sygn. II CSK 796/13 30 października 2014 Sąd Najwyższy

Wyrok SN z 30 października 2014, sygn. II CSK 796/13

Data orzeczenia 30 października 2014
Sąd Sąd Najwyższy
Wydział Izba Cywilna, Wydział II
Przewodniczący SSN Marian Kocon
Tagi
#Sąd Najwyższy #Izba Cywilna #wyrok SN
Sygn. akt II CSK 796/13
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 30 października 2014 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Marian Kocon (przewodniczący)
SSN Józef Frąckowiak
SSN Maria Szulc (sprawozdawca)
w sprawie z powództwa Funduszu Kapitałowego R.
Spółki Akcyjnej w W.
przeciwko Województwu Z. - Urzędowi
Marszałkowskiemu w S.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym
w Izbie Cywilnej w dniu 30 października 2014 r.,
skargi kasacyjnej strony pozwanej
od wyroku Sądu Apelacyjnego
z dnia 25 lipca 2013 r.,
1) oddala skargę kasacyjną;
2) zasądza na rzecz powoda od pozwanego kwotę 3 600,- (trzy
tysiące sześćset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania
kasacyjnego.
2
UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy w S., po ponownym rozpoznaniu sprawy, zasądził na rzecz
Funduszu Kapitałowego „R.” S.A. w S. od Województwa Z. – Urzędu
Marszałkowskiego w S. kwotę 5.177.619,20 zł z tytułu kar umownych wobec
skutecznego odstąpienia od umowy o roboty budowlane przez poprzednika
prawnego powoda.
Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny zmienił powyższy wyrok w ten
sposób, że zasądził kwotę 4.290.237,30 zł, a w pozostałym zakresie powództwo i
apelację oddalił.
Sądy obu instancji ustaliły, że w 1983 r. poprzednik pozwanego, Skarb
Państwa Wojewoda S., zawarł z E. – I. S.A. umowę o zastępstwo inwestycyjne przy
wykonaniu II przedsięwzięcia inwestycyjnego Budowa Szpitala w Z. Inwestor
zastępczy w dniu 12 marca 1991 r. zawarł z Przedsiębiorstwem Produkcyjno –
Usługowym B. Wł. M. umowę o roboty budowlane, a następnie trójstronną umową
cesji z dnia 23 maja 1991 r. wszystkie prawa i obowiązki wykonawcy zostały
przekazane spółce z ograniczoną odpowiedzialnością B. W umowie przewidziano,
że wykonawca będzie sporządzał harmonogramy realizacji robót w terminie 30 dni
od daty otrzymania informacji o wysokości limitu finansowego na każdy rok, a w
razie niewykonywania robót wskutek braku limitu termin ich zakończenia będzie
przesunięty. Kolejnymi aneksami strony ustaliły, że pisemne przekazanie informacji
o limicie finansowym powinno nastąpić do dnia 31 stycznia każdego roku oraz
uaktualniły wartość robót na kwotę 138.578.460 zł, przy czym wartość robót, które
pozostały do wykonania po dniu 1 stycznia 1998 r. określiły na 96.738.898 zł.
Wojewoda P. wydał w dniu 2 lutego 2001 r. decyzję stwierdzającą, że z
dniem 1 stycznia 1999 r. mienie Skarbu Państwa pozostające we władaniu
Samodzielnego Publicznego Specjalistycznego ZOZ „Z.” staje się z mocy prawa
mieniem województwa z./…/.
W roku 1999 nie została na cele inwestycji przyznana żadna kwota, a w roku
2000 po przejęciu jej przez Urząd Marszałkowski wykonawca został poinformowany,
że harmonogram robót nie zostanie zaakceptowany przez ten Urząd. W uchwale
Sejmiku Województwa w przedmiocie budżetu na ten rok nie wskazano żadnych
3
konkretnych środków finansowych przeznaczonych na przedmiotową inwestycję.
