Wyrok z 11 grudnia 2025, sygn. III AUa 876/25

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 grudnia 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: sędzia Wiesława Stachowiak

Protokolant: Beata Tonak

po rozpoznaniu w dniu 11 grudnia 2025 r. w Poznaniu na posiedzeniu niejawnym

sprawy (...) Sp. z o.o. w Ł.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Ł.

przy udziale: X. E.

o ustalenie nieistnienia obowiązku ubezpieczenia społecznego

na skutek apelacji (...) sp. z o.o. w Ł.

od wyroku Sądu Okręgowego w Zielonej Górze

z dnia 30 maja 2025 r. sygn. akt IV U 1606/24

oraz na skutek zażalenia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Ł.

na postanowienie o kosztach zawarte w punkcie II. wyroku Sądu Okręgowego w Zielonej Górze

z dnia 30 maja 2025 r. sygn. akt IV U 1606/24

1.  oddala apelację;

2.  zasądza od (...) sp. z o.o. w Ł. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Ł. kwotę 270 zł z ustawowymi odsetkami, o których mowa w art. 98 § 1 ¹ k.p.c. tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym;

3.  zmienia punkt II zaskarżonego wyroku o tyle, że zasądzoną tam kwotę podwyższa do kwoty 360 zł (słownie: trzysta sześćdziesiąt złotych);

4.  zasądza od odwołującej na rzecz pozwanego kwotę 240 zł z ustawowymi odsetkami, o których mowa w art. 98 § 1 ¹ k.p.c. tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu zażaleniowym.

sędzia Wiesława Stachowiak

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 24.04.2024 r., nr (...), Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Ł. stwierdził, że E. X. jako osoba wykonująca pracę na podstawie umowy zlecenia u płatnika składek (...) Sp. z o.o. z siedzibą w Ł. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu od 1.01.2021r. do 17.03.2021r. i od 14.06.2021r. do 30.05.2022 r. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy wywodził, że – po pierwsze – warunki wymienione w art. 5 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych powinny być spełnione łącznie. Po drugie, nawet jeśli przyjąć inną interpretację art. 5 ust. 2, to i tak osoba ubezpieczona podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z uwagi na stałość pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w czasie realizacji umowy zlecenia wykonywanej na rzecz płatnika składek.

W odwołaniu od powyższej decyzji płatnik składek wniósł o zmianę decyzji poprzez ustalenie, że wskazana w niej osoba nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu w związku z umową zlecenia u płatnika składek, a także obciążenie pozwanego kosztami postępowania, w tym kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na odwołanie pozwany organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania i zasądzenie od odwołującej się spółki na rzecz pozwanego kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wyrokiem z 30 maja 2025 r. (sygn. IV U 1606/24) Sąd Okręgowy w Zielonej Górze w punkcie I oddalił odwołanie, a w punkcie II wyroku zasądził od odwołującego (...) Sp. z o.o. z s. w Ł. na rzecz pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Ł. kwotę 180 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za czas od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

Apelację od powyższego wyroku wniosła odwołująca (...) sp. z o.o., zaskarżając go w całości i zarzucając:

1.  naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, a to:

a)  naruszenie przepisów art. 299 k.p.c. poprzez pominięcie dowodu z przesłuchania ubezpieczonego, mimo iż w świetle ustalonych okoliczności faktycznych konieczność przeprowadzenia dowodu miała na celu ustalenie czy miał on zamiar przebywania na terytorium Polski i czy pobyt ten miał charakter stały czy też nie, co jest niezbędne w celu ustalenia możliwości zastosowania wobec ubezpieczonego zwolnienia określonego w art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych;

2.  naruszenie prawa materialnego, a to art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że ubezpieczony w trakcie zatrudnienia w spółce odwołującej przebywał w Polsce na pobyt stały w rozumieniu art. 5 ust. 2 ustawy systemowej, a ponadto, że dla oceny jego zastosowania znaczenia nie ma cel i zamiar ubezpieczonego co do pobytu na terytorium Polski, podczas gdy z treści przepisu wynika, że znaczenie dla jego zastosowania ma charakter pobytu na terytorium Polski, a zgodnie z nim ma on być pobytem „nie stałym”, co wskazuje, że ustawodawca zmierza do ustalenie charakteru pobytu, co samo przez się odnosi do ustalenia stanu faktycznego, a nie jedynie wykładni prawnej przedmiotowego przepisu.

Wskazując na powyższe zarzuty odwołująca Spółka wniosła o:

1.  uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego,

2.  ewentualnie, na wypadek uznania przez Sąd Apelacyjny, że nie zachodzi podstawa do uchylenia zaskarżonego wyroku - zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie odwołania oraz orzeczenie co do istoty sprawy tj. przyjęcie, że ubezpieczony nie podlegał obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu z tytułu umów zlecenia zawartej z odwołującą spółką w okresie wskazanym w decyzji oraz zasądzenie od organu rentowego na rzecz odwołującej spółki zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według spisu kosztów, a w przypadku nieprzedstawienia spisu kosztów, według norm przepisanych.

