sygn. III AUa 1456/25 12 listopada 2025 Sąd Apelacyjny w Gdańsku

Uzasadnienie z 12 listopada 2025, sygn. III AUa 1456/25

Data orzeczenia 12 listopada 2025

Sąd Sąd Apelacyjny w Gdańsku

Wydział III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

Przewodniczący Sędzia Daria Stanek

Tagi

#Sąd Apelacyjny w Gdańsku #III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych #uzasadnienie

Podstawa prawna

art. 98 kpc art. 233 kpc art. 235 kpc art. 385 kpc art. 387 kpc art. 477 kpc

Sygn. akt III AUa 1456/25


WYROK W 



IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

 Dnia 12 listopada 2025 r.
Sąd Apelacyjny w Gdańsku III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:
Przewodniczący: SSA Daria Stanek
po rozpoznaniu w dniu 12 listopada 2025 r. w Gdańsku na posiedzeniu niejawnym
sprawy M. P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w G.

o zwrot nienależnie opłaconych składek
na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w G. od wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku VII Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 8 września 2025 r., sygn. akt VII U 1647/24
oddala apelację.
SSA Daria Stanek
Sygn. akt III AUa 1456/25
<div>
<h2>UZASADNIENIE</h2>
Decyzją z dnia 13 maja 2024 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. odmówił M. P. prawa do zwrotu nienależnie opłaconych składek z powodu niestwierdzenia nadpłaty.
10 czerwca 2024 roku do organu rentowego wpłynęło odwołanie ubezpieczonej, w którym zaskarżyła powyższą decyzję w całości i wniosła o jej zmianę oraz zwrot nadpłaconych składek (odsetek) w kwocie 4.544,00 zł. Ubezpieczona zarzuciła spornej decyzji naruszenie art. 23 ust. 1 u.s.u.s., art. 34 ust. 1 u.s.u.s. i art. 48 ust. 1 u.s.u.s. poprzez obciążenie jej odsetkami za zwłokę, pomimo opłacania przez nią składek w ustawowym terminie, braku wezwania do uzupełnienia dokumentacji oraz niepoinformowaniu jej przez organ rentowy o zaistniałych brakach w deklaracjach ZUS DRA. Ubezpieczona przyznała, iż od 4 grudnia 2020 r. podlegała ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnemu, a dokonując zmiany zakresu ubezpieczenia wskutek omyłki nie złożyła właściwych dokumentów ZUS DRA, płacąc jednak składki w wymaganym terminie i wysokości.
W odpowiedzi na odwołanie pozwany wniósł o jego oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania wg norm przepisanych.
Sąd Okręgowy w Gdańsku VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 8 września 2025 r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, iż zobowiązał organ rentowy do zwrotu na rzecz wnioskodawczyni M. P. powstałej nadpłaty w postaci naliczonych oraz uiszczonych odsetek za zwłokę od należności składkowych za okres od grudnia 2020 r. do marca 2024 r., sygn. akt VII U 1647/24.
Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny.
Ubezpieczona M. P. prowadzi działalność gospodarczą pod firmą (...)Do 3 grudnia 2020 r. ww. podlegała wyłącznie ubezpieczeniu zdrowotnemu i opłacała składki z tytułu powyższego. Po tej dacie (od 4 grudnia 2020 r.) zmienił się schemat ubezpieczenia i ubezpieczona podlegała także ubezpieczeniom społecznym - w tym zakresie opłacała składki zarówno na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne, w prawidłowej wysokości oraz terminach - nie złożyła jednak deklaracji rozliczeniowych ZUS DRA.
Ze względu na brak prawidłowych dokumentów rozliczeniowych za okres od grudnia 2020 r. do stycznia 2021 r. dokonywane wpłaty ZUS rozliczał na przypis z urzędu, tj. tylko na ubezpieczenie zdrowotne (na koncie ubezpieczonej powstał przypis z urzędu na podstawie ostatniej zaewidencjonowanej deklaracji rozliczeniowej za listopad 2020 r. obejmujący tylko ubezpieczenie zdrowotne).
Ubezpieczona dokonała wpłat w następującej wysokości: grudzień 2020 r. – 1.431,48 zł, styczeń 2021 r. - 224,40 zł, luty-grudzień 2021 r. – 1.457,48 zł.
