Wyrok z 21 grudnia 2023, sygn. III Ca 891/22

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 grudnia 2023 r.

Sąd Okręgowy w Gliwicach III Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie:

Przewodniczący – Sędzia Sądu Okręgowego Marcin Rak

Protokolant Aleksandra Sado-Stach

po rozpoznaniu w dniu 21 grudnia 2023 r. w Gliwicach

na rozprawie

sprawy z powództwa M. H.

przeciwko Skarbowi Państwa - Aresztowi Śledczemu w G.

o zapłatę

na skutek apelacji powoda

od wyroku Sądu Rejonowego w Gliwicach

z dnia 26 kwietnia 2022 r., sygn. akt II C 314/20

1.  zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że:

a)  w punkcie 2 (drugim) zasądza od powoda na rzecz pozwanego z tytułu zwrotu kosztów procesu 720 zł (siedemset dwadzieścia złotych) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 29 grudnia 2023 r.,

b)  w punkcie 3 (trzecim) przyznaje adw. E. N. od Skarbu Państwa-Sądu Rejonowego w Gliwicach z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej powodowi z urzędu 720 zł (siedemset dwadzieścia złotych) w tym podatek od towarów i usług,

c)  w punkcie 4 (czwartym) poprzez jego uchylenie;

2.  oddala apelację w pozostałej części;

3.  przyznaje adw. E. N. od Skarbu Państwa-Sądu Rejonowego w Gliwicach z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej powodowi z urzędu w postępowaniu odwoławczym 120 zł (sto dwadzieścia złotych) w tym podatek od towarów i usług.

SSO Marcin Rak

Sygn. akt III Ca 891/22

UZASADNIENIE

Powód M. H. ostatecznie domagał się od pozwanego Skarbu Państwa - Dyrektora Aresztu Śledczego w G. zapłaty 70.000 zł, w tym 50.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę oraz 20.000 zł tytułem pokrycia kosztów terapii psychologicznej. Na uzasadnienie podał, że pozostając osadzonym w Areszcie Śledczym w G. został w okresie od 25 września 2019 roku do marca 2020 roku pozbawiony prawa do kontaktu z dziećmi i partnerką za pomocą komunikatora internetowego. Naruszyło to jego godność i prawo do życia rodzinnego, w tym prawo do utrzymywania więzi i kontaktu z najbliższymi, co stanowiło o naruszeniu dóbr osobistych. Wobec tego powód domagał się zadośćuczynienia. Wywodził nadto, że utracone z winy pozwanego relacje rodzinne powinny zostać odbudowane, co będzie podjęcie wymagało podjęcia terapii, dlatego też powód domagał się także naprawienia wynikłej stąd szkody.

Pozwany Skarb Państwa - Dyrektor Aresztu Śledczego w G. wniósł o oddalenie powództwa oraz o zasądzenie kosztów procesu. Zarzucił, że działania podległych mu funkcjonariuszy Służby Więziennej były zgodne z przepisami prawa i nie naruszały dóbr osobistych powoda. Powód, w granicach zakreślonych tymi przepisami ograniczającymi kontakty w związku z osadzeniem, miał możliwość kontaktu z rodziną, z której korzystał. Nie zgłaszał problemów w tym zakresie. Pozwany zarzucił nadto, że powód nie wykazał adekwatnego związku przyczynowego miedzy ewentualną szkodą, a zachowaniem pozwanego, a nadto nie wykazał roszczenia co do wysokości. Rozłąka powoda z rodziną nie była zawiniona przez pozwanego lecz wynikała z osadzenia w związku z wykonywaniem kary pozbawienia wolności. Wskazana w pozwie przerwa w kontaktach przez komunikator internetowy związana była z brakami w dokumentacji powoda, pozwany nie dysponował bowiem pisemną zgodą partnerki powoda na kontakty w tej formie.

Wyrokiem z 26 kwietnia 2022 roku Sąd Rejonowy w Gliwicach oddalił powództwo (pkt 1); zasądził od powoda na rzecz pozwanego 5.400 zł z tytułu zwrotu kosztów procesu (pkt 2); przyznał bliżej określonemu pełnomocnikowi powoda z urzędu od Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Gliwicach 4.428 zł nieopłaconych kosztów pomocy prawnej (pkt 3); nie obciążył powoda nieuiszczonymi kosztami sądowymi (pkt 4).

Wyrok ten zapadł po dokonaniu następujących ustaleń faktycznych:

Powód pozostaje w związku partnerskim z S. H. (1). Z tego związku pochodzi troje dzieci.

Powód był osadzony w Areszcie Śledczym w G. w okresie od 17 kwietnia 2019 roku do 10 maja 2019 roku i od 25 września 2019 roku do 14 maja 2020 roku. Z projektu oceny okresowej z dnia 11 października 2019 roku sporządzonej przez funkcjonariusza Służby Więziennej wynikało, że powód utrzymywał z S. H. (2) regularny kontakt zewnętrzny w formie rozmów telefonicznych, a w innych jednostkach także przez komunikator S. oraz że jednokrotnie był odwiedzony przez konkubinę. Ponadto zachowanie i postawę skazanego oceniono negatywnie. Z projektu oceny okresowej z dnia 21 kwietnia 2020 roku wynika, że powód ograniczył się do rozmów za pośrednictwem komunikatora S.. Przestrzegał zasad i postanowień regulaminu jednostki oraz przepisów kodeksu karnego wykonawczego. W okresie od 31 marca 2020 roku do 12 maja 2020 roku powód 9 razy korzystał z komunikatora skype. Konkubina nie odwiedzała go z uwagi na opiekę nad małymi dziećmi. Akta osobowe powoda były wypożyczone Sądowi Okręgowemu w Gliwicach do sprawy z powództwa powoda przeciwko Skarbowi Państwa – Dyrektorowi Zakładu Karnego w Z..

