezzasadności tych zarzutów.
Sąd Apelacyjny nie zgadza się ze stanowiskiem pozwanych, że w przedmiotowej sprawie w istocie doszło do zawarcia umowy dożywocia, wynikającej z art. 908 k.c., przez co nie powinien mieć zastosowania art. 528 k.c.
Sąd Apelacyjny podziela ocenę Sądu Okręgowego, że przedmiotową umowę należy zakwalifikować jako czynność nieodpłatną. Na skutek umowy z dnia 3 października 2017 roku pozwana stała się właścicielką ½ udziału w dwóch lokalach mieszkalnych nr (...) stanowiących odrębną nieruchomości znajdujące się w budynku nr (...) w R., a także dwóch nieruchomości położonych w R., składających się z działek ewidencyjnych o powierzchniach 0,0877 ha oraz 0,0948 ha. Przy czym darowizny na rzecz powódki dokonała także matka – M. W., przekazując córce swoją część udziałów w powyższych nieruchomościach. W zamian za przeniesienie własności tych nieruchomości W. W. ustanowiła na rzecz I. W. i M. W. dożywotnią i bezpłatną służebność mieszkania polegającą na prawie wyłącznego korzystania z całego przedmiotowego lokalu nr (...) położonego w budynku nr (...) w R.. W toku przedmiotowego postępowania pozwani wskazywali, że aktualnie to W. W. opłaca większość rachunków, zapewnia im opiekę i pomaga finansowo. W tym miejscu należy wskazać, że obowiązek zapewnienia przez W. W. pomocy finansowej rodzicom i opieki nad nimi nie wynika z treści aktu notarialnego z dnia 3 października 2017 roku, a stanowi przejaw dobrej woli córki względem rodziców, wypełniania przez nią spoczywających na niej społecznych obowiązków rodzinnych. W akcie notarialnym wskazano jedynie obowiązek zapewnienia przez pozwaną W. W. dożywotniej i bezpłatnej służebności mieszkania. Zatem, pozwana stała się właścicielką znacznego majątku, nie ponosząc w związku z jego nabyciem żadnych wydatków, gdyż zobligowała się jedynie do zapewnienia bezpłatnej służebności mieszkania, bez konieczności zapewniania im wyżywienia czy opieki, co mogłoby rodzić pewne koszty po jej stronie. W orzecznictwie przyjmuje się, że przeniesienie własności nieruchomości z obciążeniem jej służebnością osobistą, wypełnia przesłanki art. 528 k.c., co Sąd ad quem w tym składzie podziela.
Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12 czerwca 2002 r., III CKN 1312/00 , Legalis nr 59100 wskazał, że o odpłatności lub nieodpłatności czynności decydują pewne względy o charakterze gospodarczym. Za czynność nieodpłatną można w takiej sytuacji uznać sprzedaż za symboliczną złotówkę, a za czynność odpłatną darowiznę obciążoną poleceniem. O odpłatności lub nieodpłatności decydować przy tym będą zarówno kryteria obiektywne (wartość gospodarcza obu świadczeń), jak i kryteria subiektywne (w przypadku pretium affectionis). Dodatkowo Sąd Najwyższy wskazał, że we wszystkich przypadkach, gdy ochrona pewnych praw czy interesów jest uzależniona od nieodpłatnego charakteru dokonanej czynności, przyjęcie formalnego kryterium odpłatności czyniłoby tę ochronę czysto iluzoryczną. Doświadczenie wskazuje bowiem, że czynność nieodpłatna zostałaby zastąpiona czynnością, w której świadczeniu jednej strony odpowiadałoby świadczenie drugiej, tyle że o wartości niewspółmiernie niższej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2005 r., V CK 559/04 praz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2011 r., IV CSK 624/10, OSNC-Z. D., 2012, nr D, poz. 75).
Za czynność uzasadniającą zastosowanie art. 528 KC uznano w orzecznictwie przeniesienie własności nieruchomości z jednoczesnym obciążeniem jej służebnością osobistą na rzecz zbywającego dłużnika (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 2013 r., I CSK 543/12, Legalis nr 722280).