5 stycznia 2021 r. ubezpieczona złożyła przez ZUS PUE dokument ZUS ZWPA wyrejestrowujący płatnika oraz ZUS ZWUA, tj. wyrejestrowanie z ubezpieczeń z dniem 4 grudnia 2020 r., co spowodowało że od stycznia 2021 r. kolejne przypisy z urzędu nie powstały.
W związku z powyższym wpłaty dokonywane przez płatnika po tejże dacie nie brały udziału w rozliczeniu, do momentu złożenia przez nią dokumentów zgłoszeniowych ZUS ZFA w dniu 15 lutego 2022 r. oraz rozliczeniowych ZUS DRA w dniu 18 lutego 2022 r.
Po złożeniu powyższych, wpłaty dokonane za 2021 r. rozliczyły w systemie ZUS należności za 2022 r.
Od stycznia 2022 r. ubezpieczona składała regularnie deklaracje ZUS DRA i dalej prawidłowo opłacała składki.
23 stycznia 2024 r. ubezpieczona złożyła deklaracje rozliczeniowe za okres od grudnia 2020 r. do grudnia 2021 r. - a więc za czas, kiedy deklaracji tych zabrakło.
Po zaewidencjonowaniu powyższych deklaracji rozliczeniowych system pokrył składki i saldo uległo zmianie.
Zaległości rozliczono aktualną nadpłatą, a więc począwszy od 19 kwietnia 2023 r. (wpłaty których ubezpieczona dokonywała w okresie od grudnia 2020 r. do grudnia 2021 r., jak wskazywano powyżej, rozliczyły uprzednio należności za 2022 r.) Skutkiem powyższego powstała niedopłata w wysokości 3.911,42 zł, którą ubezpieczona uregulowała. W związku z powyższym zostały naliczone także odsetki za zwłokę - rozliczenie nastąpiło na podstawie nadpłaty istniejącej na dzień 19 kwietnia 2023 r., a tym samym, skoro w tejże dacie rozliczono styczeń 2021 r., to tym samym wówczas powstała pierwsza należność odsetkowa w kwocie 130 zł.
Łącznie kwota odsetek została naliczona w systemie w wysokości 4.544 zł.
W piśmie nr (...) organ rentowy poinformował ubezpieczoną, iż na jej koncie na dzień 31 grudnia 2021 r. widnieje nadpłata w kwocie 18.420,96 zł (wpłaty na ubezpieczenie zdrowotne) z informacją, iż nadpłata zostanie zaliczona na poczet bieżących należności, chyba że ww. złoży wniosek o zwrot. Jednocześnie wskazano, iż na powyższą kwotę składają się wpłaty dokonane przez ubezpieczoną, w tym - w styczniu 2021 r. w kwocie - 224,40 zł i w miesiącach od lutego do grudnia 2021 r. w kwotach każdorazowo - 1.457,48 zł. Z tabeli wynika, iż powyższe kwoty nie zostały rozliczone.
W piśmie nr (...) organ rentowy poinformował ubezpieczoną, iż na jej koncie na dzień 31 grudnia 2022 r. widnieje nadpłata w kwocie 18.420,96 zł, z informacją, iż nadpłata zostanie zaliczona na poczet bieżących należności, chyba że w/w złoży wniosek o zwrot. Z załączonej tabeli wynika, iż ubezpieczona dokonywała comiesięcznych wpłat w kwocie 1.547,22 zł w miesiącach od lutego do kwietnia i 1.771,17 zł od maja do grudnia 2022 r.
W piśmie nr (...) organ rentowy poinformował ubezpieczoną, iż na jej koncie na dzień 31 grudnia 2023 r. widnieje nadpłata w kwocie 18.203,46 zł z informacją, iż nadpłata zostanie zaliczona na poczet bieżących należności, chyba że ww. złoży wniosek o zwrot.
Powyższe pisma zostały wysłane do ubezpieczonej za pośrednictwem ZUS PUE, ubezpieczona odczytała pisma w 2024 r.
18 lutego 2024 r. ubezpieczona złożyła pismo do ZUS w sprawie „anulowania niewłaściwie naliczonych odsetek” w wysokości 4.544 zł. Wskazała, iż z powodu błędu nie wypełniła ZUS-DRA w grudniu 2020 r.
W odpowiedzi na powyższe z dnia 14 marca 2024 r. wskazano, iż płatnik jest zwolniony z obowiązku składania deklaracji rozliczeniowych pod warunkiem, że od ostatnio złożonej deklaracji nie nastąpiła zmiana. Ze względu na brak prawidłowych dokumentów za okres od grudnia 2020 r. do grudnia 2021 r. dokonywane wpłaty rozliczały się tylko na ubezpieczenie zdrowotne.
18 marca 2024 r. ubezpieczona złożyła wniosek w sprawie zwrotu nienależnie opłaconych składek na ubezpieczenia społeczne w kwocie 4.544 zł.
27 marca 2024 r. organ rentowy dokonał zwrotu w kwocie 2,33 zł Jednocześnie na koncie nie stwierdzono nadpłaty w wysokości 4.544 zł, o czym poinformowano ubezpieczoną pismem z dnia 4 kwietnia 2024 r.