Powód przed osadzeniem w Areszcie Śledczym w G. przebywał w Zakładzie Karnym w Z.. Podczas pobytu tam, kontaktował się z członkami rodziny za pośrednictwem komunikatora S.. W piśmie z 30 października 2019 roku S. H. (2) wyraziła zgodę na kontakt z powodem za pośrednictwem komunikatora S.. Z uwagi na negatywną ocenę zachowania powoda został on zdegradowany, czym zaszkodził sobie w relacjach z rodziną.

Podczas osadzenia w jednostce penitencjarnej w G. powód miał możliwość kontaktu z członkami rodziny podczas widzeń, przez komunikator S. i listownie. Brak jest informacji, aby przed pandemią powód zwracał się o wyrażenie zgody na kontakt z konkubiną za pomocą S.. Nie ma obowiązku przetrzymywania wszystkich próśb osadzonych, ale w przypadku braku zgody na kontakt osadzonego przez komunikator S. - taka informacja była umieszczana w aktach osobowych osadzonego. Powód uzyskiwał zgodę na rozmowy z obrońcą za pomocą tego komunikatora.

Pierwszeństwo w korzystaniu z komunikatora S. mieli osadzeni z dala od rodzin oraz cudzoziemcy. Nie odnotowano skarg powoda dotyczących uniemożliwiania mu kontaktu z bliskimi za pomocą komunikatora S.. Nie było przyczyn dla których należałoby odmówić powodowi kontaktu z rodziną w tej formie.

W Areszcie Śledczym w G. umożliwiano osadzonym kontakt z bliskimi za pomocą aparatów telefonicznych, przez widzenia i stały kontakt listowny. W czasie pandemii została zwiększona ilość stanowisk z komunikatorem S. co wykluczyło ewentualność kolizji połączeń.

Porządek wewnętrzny Aresztu Śledczego w G. regulował sposób i terminy korzystania przez osadzonych z komunikatora S.. Możliwe to było w poniedziałki, wtorki, czwartki i niedziele w godzinach od 9.00 do 12.00 i od 13.00 do 15.00 w dniach realizacji widzeń, po uprzednio uzyskanej zgody od dyrektora jednostki penitencjarnej i po wskazaniu loginu użytkownika, z którym zamierza się połączyć oraz zgody takiej osoby. W dniu, w którym danej osobie przypada widzenie, nie była udzielana zgoda na kontakt przez S..

Powód został przyjęty do Aresztu Śledczego w G. we wrześniu 2019 roku z aktami osobowymi zastępczymi, w których nie było szczegółowych danych
i loginu jego konkubiny. W dostarczonej później zgodzie nie zamieszczono informacji o loginie konkubiny. We wrześniu 2019 roku miała miejsce sytuacja gdzie powód nie uzyskał zgody na kontakt internetowy albowiem jego wniosek nie spełniał warunków określonych w regulaminie obowiązującym w jednostce (brak loginu osoby, z którą osadzony miał rozmawiać).

W czasie pandemii kontakt więźniów z rodziną był utrudniony, z powodu obostrzeń, co miało negatywny wpływ na psychikę osadzonych. Brak kontaktu z ludźmi spoza jednostki penitencjarnej powodował smutek, przygnębienie, a nawet frustrację.

Podczas pobytu w Areszcie Śledczym w G. M. H. korzystał
z porad psychologa skarżąc się na osamotnienie, jednakże nie było to poza normą innych odizolowanych. W jednostce penitencjarnej nie ma możliwości prowadzenia psychoterapii czy leczenia depresji środkami farmaceutycznymi. Powód zwracał się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej Ośrodka Interwencji Kryzysowej w K. o informacje jak należy zachowywać się wobec dzieci, aby odbudować z nimi więź. Deklarował chęć udziału w terapii rodzinnej z dziećmi i konkubiną.

Z badania przeprowadzonego podczas konsultacji psychiatrycznej wynikało, że stan psychiczny powoda nie wzbudzał zastrzeżeń. Powód nie zgłaszał problemów związanych z zerwaniem więzi z rodziną.

W trakcie pobytu w Zakładzie Karnym w R. wykorzystał uzyskaną zgodę na kontakt z obrońcą niezgodnie z przeznaczeniem. Wykonał bowiem połączenie do konkubiny. W związku z tym skierowano wniosek o wymierzenie powodowi kary dyscyplinarnej.

Ustalając stan faktyczny Sąd Rejonowy miał na względzie okoliczności w sprawie bezsporne oraz treść dokumentów. Co się tyczy osobowych źródeł dowodowych to za logiczne i spójne Sąd Rejonowy uznał zeznania świadków: K. S., J. U., D. R. i przedstawiciela pozwanego. To, że świadkowie pracują w Areszcie Śledczym w G. nie pozbawiało – w ocenie Sądu Rejonowego – ich zeznań obiektywizmu, zważywszy, że pokrywają się z zeznaniami świadka T. M. – osadzonego w pozwanej jednostce penitencjarnej, przebywającego w jednej celi z powodem, który potwierdził istnienie możliwości utrzymywania kontaktu przez więźniów z rodziną za pośrednictwem S. i opisał proces otrzymania zgody na taką formę kontaktu. Świadek T. M. nie potwierdził, aby powodowi odmówiono kontaktu z rodziną przez S., a jednocześnie zeznał, że gdyby taka sytuacja miała miejsce, to byłaby przedmiotem rozmów w celi.