Przeniesienie przez dłużnika własności nieruchomości zabudowanej na rzecz osoby trzeciej (nazwanej w akcie notarialnym umową darowizny), z równoczesnym obciążeniem tej nieruchomości na rzecz dłużnika służebnością osobistą, z punktu widzenia przesłanki pokrzywdzenia wierzyciela powinno być traktowane jako jedna czynność prawna, w ramach której świadczeniu dłużnika polegającemu na przeniesieniu prawa własności nieruchomości, odpowiada świadczenie osoby trzeciej w postaci ustanowienia nieodpłatnej służebności osobistej. W związku z tym, że świadczenie wzajemne osoby trzeciej zostało pokryte w całości z substratu majątkowego nabytego od dłużnika, czynność prawną przeniesienia własności z równoczesnym obciążeniem jej służebnością osobistą ma charakter nieodpłatny w rozumieniu art. 528 KC (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 2012 roku, II CSK 206/12, Legalis nr 667393).
Kwalifikacja czynności nieodpłatnej w rozumieniu art. 528 k.c. powinna zostać dokonana zgodnie z kryterium materialnym, a nie formalnym. Za czynność nieodpłatną w sensie materialnym można uznać czynność, w której występuje rażąca dysproporcja świadczeń. Za czynność uzasadniającą zastosowanie art. 528 k.c. uznaje się zatem przeniesienie nieruchomości z jednoczesnym obciążeniem jej służebnością osobistą na rzecz zbywającego dłużnika – wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie w sprawie I ACa 595/22, z dnia 24 marca 2023 roku.
Skarżący zarzucali także, że strona powodowa nie wykazała istnienia wszystkich przesłanek wynikających z art. 527 k.c., tj. pokrzywdzenia wierzyciela, które było wynikiem czynności prawnej dłużnika z pozwaną, działania dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela, oraz wiedzy pozwanych W. W. i M. W. o działaniu dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli.
Spełnienie obiektywnej przesłanki skargi pauliańskiej, czyli pokrzywdzenia (art. 527 § 1 KC), wiąże się z niewypłacalnością dłużnika powstałą lub powiększoną w następstwie zaskarżonej czynności dłużnika, z której osoba trzecia uzyskała korzyść i która zmniejsza możliwość zaspokojenia (art. 527 § 2 KC). Pokrzywdzenie polega nie tylko na definitywnym wyłączeniu możliwości zaspokojenia wierzyciela, ale także na utrudnieniu lub opóźnieniu zaspokojenia. Ponadto między niewypłacalnością dłużnika a podjęciem przez niego czynności fraudacyjnej musi zachodzić zależność ujmowana na ogół jako związek przyczynowy. Czynność podjęta przez dłużnika musi być jedną z przyczyn powstałej niewypłacalności. Do oceny tego związku przyczynowego właściwa jest chwila, w której wierzyciel wystąpił ze skargą pauliańską. Niewypłacalność dłużnika musi istnieć zarówno w tej chwili, jak i w chwili orzeczenia przez sąd o żądaniu wierzyciela uznania czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną. Darowizna, a więc czynność prawna polegająca na nieodpłatnym rozporządzeniu majątkiem (uszczuplająca ten majątek), zawsze co najmniej ogranicza możliwość zaspokojenia wierzycieli. Oczywiste jest przecież, że zmniejszony majątek dłużnika ograniczy lub w ogóle wyłączy zaspokojenie wierzycieli. W konsekwencji z perspektywy art. 527 § 2 KC darowizna musi być co do zasady oceniona jako czynność dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli (Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 26 kwietnia 2023 r., (...), L.).
W razie stosowania przepisów o akcji pauliańskiej na podstawie odesłania zawartego w art. 131 ustawy prawo upadłościowe odpada potrzeba udowodnienia w taki sposób, jaki jest stosowany, gdy ze skargą występuje wierzyciel (por. co tego wymagania wyrok Sądu Najwyższego z 14 lutego 2008 r., II CSK 503/07), że czynność dłużnika z osobą trzecią została dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli (art. 527 § 2 KC), w takim bowiem razie niewypłacalność dłużnika potwierdza jego upadłość (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 3 października 2007 r., IV CSK 184/07, i z 12 stycznia 2012 r., II CSK 273/11, z 23 lutego 2022 roku, (...) 199/22).
Działanie ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli polega na pozytywnej wiedzy dłużnika, że są zobowiązania (długi) bez względu na to czy sporne czy jeszcze niewymagalne, że w następstwie czynności prawnej określone składniki wyjdą z jego majątku, a w konsekwencji będą problemy z zaspokojeniem wszystkich lub niektórych wierzycieli w chwili jej dokonywania lub w przyszłości. Wiedza ta powinna być badana na chwilę dokonywania czynności (Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 kwietnia 2012 roku, V CSK 183/11, L.).