Decyzją numer (...) z dnia 13 maja 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. odmówił M. P. prawa do zwrotu nienależnie opłaconych składek z powodu niestwierdzenia nadpłaty
Postanowieniem z dnia 11 sierpnia 2025 r. Sąd Okręgowy na podstawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 235(2);art. 235(2) § 1;art. 235(2) § 1 pkt. 2;art. 235(2) § 1 pkt. 5)">art. 235
2 § 1 pkt 2 i 5 k.p.c.</a> pominął wniosek ubezpieczonej o przedłożenie zestawień jej wszystkich wpłat tytułem składek, albowiem nie było kwestionowane w niniejszej sprawie, iż tychże wpłat wnioskodawczyni dokonywała w terminie i w pełnej wysokości.
Spór stron sprowadzał się do wykładni przepisów prawa i ustalenia, czy organ rentowy zasadnie naliczył na koncie ubezpieczonej odsetki, których ta aktualnie domaga się zwrotu.
Sąd I instancji wskazał, iż zgodnie z treścią <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19981370887" title="Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - Dz. U. z 1998 r. Nr 137, poz. 887 (art. 46;art. 46 ust. 1)">art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych</a> płatnik składek jest obowiązany według zasad wynikających z przepisów ustawy obliczać, potrącać z dochodów ubezpieczonych, rozliczać oraz opłacać należne składki za każdy miesiąc kalendarzowy. W myśl art. 47 ust. 1. u.s.u.s. płatnik składek przesyła w tym samym terminie deklarację rozliczeniową, imienne raporty miesięczne oraz opłaca składki za dany miesiąc, z zastrzeżeniem ust. 1a, 2a i 2b, nie później niż:
1) do 10 dnia następnego miesiąca - dla osób fizycznych opłacających składkę wyłącznie za siebie;
2) do 5 dnia następnego miesiąca - dla jednostek budżetowych i samorządowych zakładów budżetowych;
3) do 15 dnia następnego miesiąca - dla pozostałych płatników.
Zgodnie z art. 47 ust. 1 pkt 1 ustawy systemowej płatnik składek (będący osobą fizyczną opłacającą składkę wyłącznie za siebie) przesyła w tym samym terminie deklarację rozliczeniową oraz opłaca składki za dany miesiąc nie później niż do 10-go dnia następnego miesiąca.
Przepis art. 48 ust. 1 i 2 ustawy systemowej stanowi, że jeżeli płatnik składek nie złoży w terminie deklaracji rozliczeniowej, nie będąc z tego obowiązku zwolniony, Zakład dokonuje wymiaru składek z urzędu w wysokości wynikającej z ostatnio złożonej deklaracji rozliczeniowej, bez uwzględnienia wypłaconych zasiłków oraz zasiłków rodzinnych i pielęgnacyjnych, zawiadamiając o tym płatnika. Jeżeli po wymierzeniu składek z urzędu płatnik składek złoży deklarację rozliczeniową, Zakład koryguje wymiar składek do wysokości wynikającej ze złożonej deklaracji rozliczeniowej, z uwzględnieniem wskazanych w deklaracji zasiłków oraz zasiłków rodzinnych i pielęgnacyjnych.
W doktrynie, jak i orzecznictwie zwraca się uwagę, że obligatoryjne wymierzenie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych składek w wysokości przyjętej w deklaracji rozliczeniowej ostatnio złożonej przez płatnika stanowi swoistą sankcję, której stosowanie ma na celu jedynie zdyscyplinowanie płatników i nakłonienie ich do terminowego rozliczania składek. Zaniechanie płatnika, który w pierwszej kolejności powinien dokonać rozliczenia przez sporządzenie deklaracji rozliczeniowej, wywołuje podjęcie przez Zakład wyłącznie działań porządkujących, które w efekcie pozwalają ostatecznie na wymierzenie składek zgodnie ze złożoną deklaracją rozliczeniową.
Zdaniem sądu Okręgowego złożenie przez odwołującą deklaracji rozliczeniowej z przekroczeniem terminu, przy jednoczesnym opłacaniu w terminie składek nie upoważniało organu rentowego do naliczenia odsetek od powyższych.
Przepis <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19981370887" title="Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - Dz. U. z 1998 r. Nr 137, poz. 887 (art. 23;art. 23 ust. 1)">art. 23 ust. 1</a> systemie ubezpieczeń społecznych wprowadza sankcję za nieterminowe opłacenie składek na ubezpieczenia społeczne w postaci obowiązku uiszczenia przez płatnika - oprócz zaległych składek - również odsetek za zwłokę, na zasadach analogicznych, jak w przypadku powstania zaległości podatkowych. Odsetki za zwłokę nie są świadczeniem samodzielnym, oderwanym od zaległości składkowej, lecz mają charakter akcesoryjny w stosunku do należności głównej, którą stanowi zaległość składkowa. Z tej przyczyny jest oczywiste, że zobowiązanie do zapłaty odsetek może powstać jedynie wówczas, gdy powstała sama zaległość składkowa. Brak zaległości w opłaceniu składek (w całości lub w części) przesądza o wygaśnięciu zobowiązania z tytułu odsetek za zwłokę (w całości lub w części). Obowiązek naliczenia odsetek za zwłokę nie jest zależny, ani od okoliczności powstania zaległości składkowej, ani od woli