Za logiczne i spójne Sąd uznał zeznania świadków: A. M. i M. S.. Są to psychologowie, którzy stan psychiczny M. H. oceniły jako dobry a odczuwalny przez powoda smutek, nie był poza normą odczuwalną, występującą
u innych osadzonych. Dodatkowo zeznania te korespondowały z notatką z konsultacji psychiatrycznej z 30 czerwca 2020 roku, zapisem z rozmowy psychologicznej oraz opinią o osadzonym i zeznaniami świadka B. Z. – osadzonego w pozwanej jednostce penitencjarnej, który potwierdził o odczuwalnym smutku osadzonych z powodu utrudnień w kontaktach z rodziną. Natomiast zeznań B. Z. w części
w której podał, że powodowi nie udzielono zgody na kontakt z rodziną przez S., Sąd Rejonowy nie wziął pod uwagę, gdyż świadek przebywał w Areszcie Śledczym w G. po dacie wniesienia pozwu w niniejszej sprawie i wiedzę w tym zakresie posiadał jedynie od powoda.

Zeznania powoda Sąd Rejonowy ocenił jako częściowo wiarygodne uznając, że nie mogą stanowić podstawy ustaleń w niniejszej sprawie w części dotyczącej utrudniania mu kontaktów z rodziną za pośrednictwem komunikatora S. i że z tego powodu doszło do pogorszenia jego stanu psychicznego. Ostatecznie, mając na uwadze osobiste i oczywiste zaangażowanie powoda w wynik postępowania, Sąd uznał twierdzenia powoda za niewiarygodne w zakresie w jakim nie były zgodne z pozostałym materiałem dowodowym.

Postanowieniem z dnia 14 stycznia 2022 roku Sąd Rejonowy pominął dowód z opinii biegłego psychologa dziecięcego z tego względu, że przeprowadzenie tego dowodu miało nieistotne znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawie i niepotrzebnie przedłużyłoby proces.

Mając na względzie te ustalenia Sad Rejonowy odwołał się do art. 77 Konstytucji RP , art. 417 k.c., art. 23 k.c. i art. 24 k.c. w zw. z art. 448§1 k.c. oraz art. 444 k.c. Wskazał, że art. 24 k.c. przewiduje domniemanie bezprawności działania osoby naruszającej dobra osobiste. W konsekwencji na powodzie spoczywał ciężar wykazania, że jego dobra osobiste zostały naruszone, a w przypadku wykazania tych okoliczności przez powoda, obrona pozwanego mogłaby być skuteczna i chronić go przed odpowiedzialnością za te naruszenia poprzez wykazanie, że jego działanie było zgodne z prawem.

Oceniając zasadność roszczenia powoda Sąd Rejonowy miał też na względzie przepisy kodeksu karnego wykonawczego i regulaminu obowiązującego w Areszcie Śledczym w G.. Wywiódł, że zgodnie z art. 102 k.k.w. skazany ma prawo do utrzymywania więzi z rodziną i innymi osobami biskimi. Nadto, zgodnie z art. 105 § 1 k.k.w. skazanemu należy umożliwiać utrzymywanie więzi przede wszystkim z rodziną i innymi osobami bliskimi przez widzenia, korespondencję, rozmowy telefoniczne, paczki i przekazy pieniężne, a w uzasadnionych wypadkach, za zgodą dyrektora zakładu karnego, również przez inne środki łączności, oraz ułatwiać utrzymywanie kontaktów z podmiotami, o których mowa w art. 38§1.

Sąd Rejonowy ocenił w tym kontekście, że kontakt z rodziną poprzez komunikator internetowy S. nie jest jedyną możliwą formą kontaktu osób osadzonych z rodziną, a w konsekwencji nie jest jedynym sposobem budowania więzi z rodziną.

Dalej odwołał się do §86 porządku wewnętrznego Aresztu Śledczego w G., z którego wynika, że kontakt dla skazanych z rodziną i innymi osobami bliskimi w ramach programu S. realizowany jest w poniedziałki, wtorki, czwartki i niedziele w godzinach od 9.00 do 12.00 i od 13.00 do 15.00 tylko w dniach realizacji widzeń. § 87 tego regulaminu stanowi, że uzyskanie przez skazanego kontaktu za pośrednictwem programu S. wymaga zgody dyrektora; prośba powinna zawierać propozycję daty kontaktu, ponadto: wskazanie loginu użytkownika z którym zamierza się połączyć oraz zgodę osób bliskich na taką formę kontaktu; nie udziela się zgody na kontaktowanie za pośrednictwem programu S.
w dniu, w którym przypada danej osobie widzenie.

Dalej Sąd Rejonowy wskazał, że przeprowadzone postępowanie dowodowe wykazało, iż powód nie miał żadnych ograniczeń w kontaktach z rodziną. Kontakt mógł realizować w formie widzeń, połączeń telefonicznych i listownie. Analiza wszelkiej dostępnej dokumentacji nie potwierdziła, aby powód zgłaszał kierownictwu jednostki, wychowawcom lub psychologom problem dotyczący braku kontaktów z rodziną, w tym także poprzez komunikator S.. Nie doszło więc do naruszeń przepisów regulujących kontakt osadzonego ze światem zewnętrznym. Sąd nie dopatrzył się żadnej okoliczności, która potwierdziłaby niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie ze strony pozwanego, które doprowadziłoby do naruszenia dóbr powoda. Nie doszło do naruszeń przez funkcjonariuszy Służby Więziennej, powołanych przepisów prawa i zasad obowiązujących w jednostce penitencjarnej. Co do stanu psychicznego powoda spowodowanego rozłąką z rodziną, to postępowanie dowodowe wykazało, że jego stan psychiczny był w normie, a odczuwalny smutek był normalną reakcją spowodowana odizolowaniem od świata zewnętrznego w związku z wykonywaniem kary pozbawienia wolności.

Konkludując Sąd Rejonowy doszedł do przekonania, że nie doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda w zakresie zarzucanym w pozwie.

Sąd Rejonowy uznał nadto za niewykazane roszczenie odszkodowawcze. Powód nie przedłożył bowiem żadnego dokumentu na tę okoliczność. Powód złożył wprawdzie wniosek
o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu psychologa dziecięcego, jednakże przeprowadzenie tego dowodu przy jednoczesnym braku wykazania zasadności roszczenia w tym zakresie, chociażby w minimalnym stopniu, należało uznać za niepotrzebne. Co więcej, dowód został sformułowany w ten sposób, że w zasadzie nie dokonano wskazania podmiotu, który miałby być przedmiotem badań.