W dniu 20 lutego 2001 r. inwestor zastępczy wpisał w dzienniku budowy, że nie
zostały ustalone limity finansowe na realizację inwestycji oraz nie została
wstrzymana budowa i wykonawca wykonuje dalsze roboty na własne ryzyko,
a wykonawca dokonał wpisu, że przystępuje do zabezpieczenia robót i placu
budowy. Tożsame wpisy zostały dokonane w dniach 25 października 2002 r.,
6 kwietnia 2003 r. i 4 lutego 2004. Wykonawca sporządził projekt aneksu
proponując przesunięcie terminu zakończenia robót o trzy lata, bezskutecznie prosił
o rozmowy z inwestorem i o decyzję co do wstrzymania robót lub przesunięcia
terminu ich zakończenia. Pismem z dnia 2 marca 2004 r. poinformował inwestora
zastępczego, że jeżeli do dnia 10 marca 2004 r. nie otrzyma informacji w sprawie
wznowienia robót, odstąpi od umowy, co uczynił pismem z dnia 15 marca 2004 r.,
zaś w dniach 18 marca 2004 r. i 12 października 2004 r. wystawił noty
obciążeniowe nr 3/2004 i 3A/2004 z tytułu kar umownych.
Sąd drugiej instancji odnosząc się do zarzutów naruszenia przepisów
postępowania wskazał, że dowody nie uwzględnione przez sąd pierwszej instancji
nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia a wniosek o przeprowadzenie dowodu
z dokumentów aktach upadłościowych wykonawcy w postępowaniu apelacyjnym
został uznany za spóźniony w świetle art. 381 k.p.c.
Sąd Apelacyjny wskazując na związanie poglądem prawnym co do
przysługiwania obu stronom legitymacji procesowej, wyrażonym w wyroku
uchylającym wyrok Sądu Okręgowego, podzielił to stanowisko. Podstawę prawną
następstwa prawnego pozwanego po Skarbie Państwa – Wojewodzie S. wywiódł z
art. 74 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. Przepisy wprowadzające
ustawy reformujące administrację publiczną (Dz. U. z 1998 r., nr 133, poz. 872;
dalej ustawa). W jego ocenie wykładnia tego przepisu nie budzi wątpliwości, bo z
jego treści wprost wynika, że samorządy województwa przejmują z dniem 1
stycznia 1999 r., mieszczące się w zakresie ich zadań i kompetencji inwestycje
centralne, których inwestorami byli ministrowie lub dotychczasowi wojewodowie.
Inwestycje centralne z mocy prawa stają się więc inwestycjami prowadzonymi
przez samorządy województw i do ich przejęcia dochodzi wyłącznie w drodze
spełnienia przesłanek ustawowych bez dodatkowych warunków, w tym działania
4
podmiotów przejmujących. Powołane przez pozwanego art. 47 ust. 1, 60 i 98
ustawy, art. 47 ust. 1 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa
(Dz. U. z 1998 r., nr 91, poz. 576) oraz przepisy rozporządzeń Prezesa Rady
Ministrów z dnia 23 listopada 1998 r. w sprawie wykazu samodzielnych publicznych
zakładów opieki zdrowotnej oraz jednostek samorządu terytorialnego właściwych
do przejęcia uprawnień organu, który je utworzył i z dnia 22 czerwca 2001 r. w
sprawie wykazu samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, które
zostały przejęte przez gminy, powiaty i samorządy województw (Dz. U. z 2001 r.,
nr 65, poz. 659) wskazują, że intencją ustawodawcy było, aby właściwa jednostka
samorządowa weszła w drodze sukcesji generalnej w całokształt stanu prawnego
jednostek organizacyjnych uprzednio zarządzanych lub utrzymywanych przez
Skarb Państwa. W świetle powyższych przepisów nie ma podstaw do uznania, że
zamiarem ustawodawcy było wyłączenie jakiejkolwiek inwestycji centralnej
dotyczącej przekazanego mienia z zakresu zastosowania art. 74 ust. 1 ustawy i z
tego względu treść wydanego na podstawie ustępu trzeciego tego przepisu
rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 grudnia 1998 r. w sprawie
szczegółowych zasad i trybu przekazywania inwestycji centralnych podlegających
przekazaniu (Dz. U. z 1998 r., nr 162, poz. 1139; dalej rozporządzenie) nie może
mieć decydującego znaczenia dla ustalenia, czy doszło do przekazania konkretnej
inwestycji centralnej. W świetle treści delegacji ustawowej zlecenie sporządzenia
wykazu inwestycji centralnych sprowadzało się jedynie do opracowania spisu
inwestycji czyli czynności o charakterze technicznym, stąd okoliczność pominięcia
przedmiotowej inwestycji w tym rozporządzeniu w wykazie inwestycji podlegających
przejęciu pozostaje bez znaczenia dla rozstrzygnięcia.