stron stosunku ubezpieczeniowego. Zobowiązanie z tytułu odsetek za zwłokę powstaje z mocy prawa, niezależnie od tego, czy płatnik dysponuje wiedzą na temat powstania zaległości w opłacaniu składek. Obowiązek zapłaty odsetek od nieuiszczonych w terminie składek na ubezpieczenia społeczne nie jest uzależniony od winy płatnika, a obowiązek ich naliczenia powstaje z mocy prawa. Wykładnię przepisu <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19981370887" title="Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - Dz. U. z 1998 r. Nr 137, poz. 887 (art. 23)">art. 23 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych</a> należy uznać za utrwaloną (patrz SN wyrok z dnia 7 marca 2012r. II UK 150/11; SN wyrok z dnia 22 lipca 2008r. II UK 353/07 i tam przywoływane orzecznictwo).
W wyroku Sądu Najwyższego - Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych z dnia 8 grudnia 2015 r., I UK 535/14 stwierdzono, iż nie można podzielić stanowiska, że złożenie deklaracji rozliczeniowej z przekroczeniem terminu opisanego w <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19981370887" title="Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - Dz. U. z 1998 r. Nr 137, poz. 887 (art. 47;art. 47 ust. 1;art. 47 ust. 1 pkt. 1)">art. 47 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych</a>, przy jednoczesnym opłaceniu składki w terminie od nowo zadeklarowanej kwoty podstawy wymiaru, upoważnia organ rentowy do ustalenia podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne w minimalnej wysokości, o której mowa w art. 18 ust. 8 tej ustawy. Warunkiem pozwalającym na ukształtowanie wyższej podstawy wymiaru składek niż minimalna nie jest jednocześnie terminowe złożenie deklaracji rozliczeniowej i zapłata składek, ale przede wszystkim warunkiem sine qua non jest terminowe uiszczenie należności z tytułu składek od nowo zadeklarowanej podstawy wymiaru.
Sprawa powyższa dotyczyła co prawda innego stanu faktycznego, ale per analogiam można z niej wywnioskować, iż istotne znaczenie w przypadku złożenia deklaracji po terminie ma co do zasady to, czy składka była opłacona w prawidłowej wysokości. Konstatacja taka jest logiczna także o tyle, iż nie jest możliwym naliczenie odsetek, skoro nie powstały w ogóle zaległości składkowe.
Tym samym, złożenie przez skarżącą deklaracji rozliczeniowej z przekroczeniem terminu opisanego w <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19981370887" title="Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - Dz. U. z 1998 r. Nr 137, poz. 887 (art. 47;art. 47 ust. 1;art. 47 ust. 1 pkt. 1)">art. 47 ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych</a>, przy jednoczesnym opłaceniu składki w terminie, nie upoważniało organu rentowego do naliczenia odsetek.
Jak ustalono, ubezpieczona do 3 grudnia 2020 r. podlegała wyłącznie ubezpieczeniu zdrowotnemu, następnie zaś podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym - zmienił się schemat ubezpieczenia. Inaczej byłoby w sytuacji, jeśliby ubezpieczona dobrowolnie chciała podlegać ubezpieczeniom społecznym, jednak w sytuacji, jeśli działalność gospodarcza stanowiła jedyny tytuł ubezpieczenia, a co za tym idzie ubezpieczona obowiązkowo podlegała z tego tytułu także ubezpieczeniom społecznym i opłacała składki w prawidłowej wysokości oraz terminie - co nie jest kwestionowane, to nie jest zasadnym żądanie przez ZUS odsetek od płatnika, tylko dlatego, iż deklaracja została złożona w terminie późniejszym.
Sąd I instancji zaznaczył, że spór w sprawie niniejszej wynika z faktu, iż system rozliczył składki ubezpieczonej na ubezpieczenia społeczne za 2021 r. z nadpłatą, która istniała do kwietnia 2023 r., a więc system „uznał”, iż składki zostały zapłacone po terminie - tak przecież jednak w rzeczywistości nie było. Z materiału dowodowego sprawy wynika, iż składki były opłacane przez ubezpieczoną terminowo i w prawidłowej wysokości, a jedynie ZUS nie zaliczał ich na właściwe ubezpieczenia, co generowało nadpłatę. System ubezpieczeń społecznych nie przewiduje zaś sankcji odsetkowych w przypadku stricte złożenia deklaracji po terminie. Sankcja taka jest przewidziana za nieterminową zapłatę składek.
Rozstrzygnięcie sprawy wymagało de facto ustalenia, czy na koncie płatnika składek w niniejszym postępowaniu istniało zadłużenie w opłacie składek, które mogło wygenerować sporne odsetki. Zdaniem Sądu I instancji zadłużenie takie nie powstało, a organ rentowy winien był wyjaśnić zaistniałą sytuację, skoro jak wskazuje - „zmienił się schemat ubezpieczenia”.
Biorąc pod uwagę powyższe, Sąd Okręgowy zmienił zaskarżoną decyzję, stosownie do <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 477(14);art. 477(14) § 2)">art. 477 
14 § 2 k.p.c.</a>