Jako podstawę orzeczenia o kosztach Sąd Rejonowy powołał art. 98§1 i §3 k.p.c. Uznał, że na obciążające powoda koszty procesu jakie poniósł pozwany złożyły się koszty z tytułu wynagrodzenia dla pełnomocnika z urzędu w wysokości 5.400 zł wyliczone w oparciu o §2 punkt 6 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

O wynagrodzeniu pełnomocnika powoda z urzędu Sąd Rejonowy orzekł z powołaniem na §8 punkt 6 w zw. z §4 pkt 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 roku w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu.

Orzeczenie dotyczące odstąpienia od obciążania powoda kosztami sądowymi Sąd Rejonowy uzasadnił treścią art.102 k.p.c.

Apelację od tego wyroku wniósł powód wskazując, że zaskarża orzeczenie co do jego punktów 1 oraz 2 i zarzucając:

- naruszenie art. 233§1 k.p.c. poprzez brak wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego, dokonanie oceny dowodów w sposób dowolny, naruszający zasady logiki i doświadczenia życiowego w szczególności poprzez: błędną ocenę zeznań powoda oraz świadka B. Z., które korelują z dowodami z dokumentów w postaci próśb powoda i opinii do sprawy V K. 79/21 oraz pisma MOPS w K. z 29 września 2020 roku; dowolne przyjęcie, że zeznania świadków pracowników Zakładu Karnego w Z. są w całości wiarygodne, gdy cechował je brak szczegółowości, spójności i logiki oraz sprzeczność z zeznaniami świadka B. Z. i powoda oraz dokumentami; uznanie, że powód nie miał ograniczeń w kontaktach z rodziną i nie doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda, gdy powód okoliczności te wykazał;

- sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego materiału dowodowego poprzez niezgodne z rzeczywistym stanem rzeczy ustalenie, że: nie ma informacji aby powód przed pandemią zwracał się o kontakt z konkubiną za pomocą S., gdy w tym celu uzyskał jej zgodę w dniu 30 października 2019 roku; nie ma obowiązku przetrzymywania wszystkich próśb osadzonych, gdy jednostki penitencjarne są zobowiązane do ich ewidencji; nie było przyczyn, dla których należałoby odmówić powodowi kontaktu z rodziną za pomocą komunikatora S., gdy powodowi odmówiono takiego kontaktu powołując się na brak wymogów formalnych i możliwość korzystania z bezpośrednich widzeń; nie było kolizji chętnych do skorzystania z komunikatora S., gdy ich występowanie potwierdził świadek B. Z.; powód nie składał skarg na brak kontaktu z rodziną, gdy zgłaszając się do MOPS w K. i psychologów poszukiwał pomocy w związku ze złym stanem psychicznym wywołanym brakiem takich kontaktów;

- naruszenie art. 235 ²§1 pkt 2, 3 i 5 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. i 278§1 k.p.c. poprzez pominięcie dowodu z opinii biegłego psychologa dziecięcego, gdy ustalenie istotnych w sprawie widomości wymagało wiedzy specjalnej;

- naruszenie art. 232 k.p.c. w zw. z art. 6 k.c. poprzez uznanie, że powód nie wykazał naruszenia dóbr osobistych i wyrządzenia mu krzywdy oraz szkody;

- naruszenie art. 448 k.c., art. 417 k.c., art. 23 i art. 24 k.c. poprzez ich błędną wykładnię polegająca na uznaniu, że nie doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda z pominięciem domniemania bezprawności naruszenia tych dóbr;

- naruszenie art. 102 k.p.c. poprzez jego błędne niezastosowanie i obciążenie powoda kosztami procesu;

Domagał się nadto dokonania kontroli w trybie art. 380 k.p.c. postanowienia Sądu Rejonowego oddalającego wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego psychologa dziecięcego.

W uzasadnieniu apelacji wywodził nadto, że wysokość szkody majątkowej Sąd Rejonowy mógł ustalić na podstawie art. 322 k.p.c.

Formułując te zarzuty i zarzuty domagał się zmiany zaskarżonego wyroku i uwzględnienia powództwa oraz zasądzenia kosztów procesu od pozwanego. Nadto pełnomocnik powoda wniósł o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej powodowi z urzędu.

Pozwany nie złożył odpowiedzi na apelację i nie zajął żadnego stanowiska w postępowaniu odwoławczym.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Rozważania rozpocząć trzeba od przypomnienia, że sąd rozpoznający apelację powinien odnieść się w do wszystkich tych zdarzeń i zarzutów zgłoszonych w postępowaniu apelacyjnym, które mogły spowodować skutki materialnoprawne. Nie jest zatem bezwzględnym warunkiem prawidłowego rozpoznania sprawy przez sąd drugiej instancji odniesienie się odrębnie do każdego z zarzutów podniesionych w apelacji. Konieczne jest jednak (i wystarczające zarazem) odniesienie się do sformułowanych w apelacji zarzutów i wniosków w sposób wskazujący na to, że zostały one przez sąd drugiej instancji w całości rozważone przed wydaniem orzeczenia. Także po wejściu w życie art. 387§2 pkt 2 k.p.c. dopuszczalne jest w uzasadnieniu sądu odwoławczego kumulatywne odniesienie się do określonej grupy powiązanych wzajemnie zarzutów i łączne ich omówienie, o ile nie będzie miało charakteru ogólnikowego (por. wyrok Sądu Najwyższego z 9 grudnia 2015 r., II CSK 265/15, Lex 2148629, postanowienie Sądu Najwyższego z 14 marca 2018 roku, II PK 120/17, Lex nr 2488061, wyrok Sądu Najwyższego z 24 kwietnia 2018 roku, V CSK 292/17, Lex 2641043, postanowienie Sądu Najwyższego z 7 września 2022 roku, I (...) 550/21, Lex 3484239).