Za bezzasadny został uznany zarzut, że umowa z dnia 12 marca 1991 r.
o roboty budowlane zawarta pomiędzy inwestorem zastępczym Przedsiębiorstwem
Usług Inwestycyjnych E.-I., a wykonawcą Przedsiębiorstwem Produkcyjno –
Usługowym B. Wł. M. nie wywołała skutków prawnych wobec Skarbu Państwa –
Wojewody S. Została ona zawarta w toku obowiązywania umowy o zastępstwo
inwestycyjne z dnia 1 grudnia 1983 r., zgodnie z którą inwestor zastępczy nie był
zobowiązany do uzyskania akceptacji inwestora bezpośredniego co do umów
zawieranych z wykonawcami. Wymóg ten został wprowadzony dopiero umową
5
numer 3/93 z dnia 1 września 1993 r., która aczkolwiek stanowi kontynuację umowy
z 1 grudnia 1983 r., to nie modyfikuje skuteczności czynności prawnych
dokonanych w okresie wcześniejszym. Sąd ten wskazał, że relacje pomiędzy
inwestorem zastępczym a wykonawcą w zakresie realizacji umowy oraz składane
przez inwestora oświadczenia potwierdzają tę legitymację, bo pozwany w toku
postępowania przyznawał, że jest stroną umowy z dnia 12 marca 1991 r.,
realizował płatności z tytułu wynagrodzenia wykonawcy, Sejmik w 2008 r. podjął
uchwałę zezwalającą na zmianę budżetu w celu zapłaty na rzecz syndyka upadłego
wykonawcy kwoty 2.200.000 zł tytułem ewentualnej ugody.
W ocenie Sądu Apelacyjnego oświadczenie wykonawcy o odstąpieniu od
umowy jest skuteczne, bo nastąpiło z przyczyn leżących po stronie pozwanego -
nie złożył on w terminie umownym do dnia 31 stycznia 2004 r. oświadczenia
o wysokości limitu finansowego przyznanego na ten rok lub o przesunięciu terminu
zakończenia robót, co uniemożliwiało wykonawcy wywiązanie się z umowy
w ustalonym terminie do dnia 31 grudnia 2005 r. Podjęcie uchwały budżetowej
w dniu 23 lutego 2004 r., ogłoszonej dopiero w dniu 28 maja 2004 r., nie stanowiło
realizacji tego obowiązku, jej treść bowiem nie pozwala na określenie kwoty
przeznaczonej na inwestycję. Limity nie były również przyznawane w latach
poprzednich, mimo że wykonawca wielokrotnie zwracał się do inwestora
zastępczego o zgodę na wznowienie prac, wyznaczenie limitu finansowego lub
wydanie innego postanowienia co realizacji zadania. Sąd drugiej instancji uznał
termin wyznaczony przez wykonawcę w piśmie z dnia 2 marca 2004 r. na 10 marca
2004 r. za odpowiedni, jako wystarczający do podania limitu albo propozycji
przedłużenia umowy.
Odnosząc się do podstawy naliczenia kary umownej Sąd Apelacyjny wskazał,
że analiza treści § 3 lit. c aneksu nr 2 stanowiącego, że w razie odstąpienia od
umowy w zakresie dalszej realizacji umowy zamawiający zapłaci kary umowne
w wysokości 2 %, nie uprawnia do wnioskowania, że strony przewidziały kary
umowne jedynie w razie odstąpienia przez zamawiającego a wyłączyły to
uprawnienie gdy stroną odstępującą był wykonawca. W związku z brakiem środków
finansowych strony postanowiły nałożyć na inwestora dodatkowe obowiązki w razie
odstąpienia od umowy, w tym zastrzegły kartę umowną. Zasadne jest
6
zatem roszczenie co do kwoty 2.771.569,20 zł z tytułu kary umownej
i kwoty 1.518.668,10 zł z tytułu skapitalizowanych odsetek za okres od 27.II.04r. do
24.X.08r. oraz dalszych odsetek z noty obciążeniowej nr 3/2004, natomiast
należności ujęte w nocie 3A/2004, jako stanowiące podwyższenie kary umownej
wobec przeliczenia wartości robót na poziom cen z grudnia 2003 r., nie znajdują
podstawy w postanowieniach umownych. W ocenie tego Sądu brak podstaw do
miarkowania kary umownej w wysokości 2.771.569,20 zł, bo zysk wykonawcy przy
uwzględnieniu pozostałych do wykonania robót wielokrotnie przekraczałby
wysokość kary umownej. Nie stanowi okoliczności przemawiającej za
miarkowaniem ustalenie wysokości kary na 2 % od wartości umownej jako
pozostające w granicach standardowo stosowanych regulacji umownych oraz cena
nabycia wierzytelności, na której wysokość miał wpływ sporny charakter
wierzytelności i konieczność dochodzenia jej w drodze sądowej.