Apelację od wyroku wywiódł pozwany organ rentowy, zaskarżając go w całości i zarzucając naruszenie:
1. art. 48 ust. 1 i 2 ustawy systemowej poprzez przyjęcie, że mimo niezłożenia w termie przez ubezpieczoną deklaracji rozliczeniowych oraz dokonaniem przypisu z urzędu ubezpieczona mogła opłacić składki w terminie,
2. art. 47 ustawy systemowej w związku z § 12 rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach rozliczania składek, do których poboru jest zobowiązany Zakład Ubezpieczeń Społecznych poprzez ich niezastosowanie i przyjęcie, że możliwe było opłacenie składek mimo braku złożenia deklaracji rozliczeniowej.
Wobec powyższego pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie odwołania oraz o zasądzenie od ubezpieczonej na rzecz pozwanego kosztów zastępstwa procesowego za postępowanie apelacyjne oraz postępowanie przed Sądem pierwszej instancji według norm przepisanych powiększonych o należne odsetki przewidziane <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 98;art. 98 § 1)">art. 98 § l
1 k.p.c.</a>

W uzasadnieniu apelacji pozwany podniósł, że ubezpieczona jako osoba prowadząca działalność gospodarczą zobowiązana jest do przekazywania dokumentów rozliczeniowych w ustawowym terminie tj. do 10. dnia kolejnego miesiąca. W związku ze zmianą podlegania, również do ubezpieczeń społecznych, M. P. zobowiązana była złożyć dokument rozliczeniowy pierwszorazowy za grudzień 2020 r. (niepełna podstawa na FUS bez 3 dni) oraz styczeń 2021 r. (pełna podstawa na FUS). Przepis art. 48 usus stanowi, że jeżeli płatnik składek nie złoży w ustawowym terminie deklaracji rozliczeniowej, nie będąc z tego obowiązku zwolniony Zakład dokonuje wymiaru z urzędu w wysokości wynikającej z ostatnio złożonej deklaracji rozliczeniowej.
Ze względu na brak prawidłowych dokumentów rozliczeniowych za okres od grudnia 2020 r. do grudnia 2021 r. na koncie powstała nadpłata. Od stycznia 2022 r. Ubezpieczona składała deklaracje rozliczeniowe drogą elektroniczną. O nadpłacie na koncie informowano ubezpieczoną pismami: z 9 stycznia 2022r. znak: (...), z 5 stycznia 2023r. znak: (...) 18 stycznia 2024r. znak: (...).
Korekty ZUS DRA zostały rozliczone z nadpłaty na koncie płatnika zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 21 września 2017 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach rozliczania składek, do których poboru zobowiązany jest ZUS oraz <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19981370887" title="Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - Dz. U. z 1998 r. Nr 137, poz. 887 ()">ustawą o systemie ubezpieczeń społecznych</a>.
W konsekwencji powyższego, jak wskazał pozwany, nie było dopuszczalne samodzielne opłacenie składek bez złożenia właściwej deklaracji rozliczeniowej. Omawiane deklaracje zostały złożone przy rażącym opóźnieniu ich złożenia co stosownie do art. 47 ustawy systemowej w związku z § 12 rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach rozliczania składek, do których poboru jest zobowiązany Zakład Ubezpieczeń Społecznych winno obciążać ubezpieczoną obowiązkiem opłacenia odsetek za opóźnienie.
W odpowiedzi na apelację ubezpieczona wniosła o oddalenia apelacji w całości oraz obciążenie pozwanego kosztami procesu, a w przypadku uwzględnienia apelacji – o nieobciążanie odwołującej kosztami procesu.


Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja pozwanego podlega oddaleniu jako bezzasadna.
Przedmiotem sporu w niniejszej sprawie była zasadność decyzji pozwanego odmawiającej M. P. prawa do zwrotu nadpłaty w postaci naliczonych oraz uiszczonych odsetek za zwłokę od należności składkowych za okres od grudnia 2020 roku do marca 2024 r.
W ocenie Sądu Apelacyjnego, w spornym zakresie Sąd Okręgowy w sposób prawidłowy ustalił stan faktyczny w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, zaś w swych ustaleniach i wnioskach nie wykroczył poza ramy swobodnej oceny wiarygodności i mocy dowodów wynikające z przepisu <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 233)">art. 233 k.p.c.</a>, nie popełnił on też błędów w rozumowaniu w zakresie zarówno ustalonych faktów, jak też ich kwalifikacji prawnej, które uzasadniałyby zmianę bądź uchylenie rozstrzygnięcia. Całość podjętych ustaleń faktycznych Sądu I instancji przedstawiona w pisemnym uzasadnieniu wyroku zasługuje na akceptację. Ustalenia te jako prawidłowe, a nadto nie wymagające zmiany ani uzupełnienia Sąd Apelacyjny przyjmuje za własne (<a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 387;art. 387 § 2(1);art. 387 § 2(1) pkt. 1)">art. 387 § 2
1 pkt 1 k.p.c.</a>).
Sąd odwoławczy podziela także ocenę prawną, jakiej dokonał Sąd pierwszej instancji. Przyjmując za własne dokonane w tym zakresie oceny Sądu I instancji, Sąd Apelacyjny nie widzi potrzeby powtarzania w całości trafnego wywodu prawnego (<a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 387;art. 387 § 2(1);art. 387 § 2(1) pkt. 2)">art. 387 § 2
1 pkt 2 k.p.c.</a>).
Rozstrzygnięcie niniejszej sprawy sprowadza się do prostego stwierdzenia, że decyzja pozwanego jest niezasadna, albowiem ubezpieczona nie posiadała żadnych zaległości z tytułu składek. Wynika to wprost nawet z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, w którym stwierdzono, iż to korekta dokumentów rozliczeniowych zmieniła sposób rozliczenia wpłat na koncie „pomimo że wpłaty dokonane były w terminie”. Składki na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne opłacone zostały przez M. P. w prawidłowej wysokości i w terminie, a zatem brak było podstaw do zastosowania art. 23 ust. 1 ustawy systemowej, zgodnie z którym od nieopłaconych w terminie składek należne są od płatnika składek odsetki za zwłokę, na zasadach i w wysokości określonych w <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19971370926" title="Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa - Dz. U. z 1997 r. Nr 137, poz. 926 ()">