W pierwszej kolejności należało się odnieść do zarzutów naruszenia prawa procesowego, które miały mieć wpływ na ustalenia faktyczne. Dopiero bowiem po prawidłowym ustaleniu stanu faktycznego możliwa jest materialnoprawna ocena zasadności roszczeń.

Rozważania w tym zakresie należy zatem rozpocząć od przypomnienia, że zarzut naruszenia art. 233§1 k.p.c. może być uznany za skuteczny tylko gdy skarżący - przy użyciu argumentów jurydycznych – wykaże, że sąd naruszył ustanowione w art. 233§1 k.p.c. zasady oceny wiarygodności i mocy dowodów, a więc że uchybił podstawowym regułom logicznego myślenia, zasadzie doświadczenia życiowego i właściwego kojarzenia faktów lub też bezzasadnie pominął dowody, które doprowadziłyby do odmiennych wniosków oraz że naruszenie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Strona chcąca podważyć sędziowską ocenę dowodów nie może ograniczać się do przedstawienia własnej ich oceny, ponieważ jest to zwykłą polemiką ze stanowiskiem sądu nie mogącą odnieść skutku. Innymi słowy to ujmując okoliczność, że z tych samych dowodów wyciągnąć można wnioski odmienne, czy też odmiennie ocenić można moc poszczególnych dowodów, sama w sobie nie może stanowić podstawy do podważenia trafności ustaleń opartych na odmiennym przekonaniu sądu I instancji, gdy przekonanie to także zgodne jest z zasadami logiki, doświadczenia życiowego i prawidłowego kojarzenia faktów. Jeżeli z określonego materiału dowodowego sąd wyprowadza wnioski logicznie poprawne i zgodne z doświadczeniem życiowym, to ocena sądu nie narusza reguł swobodnej oceny dowodów i musi się ostać choćby w równym stopniu, na podstawie tego materiału dowodowego, dawały się wysnuć wnioski odmienne. To bowiem sąd według swobodnego uznania i działając w granicach wyznaczonych przez art. 233§1 k.p.c. decyduje, którą spośród prawdopodobnych wersji uznaje za prawdziwą. Same, nawet poważne, wątpliwości co do trafności oceny dokonanej przez sąd pierwszej instancji, jeżeli tylko nie wykroczyła ona poza granice zakreślone w art. 233§1 k.p.c., nie powinny stwarzać podstawy do zajęcia przez sąd drugiej instancji odmiennego stanowiska. Co szczególnie istotne, sąd odwoławczy ma przy tym ograniczone możliwości ingerencji w ustalenia faktyczne poczynione przez sąd pierwszej instancji na podstawie dowodów osobowych (zeznań świadków i stron/uczestników postępowania). Ewentualna zmiana tychże ustaleń może być dokonywana zupełnie wyjątkowo, w razie jednoznacznej wymowy materiału dowodowego z zeznań świadków i przesłuchania stron oraz oczywistej błędności oceny tegoż materiału (por. uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z 23 marca 1999 r. w sprawie III CZP 59/98, OSNC 1999/7-8/124, wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2000 r., III CKN 1169 /99, OSNC z 2000/7 – 8/139, z dnia 7 stycznia 2005 r., IV CK 387/04, Lex nr 177263, z dnia 29 września 2005 roku, II PK 34/05, Lex nr 829115, z dnia 13 listopada 2003 r., IV CK 183/02, Lex nr 164006, wyroki Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 28 stycznia 2014 roku, V ACa 655/13, LEX nr 1428104 oraz z dnia 11 czerwca 2015 roku, III AUa 1289/14 Lex nr 1771487).

Konkludując, postawienie zarzutu naruszenia art. 233§1 k.p.c. nie może polegać na zaprezentowaniu przez skarżącego stanu faktycznego, ustalonego przez niego na podstawie własnej oceny dowodów. Nie oparcie stawianego zarzutu na opisanych zasadach, wyklucza uznanie go za usprawiedliwiony, pozostając dowolną, nie doniosłą z tego punktu widzenia polemiką z oceną i ustaleniami sądu niższej instancji.

Zważywszy na te założenia nie sposób uznać zarzutu za skuteczny zarzutu naruszenia art. 233§1 k.p.c. Sąd Rejonowy wskazał na podstawy swoich ustaleń, a wyciągając wnioski nie przekroczył zasad oceny dowodów ujętych we wskazanej regulacji, jak i w innych przepisach stanowiących proceduralną podstawę ustalania faktów istotnych w sprawie. Przedstawione w apelacji zarzuty uznać należało jedynie za nieuzasadnioną polemikę, która nie mogła podważyć skutecznie prawidłowości istotnych w sprawie ustaleń. Jak już bowiem wskazano, wybór jednej z wielu możliwych wersji stanu faktycznego należy do sądu przeprowadzającego postępowanie dowodowe w pierwszej instancji. Ten wybór może być podważony tylko gdy ocena dowodów jest oczywiście wadliwa, a uchybienia w stosowaniu art. 233§1 k.p.c. mają charakter istotny. Także samo odmienne rozłożenie akcentów odnoszących się do treści zeznań stron i świadków nie jest wystarczające do podważenia wniosków sądu pierwszej instancji, jeżeli wnioski te mieszczą się w granicach zakreślonych zasadami logiki, wiedzy ogólnej i doświadczenia życiowego. Konkludując, powoływane w apelacji okoliczności nie podważały możliwości poczynienia ustaleń takich jakich dokonał Sąd Rejonowy. Nie świadczyły one o oczywiście błędnym wnioskowaniu tegoż sądu ocenianym przez sąd odwoławczy w świetle wskazanych już zasad.