W skardze kasacyjnej pozwane Województwo Z. zaskarżyło powyższy wyrok
w punkcie I.1, 1.3 i II i wniosło o jego uchylenie w tej części oraz przekazanie
sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie
w zaskarżonej części i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie
powództwa w całości. W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego
zarzuciło naruszenie art. 74 ust. 1 w zw. z ust. 3 ustawy w zw. z § 1 ust. 1 pkt 1 i 2,
ust. 2 pkt 1, § 2, § 3 i 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 grudnia 1998 r.,
niewłaściwe zastosowanie art. 491 § 1 w zw. z art. 65 § 1 k.c., niewłaściwe
zastosowanie art. 3531
w zw. z art. 483 § 1 w zw. z art. 58 § 3 w zw. z art. 65 § 2
k.c., art. 491 § k.c., art. 734 § 1 i 2 w zw. z art. 95 § 2 w zw. z art. 98 w zw. z art. 65
§ 2 k.c. Naruszenie przepisów postępowania pozwany wywiódł z naruszenia art.
98 § 1 w zw. z art. 100 zd. pierwsze k.p.c. oraz art. 227 w zw. z art. 232 zd.
pierwsze w zw. z art. 258 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzuty naruszenia prawa materialnego zmierzają do zakwestionowania
legitymacji biernej pozwanego (art. 74 ust. 1 w zw. z ust. 3 ustawy w zw. z § 1 ust.
1 pkt 1 i 2, ust. 2 pkt 1, § 2, § 3 i 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia
22 grudnia 1998 r. oraz art. 734 § 1 i 2 w zw. z art. 95 § 2 w zw. z art. 98 w zw.
z art. 65 § 2 k.c.), skuteczności oświadczenia poprzednika prawnego powoda
7
o odstąpieniu od umowy (art. 491 § 1 w zw. z art. 65 § 1 k.c. i art. 491 § 1 k.c.)
i zasadności naliczenia kary umownej (art. 3531
w zw. z art. 483 § 1 w zw. z art. 58
§ 3 w zw. z art. 65 § 2 k.c.).
Brak legitymacji biernej pozwany wywodzi z dwóch twierdzeń – po pierwsze,
że art. 74 ust. 1 ustawy nie stanowi podstawy przeniesienia z mocy prawa ze
Skarbu Państwa na jednostki samorządu terytorialnego praw i obowiązków
związanych z inwestycjami centralnymi realizowanymi przez wojewodów,
niewymienionymi w załączniku do rozporządzenia i po drugie, iż inwestor zastępczy
nie miał umocowania do zawarcia w imieniu i na rachunek inwestora
bezpośredniego umowy o roboty budowlane z dnia 12 marca 1991 r.
Zgodnie z art. 74 ust. 1 ustawy samorządy województw przejmują z dniem
1 stycznia 1999 r. mieszczące się w zakresie ich zadań i kompetencji inwestycje
centralne, których inwestorami w dniu 31 grudnia 1998 r. byli ministrowie lub
dotychczasowi wojewodowie. Ustęp trzeci tego przepisu stanowi, że szczegółowe
zasady i tryb przekazywania samorządom województw oraz wykaz inwestycji
podlegających przekazaniu określi Rada Ministrów w drodze rozporządzenia.