ustawie z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa</a> (Dz. U. z 2025 r. poz. 111), z wyłączeniem <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19971370926" title="Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa - Dz. U. z 1997 r. Nr 137, poz. 926 (art. 56 a)">art. 56a</a>. Jak trafnie stwierdził Sąd I instancji, ustawa systemowa nie przewiduje sankcji odsetkowych z tytułu nieterminowego złożenia deklaracji.
Nie ma racji skarżący twierdząc, że nie ma prawnego znaczenia fakt opłacania przez wnioskodawczynię w przewidzianym terminie składek od grudnia 2020 r. zarówno na ubezpieczenie zdrowotne, jak i na ubezpieczenie społeczne, albowiem rozstrzygające znaczenie ma brak złożenia w terminie stosownych dokumentów rozliczeniowych. Niesporne jest, że do 3 grudnia 2020 r. M. P. podlegała wyłącznie ubezpieczeniu zdrowotnemu i opłacała składki z tytułu powyższego. Po tej dacie ubezpieczona podlegała także ubezpieczeniom społecznym i terminowo opłacała składki zarówno na ubezpieczenie zdrowotne, jak i na ubezpieczenia społeczne, nie złożyła jednak deklaracji rozliczeniowych ZUS DRA. Podkreślić należy, że obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym powstał z mocy prawa. Konsekwencją powyższego stał się obowiązek uiszczania przez odwołującą należnych składek. Irrelewantne dla realizacji tego obowiązku było, czy skarżąca złożyła dokumenty ZUS DRA czy też nie.
Zgodnie z 
art. 47 ust. 1 pkt 1 ustawy systemowej płatnik składek (będący osobą fizyczną opłacającą składkę wyłącznie za siebie) przesyła w tym samym terminie deklarację rozliczeniową oraz opłaca składki za dany miesiąc nie później niż do 10-go dnia następnego miesiąca. Przepis art. 48 ustawy systemowej stanowi natomiast, że jeżeli płatnik składek nie złoży w terminie deklaracji rozliczeniowej, nie będąc z tego obowiązku zwolniony, Zakład dokonuje wymiaru składek z urzędu w wysokości wynikającej z ostatnio złożonej deklaracji rozliczeniowej, bez uwzględnienia wypłaconych zasiłków oraz zasiłków rodzinnych i pielęgnacyjnych, zawiadamiając o tym płatnika. Jeżeli po wymierzeniu składek z urzędu płatnik składek złoży deklarację rozliczeniową, Zakład koryguje wymiar składek do wysokości wynikającej ze złożonej deklaracji rozliczeniowej, z uwzględnieniem wskazanych w deklaracji zasiłków oraz zasiłków rodzinnych i pielęgnacyjnych.
Sąd I instancji trafnie stwierdził, że w doktrynie, jak i orzecznictwie zwraca się uwagę, iż obligatoryjne wymierzenie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych składek w wysokości przyjętej w deklaracji rozliczeniowej ostatnio złożonej przez płatnika stanowi swoistą sankcję, której stosowanie ma na celu zdyscyplinowanie płatników i nakłonienie ich do terminowego rozliczania składek za ubezpieczonych. Zaniechanie płatnika, który w pierwszej kolejności powinien dokonać rozliczenia przez sporządzenie deklaracji rozliczeniowej, wywołuje podjęcie przez Zakład wyłącznie działań porządkujących, które w efekcie pozwalają ostatecznie na wymierzenie składek zgodnie ze złożoną deklaracją rozliczeniową (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 13 stycznia 2021 r., III AUa 461/20, LEX nr 3160149). Ustawa systemowa nie umożliwia, aby Zakład Ubezpieczeń Społecznych, mimo złożenia po terminie deklaracji rozliczeniowej, ignorował fakt terminowego opłacania składek na ubezpieczenia.