W tym aspekcie nie do podważenia pozostają konkluzje Sądu Rejonowego, iż powód nie wykazał aby pozwany utrudniał mu kontakt z najbliższymi w stopniu, który skutkowałby naruszeniem uprawnień powoda do podtrzymywania więzi rodzinnych w warunkach wykonywania kary pozbawienia wolności. W istocie w sprawie wykazane zostało jedynie, że odmowa takiego kontaktu miała miejsce jednokrotnie 30 września 2019 roku, krótko po przyjęciu powoda do jednostki (decyzja k. 222). Dowodami na większą ilość odmów nie mogły być akcentowane w apelacji zeznania świadka B. Z., skoro świadek ten nie przebywał w pozwanej jednostce w całym okresie, którego dotyczyło roszczenie pozwu, poza tym świadek wskazywał jedynie na posiadanie wiedzy pośredniej – to jest relacji przekazanej przez powoda. Z kolei na brak przeszkód w realizowaniu kontaktów w spornej formie wskazywały zeznania świadka T. M., który zeznał, że ewentualne odmowy z pewnością byłyby przedmiotem rozmów między osadzonymi, a takowych rozmów nie było (protokół rozprawy z 14 stycznia 2022 roku, k. 274, znacznik czasu od 00:08:58). Na brak odmów oraz brak odbiegających od normy dla osadzonych konsekwencji rozłąki z rodziną wskazywały zeznania funkcjonariuszy pozwanego, w tym psychologów A. M. oraz notatek z rozmów z psychologiem (rozprawa z 18 sierpnia 2021 r., k. 214v, znacznik czasu od 00:32:47) i M. M. (rozprawa z 27 października 2021 roku, k. 250, znacznik czasu od 00:03:53) notatki z rozmów psychologicznych (k. 243 - 245).

Zważywszy na ten materiał dowodowy nie sposób było czynić Sądowi Rejonowemu skutecznego zarzutu błędnych ustaleń faktycznych, z tej przyczyny, że odmiennie twierdził i zeznawał powód. Podobnie nie sposób było skutecznie podważyć tych ustaleń zeznaniami świadka B. Z.. Bez znaczenia dla ustaleń faktycznych pozostawał też wpływ ewentualnych nieprawidłowości w ewidencjonowaniu próśb powoda o kontakty w istotnej w sprawie formie zwłaszcza, że jak wynikało z zeznań funkcjonariuszy i przedstawiciela pozwanego, zaniechania w ewidencjonowaniu dotyczyły próśb uwzględnionych, nie zaś załatwionych odmownie. Także akcentowana w apelacji opinia o osadzonym, sporządzona na postępowania wykonawczego nie dowodziła jednoznacznie aby pozwany czynił powodowi nieuzasadnione przeszkody w realizacji kontaktów z najbliższymi. Wszak z opinii tej wynikało wprost, że powód utrzymywał kontakt korespondencyjny, telefoniczny i za pomocą komunikatora internetowego (opinia k. 269). Okoliczność, że w tejże opinii zawarto zastrzeżenie o gotowości powoda do udziału w terapii rodzinnej w celu przepracowania czasu rozłąki z dziećmi i konkubiną, dowodziło jedynie faktu takiej rozłąki, co jest oczywiste dla większości osadzonych. Nie był to jednak dowód potwierdzający odstępstwo od normy związanej z istotą kary pozbawienia wolności, a w szczególności dowód czynienia przez pozwanego bezprawnych przeszkód w realizacji kontaktów.

Z tych też względów Sąd Okręgowy uznał za własne ustalenia Sądu Rejonowego, co czyniło zbędnym ich ponowne przytaczanie (art. 387§2 ¹ k.p.c.).

W tym aspekcie brak też było podstaw do zmiany, w trybie art. 380 k.p.c., postanowienia Sądu Rejonowego oddalającego wniosek o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego. Dowód ten był nieprzydatny dla rozstrzygnięcia, skoro zgodnie z poczynionymi w sprawie ustaleniami, pozwany – poza jednym przypadkiem – nie odmawiał powodowi kontaktów z rodziną za pośrednictwem komunikatora internetowego. Bez znaczenia dla odpowiedzialności pozwanego pozostawał zatem wpływ braku możliwości kontaktów powoda z rodziną w tej formie istotnym w sprawie okresie.

Prawidłową była także materialnoprawna ocena roszczeń powoda. Została ona dokonana z powołaniem prawidłowych przepisów, to jest art. 417 k.c., art. 23, art., 24 k.c., art. 448 k.c. i art. 444 k.c. przy ich trafnej wykładni. Sąd Okręgowy także ją w pełni podziela i przez to również nie wymaga ona powielania (art. 378§2 ¹ pkt 2 k.p.c).

Zaakcentowania wymaga tu, że ciężar dowodu faktu naruszenia dobra osobistego, a gdy powód dochodzi zadośćuczynienia pieniężnego - także ciężar dowodu doznanej wskutek naruszenia dobra osobistego krzywdy, spoczywa na powodzie jako osobie wywodzącej z tych faktów skutki prawne. Co do tych faktów, inaczej niż co do bezprawności naruszenia dobra osobistego, art. 24§1 k.c., ani żaden inny przepis, nie zmienia wynikającej z art. 6 k.c. reguły rozkładu ciężaru dowodu (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 18 października 2011 r., III CZP 25/11, OSNC 2012/2/15).

Odnosząc te założenia do ustalonych okoliczności sprawy wskazać trzeba, że powód nie wykazał, aby pozwany konsekwentnie i bezzasadnie odmawiał mu kontaktów z rodziną w preferowanej przez niego formie. Jednokrotna odmowa, przy umożliwieniu realizacji innych kontaktów, nie mogła natomiast stanowić o naruszeniu prawa powoda do zachowania więzi rodzinnych w warunkach wykonywania kary pozbawienia wolności.