Zważywszy na treść tego przepisu oraz art. 47 ust 1, art. 60 i 98 ustawy oraz art. 47
ust. 1 ustawy o samorządzie województw nie może być wątpliwości, że intencją
ustawodawcy było przejęcie z dniem 1 stycznia 1999 r. całości praw i obowiązków
Skarbu Państwa związanych z mieniem instytucji i państwowych jednostek
organizacyjnych przejmowanych przez jednostki samorządu, inwestycjami
centralnymi będącymi w toku oraz uprawnieniami i obowiązkami organów
prowadzących lub utrzymujących przejmowane jednostki a w stosunku do zakładów
opieki zdrowotnej uprawnieniami organu założycielskiego. W stosunku do mienia
przejmowanych jednostek ustawodawca expressis verbis stwierdził, że staje się
ono z mocy prawa mieniem właściwych jednostek samorządu terytorialnego (art. 60
ustawy), natomiast w pozostałych wymienionych przepisach posłużył się
sformułowaniami kategorycznymi „przejmują z dniem 1 stycznia 1999 r.” (art. 74 ust.
1, art. 47 ust. 1 ustawy o samorządzie) albo „ przejmują z dniem przejęcia
jednostek organizacyjnych” (art. 98 ust. 1 ustawy). Powiązanie przejęcia
określonych praw lub obowiązków lub inwestycji spełniających wymagania
ustawowe z konkretną datą wskazuje, że przejęcie to nastąpiło z mocy prawa.
8
Dopełnienie koniecznych czynności technicznych przejęcia następowało w trybie
rozporządzeń wydanych na podstawie delegacji ustawowych (art. 74 ust. 3 ustawy,
art. 47 ust. 2a ustawy o samorządzie województwa), a w wypadku mienia Skarbu
Państwa jego nabycie przez jednostkę samorządu terytorialnego stwierdzał
wojewoda w drodze deklaratoryjnej decyzji (art. 60 ust. 2 ustawy). Treść art. 74 ust.
1 ustawy stwierdzająca, że przejęcie inwestycji centralnych następuje przez
samorząd województwa z dniem 1 stycznia 1999 r. zaprzecza tezie pozwanego, że
dla skutecznego przejęcia warunkiem koniecznym było umieszczenie jej w wykazie
stanowiącym załącznik do rozporządzenia. Za Trybunałem Konstytucyjnym (wyrok
z dnia 13 marca 2001 r., K 21/00, OTK z 2001 r., nr 3, poz. 49, Dz. U. z 2001 r.,
nr 22, poz. 262) wskazać należy, że nie było prawidłowe posłużenie się w tytule
rozporządzenia terminem „szczegółowe zasady”, zarówno bowiem krąg jednostek,
które przejmują inwestycje centralne, jak i kryteria tego przekazania określa art. 74
ust. 1 ustawy. Rozporządzenie jako akt podustawowy nie mogło regulować zasad
przejęcia inwestycji a jedynie określać sposób i czynności konieczne do jego
faktycznej realizacji. Analiza treści rozporządzenia wskazuje, że w tym celu na
wojewodów został nałożony obowiązek przygotowania w terminie do dnia
31 grudnia 1998 r. protokołów zdawczo – odbiorczych zawierających dane
określone w § 2 ust. 1 i dołączenia do protokołów kopii dokumentów określonych
w art. 3 ust. 1. Organy przekazujące i organy przejmujące nie dokonywały żadnych
czynności prawnych, a umowy zawarte z wykonawcami i umowa zawarta
z inwestorem zastępczym podlegały cesji na rzecz jednostki samorządu
terytorialnego z mocy prawa. W takiej sytuacji nie można przypisać, stanowiącemu
załącznik do rozporządzenia wykazowi inwestycji centralnych podlegających
przejęciu, charakteru aktu determinującego przejęcie inwestycji. Niedopuszczalna
byłaby sytuacja, w której umowy o roboty budowlane z wykonawcami i umowa
zawarta z inwestorem zastępczym podlegałyby cesji na rzecz województwa z mocy
prawa, o ile inwestycja centralna spełniałaby warunki ustawowe określone w art. 74
ust. 1, a sama inwestycja nie zostałaby przejęta z przyczyny nie umieszczenia jej
w wykazie, w konsekwencji inwestorem bezpośrednim byłby bowiem w dalszym
ciągu Skarb Państwa. Umowy te były zawarte z osobami trzecimi spoza zakresu
9
podmiotów zdających i przyjmujących inwestycję i celem takiego unormowania było
usunięcie wątpliwości co do ich skuteczności po zmianie inwestora bezpośredniego.