Przenosząc powyższe rozważania na kanwę przedmiotowej sprawy, należało dojść do wniosku, że darowizna posiadanych przez I. W. udziałów w niemal wszystkich nieruchomościach na rzecz W. W., została dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, albowiem I. W. stał się niewypłacalny, a z całą pewnością niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed jej dokonaniem. W ocenie Sądu Apelacyjnego, dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, gdyż na skutek tej czynności, której nie odpowiadało ekwiwalentne świadczenie ze strony córki, doszło do znacznego uszczuplenia jego majątku. W ocenie Sądu ad quem nie ma możliwości, by I. W. nie zdawał sobie sprawy z wysokości i ilości spoczywających na nim zobowiązań, które istniały w dacie dokonywania umowy darowizny, a także tego, że zbliżały się terminy ich płatności (w przypadku zobowiązań publicznoprawnych dłużnik na datę darowania udziałów zalegał z ich płatnością), a nadto miał świadomość tego, że przeniesienie własności uniemożliwi, a przynajmniej znacznie utrudni zaspokojenie owych wierzytelności.
Dodatkowo obciążenie całej nieruchomości służebnością osobistą skuteczną erga omnes, znacznie ogranicza możliwość przeprowadzenia skutecznej egzekucji i wpływa na zakres ewentualnego zaspokojenia wierzycieli.
W. W. – córka I. W. wskutek rzeczonej czynności prawnej uzyskała korzyść majątkową, a jako, że pozostawała ona z dłużnikiem w bliskim stosunku, to zachodzi wobec niej domniemanie, że wiedziała, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli i domniemania tego nie udało się wzruszyć w toku procesu. W doktrynie wskazuje się, że oceniając pojęcie bliskości należy odwoływać się do oceny realnie istniejących faktów: więzi uczuciowej, przyjacielskiej, majątkowej czy powiązań gospodarczych . W judykaturze prezentowany jest pogląd, że w art. 527 § 3 k.c. chodzi o taki stosunek bliskości między dwiema osobami, który uzasadnia przyjęcie, iż jedna z nich jest w posiadaniu informacji o obecnej sytuacji majątkowej drugiej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 1996 r., sygn. akt I CRN 61/96, L.). Zaznaczenia także wymaga, że w przedmiotowej sprawie, dokonana czynność prawna miała charakter nieodpłatny, przez co zastosowanie w sprawie ma art. 528 k.c. Pozwani w toku postępowania nie wskazali tego typu dowodów, które mogłyby obalić domniemanie płynące z art. 527 § 3 k.c. Sąd Apelacyjny podobnie jak i Sąd Okręgowy jest zdania, że W. W. jak i M. W. z racji prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego z I. W., mieszkania w jednym mieszkaniu, utrzymywania bliskich relacji rodzinnych, musiały zdawać sobie sprawę z tego, że działalność gospodarcza pozwanego idzie z roku na rok coraz gorzej, że pozwany zaciąga kolejne zobowiązania i że nie ma odpowiedniej ilości środków na ich spłatę, a w skutek dokonania umowy darowizny wierzyciele I. W., nie będą mogli zaspokoić przysługujących im wierzytelności.
Mając na uwadze wszystkie powyższe rozważania Sąd II instancji, na podstawie art. 385 k.p.c., oddalił apelację pozwanych.
O kosztach postępowania odwoławczego Sąd Apelacyjny orzekł na podstawie art. 98 § 1 1 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. i w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., zasądzając je od W. W.. Na poniesione przez stronę powodową koszty złożyło się wynagrodzenie pełnomocnika w wysokości 8.100,00 zł, ustalone na podstawie § 2 pkt 7 w związku z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t. jedn. - Dz.U. z 2023 r., poz. 1935).
W tym miejscu i jedynie na marginesie Sąd II instancji wskazuje, że – podobnie jak uczynił to Sąd I instancji – koszty te zostały zasądzone jedynie od pozwanej W. W., albowiem w klasycznej sytuacji roszczenia ze skargi paulińskiej tylko ona byłaby w sprawie pozwaną, albowiem konkretny wierzyciel musiałby wystąpić przeciwko niej i żądać uznania czynności prawnej za bezskuteczną wobec niego. W niniejszej sprawie z uwagi na fakt, że powodem jest syndyk masy upadłości jednego z dwojga pozostałych pozwanych, a wskutek bezskuteczności dokonanej czynności prawnej składniki majątku wejdą do masy upadłości jako całości, pozwanymi musieli być także pozostali uczestnicy czynności prawnej.