Co w sprawie istotne, zasady realizacji kontaktów osadzonego z najbliższymi reguluje art. 105§1 i §3 k.k.w., z których wynika, że skazanemu należy umożliwiać utrzymywanie więzi przede wszystkim z rodziną i innymi osobami bliskimi przez widzenia, korespondencję, rozmowy telefoniczne, paczki i przekazy pieniężne, a w uzasadnionych wypadkach, za zgodą dyrektora zakładu karnego, również przez inne środki łączności. Zakres i sposób tych kontaktów, są uzależnione od rodzaju i typu zakładu karnego, w którym skazany odbywa karę, a także od wymogów indywidualnego oddziaływania. Aby zatem mówić o bezprawnym naruszeniu dóbr osobistych konieczne jest przede wszystkim wykazanie naruszenia uprawnień wynikających z przedstawionej regulacji. Omawiany przepis zakłada natomiast, że co do zasady kontakt realizowany jest w formie telefonicznej, listownej lub widzeń osobistych. Kontakt w poprzez łącze internetowe jest zatem swego rodzaju wyjątkiem, a jego stosowanie uzależnione jest od zgody dyrektora zakładu karnego podejmowanej w granicach wymogów indywidualnego oddziaływania oraz rodzaju i typu jednostki penitencjarnej. Ewentualna jednokrotna, nawet nieuzasadniona odmowa kontaktu internetowego, nie mogła zatem świadczyć o bezprawnym oddziaływaniu funkcjonariuszy jednostki penitencjarnej na prawa powoda do podtrzymywania życia rodzinnego w warunkach osadzenia. Powód nie wykazał przy tym większej ilości odmów kontaktów w tej formie, jak i nie wskazywał na przeszkody w realizacji kontaktów w podstawowy, przewidziany art. 105 k.k.w. sposób. Nie można też pomijać, że ograniczenie kontaktów powoda z rodziną w spornym okresie związane było z jego zachowaniem na wcześniejszym etapie wykonywania kary pozbawienia wolności, skutkującym zaostrzeniem jej rygorów i pozbawieniem wszystkich, przysługujących osadzonym w zakładach typu półotwartego, uprawnień wynikających z art. 91 k.k.w., w tym dotyczących częstotliwości kontaktów ze światem zewnętrznym.

Podsumowując, Sąd Okręgowy podzielił wnioski Sądu Rejonowego, co do braku wykazania przez powoda faktu naruszenia jego dóbr osobistych jako skutku wykonywania kary pozbawienia wolności.

Już więc ta okoliczność czyniła powództwo bezzasadnym.

Co się szkody majątkowej i w odniesieniu do zawartego w tym aspekcie w apelacji zarzutu naruszenia art. 322 k.p.c. wskazać należy, że przepis ten nie może być usprawiedliwieniem dla zaniechań dowodowych. Strona, która twierdzi, że poniosła szkodę, zgodnie z obciążającym ją ciężarem dowodu powinna przedstawiać dowody także na wykazanie wysokości szkody lub wyjaśnić przyczyny braku takiej możliwości. Ma obowiązek wyczerpania wszystkich dopuszczalnych środków dowodowych i wykazania, że ścisłe udowodnienie żądania jest niemożliwe lub nader utrudnione. Regulacja ta nie zwalnia z obowiązku wykazania szkody co do zasady i ma zastosowanie tylko, gdy szkoda jest niewątpliwa (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 2 marca 2012 r., II CSK 362/11, LEX nr 1165068; z dnia 2 października 2015 r., II CSK 662/14, LEX nr 1943212; z dnia 31 stycznia 2019 r., V CSK 599/17, LEX nr 2617373). Powód natomiast niewątpliwie nie wykazał aby za sprawą pozwanego doznał szkody majątkowej, której naprawienia się domagał.

Zasadnicze zarzuty apelacji nie mogły zatem podważyć zaskarżonego rozstrzygnięcia co do istoty sprawy.

Jeżeli natomiast chodzi o kwestionowane w apelacji rozstrzygnięcie dotyczące obowiązku powoda do zwrotu pozwanemu kosztów postępowania pierwszoinstancyjnego, to Sąd Okręgowy miał na względzie, że zasada słuszności ujęta w treści art. 102 k.p.c. stanowi wyłom od ogólnej reguły obciążenia strony przegrywającej kosztami procesu (art. 98§1 k.p.c.), dlatego ustawodawca obwarował możliwość zastosowania pierwszego z wymienionych przepisów „wystąpieniem szczególnie uzasadnionych wypadków“, a przepis ten z uwagi na swój szczególny charakter, nie może być wykładany rozszerzająco. Stan majątkowy strony nie stanowi przy tym decydującej przesłanki zwolnienia jej od obowiązku zwrotu kosztów przeciwnikowi. Nadto judykatura jednoznacznie wypowiada się o wąskiej i wyjątkowej możliwości korygowania rozstrzygnięcia o zastosowaniu, bądź braku zastosowania art. 102 k.p.c. w ramach kontroli instancyjnej. Podkreśla się, że tego typu rozstrzygnięcie może być podważone przez sąd odwoławczy tylko wówczas, gdy jest rażąco niesprawiedliwe, a reguły sprawiedliwościowe oczywiście naruszone (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 2013 roku, sygn. akt V CZ 130/12 Lex 1341731 i powołane tam dalsze orzecznictwo).

Sąd Okręgowy zważywszy na te założenia nie znalazł podstaw do odstępstwa od samej zasady obciążenia powoda kosztami przegranego procesu. Co w tym aspekcie istotne, art. 102 k.p.c. nie wyróżnia kategorii osób pozbawionych wolności, mimo niewątpliwie towarzyszących im ograniczeń w możliwości zarobkowania. Stąd też okoliczności związane z odbywaniem kary pozbawienia wolności nie mogły uzasadniać wyjątkowego potraktowania powoda występującego z niezasadnymi roszczeniami. Sąd Okręgowy podzielił wnioski Sądu Rejonowego, że co do zasady powód powinien ponieść koszty obrony przeciwnika, w przeciwnym wypadku musiałyby one być przerzucone na pozwany Skarb Państwa, a więc w istocie ogół obywateli, z których podatków finansowane są wydatki budżetowe (w tym także koszty obrony interesów Skarbu Państwa przed sądami).