Nie budzi wątpliwości, że przedmiotowa inwestycja spełniała wymogi
ustawowe określone w art. 74 ust. 1 ustawy i została przekazana protokołem
zdawczo – odbiorczym z dnia 31 grudnia 1999 r. wraz z kopiami umów przez
Wojewodę Z. Marszałkowi Województwa. Nie ma także sporu co do tego, że od
2000 r. pozwany wykonywał czynności inwestora bezpośredniego, podejmował
decyzje co do przedmiotowej inwestycji, pozostawał w bezpośrednim kontakcie z
inwestorem zastępczym i wykonawcą i płacił wynagrodzenie za prace
zabezpieczające bezpośrednio ze swego rachunku bankowego. Kwestia natomiast
finansowania inwestycji i czynności, które mógł podjąć pozwany po stwierdzeniu nie
umieszczenia inwestycji w wykazie w rozporządzeniu, pozostaje poza zakresem
rozpoznania sprawy.
Błędnie także wywodzi skarżący, dokonując analizy wyłącznie § 8 umowy
z dnia 1 grudnia 1983 r. o zastępstwo inwestycyjne, że inwestor zastępczy nie miał
umocowania do zawarcia w imieniu i na rachunek inwestora bezpośredniego
umowy o roboty budowlane z dnia 12 marca 1991 r. Paragraf 2 pkt 4 tej umowy
upoważniał bowiem inwestora zastępczego wprost do zawarcia umów
z wykonawcami, a paragraf 8 ust.1 – co skarżący przyznaje – przyznawał mu
upoważnienie do działania w imieniu inwestora bezpośredniego. Powołane
w skardze ustępy 2 i 3 tego paragrafu stanowią wyjątek od zasady określonej
w ustępie pierwszym w zakresie dochodzenia wykonania zobowiązania, kar
umownych, odszkodowań oraz rękojmi nakładając na inwestora zastępczego
obowiązek działania w tym zakresie w imieniu własnym oraz przekazania środków
finansowych inwestorowi bezpośredniemu.
Druga grupa zarzutów zmierza do zakwestionowania skuteczności
oświadczenia o odstąpieniu od umowy poprzez twierdzenie o braku tożsamości
przyczyn wskazanych w piśmie wzywającym do wykonania zobowiązania oraz
w oświadczeniu o odstąpieniu od umowy. Tymczasem w obu pismach – z dnia
2 marca i 15 marca 2004 r. wykonawca wskazał na brak decyzji co do
kontynuowania inwestycji, czy czym w pierwszym określił jedynie precyzyjniej etap,
który powinien być wówczas wykonywany oraz zarzucił brak akceptacji
10
przedkładanych harmonogramów i finansowania na roku 2004. Wystarczającą
przyczyną uznania oświadczenia za skuteczne jest wskazanie przez wykonawcę
tylko jednego zasadnego zarzutu nie wykonania przez inwestora obowiązków
umownych uniemożliwiających mu realizację umownie określonego zakresu robót.
Jak podaje sam pozwany, wykonawca w piśmie z dnia 2 marca 2004 r. wskazywał
na brak finansowania, co w świetle braku jakichkolwiek działań inwestora mimo
obowiązku wskazania limitu finansowego do dnia 31 stycznia każdego roku i braku
finansowania od 2001 r., wskazuje na odpowiedniość terminu wyznaczonego po
miesiącu od zwłoki w wypełnieniu tego obowiązku umownego. Mając na uwadze,
że harmonogram dostarczono inwestorowi już w styczniu z wyprzedzeniem
obowiązku umownego wykonawcy, miał on wystarczający czas do podjęcia decyzji,
czy inwestycja będzie kontynuowana, czy w dalszym ciągu zostanie wstrzymana
a wykonawcy zostanie przedłużony termin do wykonania robót. Kwestia możliwości
uzyskania środków na finansowanie w świetle ustawy o finansach publicznych nie
może stanowić okoliczności uwalniającej inwestora, skoro była to inwestycja
wieloletnia i nie podjął on żadnych działań w celu zmiany w drodze aneksu terminu
wskazania źródeł i wysokości finansowania. Brak zatem podstaw do przyjęcia, że
termin wyznaczony przez wykonawcę był, w świetle art. 491 § 1 k.c., terminem
nieodpowiednim.
Zarzut niewłaściwego zastosowania art. 3531
w zw. z art. 483 § 1 w zw. z art.