Podkreślić trzeba, że przepis art. 48 został zamieszczony w rozdziale 4. ustawy systemowej regulującym Zgłoszenia do ubezpieczenia, prowadzenie kont i rejestrów oraz zasady rozliczania składek i zasiłków. Analiza regulacji zawartych w rozdziale 4. wskazuje, że zamieszczone tam przepisy nie mają charakteru sankcyjnego i nie mogą stanowić podstawy prawnej do wymierzania kary za niedopełnienie obowiązków związanych ze zgłaszaniem do ubezpieczenia, prowadzeniem kont oraz naruszeniem zasad rozliczania. Jak już wyżej wskazano, w art. 48 ustawy systemowej przewidziano rozwiązanie na wypadek niewywiązania się płatnika składek z obowiązku złożenia deklaracji rozliczeniowej w terminie. W takiej sytuacji - w celu ochrony interesów ubezpieczonych - ZUS powinien dokonać z urzędu wymiaru składek należnych od płatnika w wysokości, jaką płatnik określił w ostatniej deklaracji rozliczeniowej złożonej przez siebie w ZUS. Wysokość składek Zakład ustala w trybie "awaryjnym". Regulacja dotyczy zarówno sytuacji, w której płatnik składek nie złożył w ZUS jakichkolwiek dokumentów rozliczeniowych, (mimo że był do tego zobowiązany z mocy prawa), jak również wtedy, gdy płatnik wprawdzie złożył niektóre dokumenty (np. imienne raporty miesięczne), lecz nie przekazał deklaracji rozliczeniowej. Dokonanie przez ZUS z urzędu wymiaru składek wchodzi w rachubę także wtedy, gdy płatnik, co prawda opłacił należne składki w terminie, ale nie złożył w ZUS dokumentów rozliczeniowych. Rozliczenie należnych składek może bowiem nastąpić dopiero w oparciu o informacje zamieszczone w deklaracji rozliczeniowej, która z kolei jest sporządzana w oparciu o dane przedstawione w imiennych raportach miesięcznych. Dopóki ZUS nie będzie dysponował kompletną dokumentacją rozliczeniową (deklaracją rozliczeniową, imiennymi raportami miesięcznymi, dowodami opłacenia składek), nie będzie mógł rzetelnie ustalić, czy kwota faktycznie uiszczona przez płatnika tytułem składek jest prawidłowa. Obligatoryjne wymierzenie przez ZUS składek w wysokości przyjętej w deklaracji rozliczeniowej ostatnio złożonej przez płatnika ma zatem na celu zdyscyplinowanie opieszałych/nierzetelnych płatników i nakłonienie ich do terminowego rozliczania składek (patrz: System ubezpieczeń społecznych red. Gudowska, Strusińska-Żukowska, 2014 wyd. 2.).
Aktywność organu podjęta w tym trybie ma na celu ochronę interesów płatnika i osób przez niego zatrudnianych oraz zdyscyplinowanie płatnika, a nie karanie finansowe płatnika. Jest wreszcie środkiem umożliwiającym organowi realizację ustawowego zobowiązania wynikającego z art. 34 ust. 1 ustawy systemowej: Zakład zapewnia rzetelność i kompletność informacji gromadzonych na kontach ubezpieczonych i na kontach płatników składek w sposób uregulowany niniejszą ustawą. Należy przy tym zauważyć, że ponieważ przepisy rozdziału 4 ustawy systemowej nakładają zobowiązanie na osobę poddaną władzy publicznej, to po stronie Zakładu niedopuszczalna jest interpretacja rozszerzająca art. 48 ust. 1 ustawy (por. Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 10 grudnia 2018 r., III AUa 284/18, LEX nr 2706923).
Zgodnie z treścią <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19981370887" title="Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - Dz. U. z 1998 r. Nr 137, poz. 887 (art. 24;art. 24 ust. 6 a)">art. 24 ust. 6a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych</a> nienależnie opłacone składki podlegają zaliczeniu przez Zakład z urzędu na poczet zaległych lub bieżących składek, a w razie ich braku - na poczet przyszłych składek, chyba że płatnik składek złoży wniosek o zwrot składek, z zastrzeżeniem ust. 6c, 8 i 8d. Skoro ubezpieczona bezspornie nie posiadała zaległości w opłacaniu składek i złożyła wniosek o zwrot składek nienależnie opłaconych, to Sąd I instancji zasadnie zmienił zaskarżoną decyzję i zobowiązał organ rentowy do zwrotu na rzecz M. P. powstałej nadpłaty w postaci naliczonych oraz uiszczonych odsetek za zwłokę od należności składkowych za okres od grudnia 2020 r. do marca 2024 r.
W tym stanie rzeczy, apelacja pozwanego podlegała oddaleniu jako bezzasadna na podstawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 385)">art. 385 k.p.c.</a>

SSA Daria Stanek
</div>