Dokonując kontroli orzeczniczej trafności omawianego rozstrzygnięcia, Sąd Okręgowy uznał jednak, że zasądzone na rzecz pozwanego należności, obejmujące wynagrodzenie pełnomocnika w osobie radcy prawnego, były zawyżone. Sąd Rejonowy ustalił je bowiem zważywszy wyłącznie na wartość przedmiotu sporu, to jest na podstawie §2 pkt 6 rozporządzenia z 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1935). Jak natomiast wynika z §8 pkt 26 tego rozporządzenia, opłata (wynagrodzenie) w sprawach o odszkodowanie lub o zadośćuczynienie związane z warunkami wykonywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania wynosi 240 zł. Ten zatem przepis był miarodajny dla ustalenia wynagrodzenia pełnomocnika pozwanego. Wszak ocena bezprawności działania pozwanego dokonywana była na podstawie przepisów regulujących wykonywanie kary pozbawienia wolności. Roszczenie było zatem związane z warunkami jej wykonywania. Mając jednak na względzie przebieg postępowania pierwszoinstancyjnego, wartość przedmiotu sprawy, nakład pracy pełnomocnika, ilość rozpraw oraz zakres materiału dowodowego, Sąd Okręgowy uznał za zasadne przyznanie wynagrodzenia w wysokości trzykrotności stawki minimalnej, to jest w granicach §15 ust 3 cytowanego rozporządzenia.

Konsekwencją takiego ustalenia podstaw wynagrodzenia pełnomocnika musiała być nadto ingerencja w rozstrzygnięcie dotyczące kosztów niepłaconej pomocy prawnej świadczonej powodowi z urzędu. Jakkolwiek orzeczenie to nie zostało wprost zaskarżone, to podlegało kontroli instancyjnej zważywszy na obowiązujący model apelacji pełnej, w którym sąd drugiej instancji bada sprawę w sposób w zasadzie nieograniczony, jeszcze raz badając sprawę rozstrzygniętą przez sąd pierwszej instancji i naprawiając wszystkie błędy sądu pierwszej instancji (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego zasada prawna z 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008/6/55). Wynikające z art. 378§1 k.p.c. związanie zakresem zaskarżenia dotyczy wyłącznie rozstrzygnięcia co do istoty sprawy, nie zaś ujętych w wyroku rozstrzygnięć o charakterze procesowym. Wyrazem takiego zapatrywania są poglądy, zgodnie z którym w postępowaniu odwoławczym może nastąpić niekorzystna dla strony skarżącej zmiana rozstrzygnięcia o kosztach postępowania (por. postanowienia Sądu Najwyższego z 21 lutego 1997 roku, I PKN 19/97, OSNP 1997/23/466, z 22 czerwca 2010 roku, IV CZ 42/10, OSNC-ZD 2011/2/26 i z 5 października 2018 r. , I CSK 131/18, Lex 2562136).

Z tych też względów, Sąd Okręgowy uznał, że adekwatną dla pełnomocnika powoda powinna być opłata ustalona na podstawie §8 pkt 26 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 roku, w sprawie w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r., poz. 1964 r.), powiększona trzykrotnie, na podstawie §15 ust 3 tego rozporządzenia zważywszy na wartość przedmiotu sprawy, nakład pracy pełnomocnika, ilość rozpraw oraz zakres materiału dowodowego. Ustalając wysokość należności pełnomocnika z urzędu Sąd Okręgowy miał na względzie zasady wykładni przepisów statuujących wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu dokonane w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 19 kwietnia 2023 roku, SK 85/22 (OTK-A 2023/41).

Zbędnym było także, zawarte w punkcie 4 wyroku Sądu Rejonowego wyrzeczenie o nieobciążaniu powoda kosztami sądowymi skoro powód pozostawał zwolniony od tych kosztów z mocy wcześniejszego postanowienia, a w zaskarżonym wyroku nie zasądzono na jego rzecz żadnej części roszczenia, z której koszty te mogły być pobrane w trybie art. 113 ust 2 ustawy z 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1144) . Koniecznym było zatem uchylenie tego zbędnego rozstrzygnięcia.

Z tych też względów Sąd Okręgowy zmienił zaskarżony wyrok w sposób opisany w sentencji na podstawie art. 386§1 k.p.c. (pkt 1), a w pozostałej części oddalił apelację, zgodnie z art. 385 k.p.c. (pkt 2).

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej powodowi z urzędu w postępowaniu odwoławczym Sąd Okręgowy orzekł na podstawie 29 ust. 1 ustawy z 26 maja 1982 roku Prawo o adwokaturze (Dz. U. 2022, poz. 1184), przy uwzględnieniu tych samych zasad wykładni przepisów, które uznał za adekwatne do oceny podstawy i wysokości wynagrodzenia pełnomocnika z urzędu w postępowaniu pierwszoinstancyjnym. Mając na względzie, że postępowanie odwoławcze ograniczone było do jednej rozprawy, na której pełnomocnik z urzędu powielił stanowisko zawarte w pisemnej apelacji, Sąd Okręgowy uznał za zasadne przyznanie wynagrodzenia w stawce minimalnej ustalonej na podstawie §8 pkt 26 w zw. z §10 ust 1 pkt 1 cytowanego rozporządzenia w sprawie opłat za czynności adwokackie, zważywszy też na powinność wykładni przepisów statuujących wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu z uwzględnieniem powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 19 kwietnia 2023 roku, SK 85/22.

SSO Marcin Rak