58 § 3 w zw. z art. 65 § 2 k.c. skarżący uzasadnia dokonaniem przez Sąd drugiej
instancji niewłaściwej wykładni § 3 lit. c aneksu nr 1/B./98, z którego w jego ocenie
nie wynika, czy kara umowna może być naliczona w przypadku odstąpienia od
umowy, czy w razie faktycznego zaprzestania jej realizacji. Brzmienie tego
postanowienia umownego nie pozostawia wątpliwości co do zgodnej woli stron, by
kara umowna przysługiwała wykonawcy w przypadku odstąpienia od umowy
w zakresie dalszej realizacji jej inwestycji. Wyraźny zapis wiąże prawo domagania
się kary umownej w przypadku odstąpienia od umowy przez wykonawcę, a nie
w razie faktycznego zaprzestania jej realizacji przez inwestora bezpośredniego.
Wątpliwość skarżącego nie jest zatem uzasadniona, zwłaszcza że umowę
zawierały podmioty profesjonalne i użycie tego rodzaju sformułowań leży
w granicach swobody umów określonej art. 3531
k.c. Wywód w części dotyczącej
11
przesłanek żądania kary umownej (niewykonanie lub nienależyte wykonanie
zobowiązania o charakterze niepieniężnym, a nie złożenie oświadczenia
o odstąpieniu od umowy) zdaje się zmierzać do niedopuszczalnego
zakwestionowania wiążącego ustalenia Sądu drugiej instancji, że pozwany nie
wykonał niepieniężnych zobowiązań umownych.
Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 227 w zw. z 232 zd. pierwsze w zw.
z 258 w zw. 391 § 1 k.p.c. podzielić trzeba pogląd skarżącego, że może on
wykazywać, iż niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania jest
następstwem okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności. Zaoferowane
dowody osobowe na okoliczność możliwości uwzględnienia finansowania inwestycji
w budżecie województwa nie mogły mieć jednak wpływu na rozstrzygnięcie.
W braku finansowania pozwany, w świetle postanowień umownych, był
zobowiązany do podjęcia decyzji w sprawie kontynuowania inwestycji
i przedłużenia terminu wykonania robót, czego przez kilka lat nie uczynił i co miało
istotny wpływ na planowanie prac przez wykonawcę i co mu uniemożliwiało
zachowanie terminu umownego. Dowód z dokumentów w aktach upadłościowych
miał służyć wykazaniu braku szkody wykonawcy ale, jak prawidłowo wskazał Sąd
Apelacyjny, cena nabycia przez powoda wierzytelności z tytułu kar umownych od
upadłego lub sytuacja finansowej wykonawcy nie mogą być utożsamiane ze jego
szkodą, która polega na utracie zysku, który uzyskałby przy prawidłowym
wykonaniu umowy przez pozwanego. Bez znaczenia dla rozstrzygnięcia pozostają
także takie okoliczności jak przyczyny upadłości wykonawcy czy zaspokojenie
wierzycieli w całości w postępowaniu upadłościowym. Nie chodzi bowiem o szkodę
wyrażoną ujemnym bilansem działalności wykonawcy, a o szkodę powstałą
z powodu niewłaściwego wykonania umowy przez pozwanego. Wywód skarżącego
dotyczący wysokości szkody w kontekście miarkowania kary umownej nie może
odnieść skutku także z tej przyczyny, że w podstawie naruszenia prawa
materialnego nie zarzucił on naruszenia art. 484 § 2 k.c., a więc zasadność
odmowy miarkowania kary uchyla się spod kontroli kasacyjnej.
Zarzut naruszenia art. 98 § 1 w zw. z art. 100 zd. pierwsze k.p.c. w stanie
prawnym obowiązującym po dniu 2 maja 2012 r. może być, zgodnie z art. 3942
§ 1
k.p.c., przedmiotem zażalenia do innego równorzędnego składu sądu drugiej
12
instancji, natomiast pozostaje poza zakresem podstawy naruszenia prawa
procesowego określonej w art. 3983
§ 1 k.p.c.
Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39814
k.p.c.
o kosztach rozstrzygając zgodnie z art. 98 § 1 k.p.c., art. 108 § 1 k.p.c. w zw. z art.
391 § 1 i 39821
k.p.c. oraz § 6 pkt 7 oraz § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców
prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej
udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2013 r.,
poz. 490).