Ponadto apelująca Spółka wniosła o uzupełnienie i powtórzenie postępowania dowodowego przez przeprowadzenie dowodu z:

1.  przesłuchania w charakterze strony ubezpieczonego - celem wykazania faktu: ustalenia zamiaru i charakteru pobytu ubezpieczonego na terytorium Polski, celu złożonego przez ubezpieczonego oświadczenia przed zawarciem umowy zlecenia, nieposiadania centrum życiowego na terytorium Polski.

W odpowiedzi na apelację Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie na jego rzecz od odwołującego kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu odwoławczym według norm przepisanych.

Zażalenie na postanowienie o kosztach procesu, zawarte w pkt II wyroku, złożył organ rentowy, wnosząc o jego zmianę i zasądzenie od odwołującego na rzecz organu rentowego kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych w wysokości prawidłowej i aktualnej stawki 360 zł, a także o zasądzenie zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu zażaleniowym.

Sąd Apelacyjny zważył co następuje:

Apelacja jest bezzasadna.

Z uwagi na złożenie apelacji po zmianie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego dokonanej ustawą z 4 lipca 2019 r. (Dz.U.2019.1469) uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego zostało sporządzone w sposób określony przepisem art. 387 § 2 ¹ k.p.c. w brzmieniu nadanym tą nowelizacją. Sąd Apelacyjny nie przeprowadził postępowania dowodowego i nie dokonał odmiennej oceny dowodów przeprowadzonych przed Sądem pierwszej instancji, a także nie zmienił i nie uzupełnił ustaleń Sądu pierwszej instancji. W tej sytuacji, zgodnie z art. 387 § 2 ¹ pkt 1 k.p.c., wystarczające jest wskazanie, że Sąd Apelacyjny przyjął co do zasady za własne ustalenia Sądu pierwszej instancji dokonane w sprawie.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, Sąd I instancji przeprowadził w niniejszej sprawie postępowanie dowodowe w sposób staranny, nieuchybiający zasadzie swobodnej oceny dowodów wyrażonej w art. 233 § 1 k.p.c. Zgromadzone w niniejszej sprawie dowody Sąd I instancji oceniał wszechstronnie. Sąd Apelacyjny zaaprobował ustalenia i ocenę prawną Sądu Okręgowego.

W przedmiotowej sprawie istota sporu sprowadzała się do ustalenia czy ubezpieczony E. X. jako osoba wykonująca pracę na podstawie umowy zlecenia u płatnika składek (...) Sp. z o.o. z siedzibą w Ł., powinien podlegać ubezpieczeniom społecznym jako zleceniobiorca na terenie Rzeczypospolitej Polskiej.

Odnosząc się do zarzutów naruszenia przez Sąd Okręgowy przepisów postępowania, Sąd Apelacyjny stwierdza, że są one niezasadne. Podkreślić należy, że dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy istotne było dokonane przez Sąd Okręgowy prawidłowe ustalenie, że ubezpieczony obywatel Ukrainy zawarł z odwołującą spółką umowy zlecenia, które wykonywał w okresach wskazanych w zaskarżonej decyzji oraz brak posiadania innego tytułu do ubezpieczeń społecznych.

W odniesieniu do zarzutu nieprzeprowadzenia dowodu z przesłuchania ubezpieczonego stwierdzić należy, że odwołująca spółka przed Sądem I instancji nie złożyła wniosku o przeprowadzenie tego dowodu, a zatem sąd ten nie mógł naruszyć art. 235 ² § 1 pkt 2 k.p.c. w tym zakresie. Złożenie wniosku o przesłuchanie ubezpieczonego w apelacji należało z kolei uznać za spóźnione, co doprowadziło do pominięcia dowodu na podstawie art. 381 k.p.c. Zresztą przeprowadzenie tego dowodu nie było konieczne z przyczyn opisanych powyżej, a także ze względu na poniżej przedstawione rozważania dotyczące znaczenia samego zamiaru ubezpieczonego ukierunkowanego na charakter pobytu w Polsce w kontekście istnienia obowiązku ubezpieczeń społecznych w przypadku podjęcia aktywności zawodowej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej. Zamiar stałego czy czasowego przebywania w Polsce sam w sobie nie ma, dla kwestii istnienia/nieistnienia obowiązku ubezpieczeń społecznych, rozstrzygającego znaczenia.

W kwestii oceny charakteru pobytu ubezpieczonego na terenie RP wystarczające było odwołanie się przez Sąd Okręgowy do dokumentów w aktach sprawy, w tym umowy zawartej przez ubezpieczonego z (...) sp. z o.o. Uzupełniająco w tej kwestii, dla wzmocnienia prawidłowości wywodów Sądu I instancji w tej kwestii, wskazać należy, że już choćby z czasu trwania umowy ubezpieczonego E. X. (od 1.01.2021r. do 17.03.2021r. i od 14.06.2021r. do 30.05.2022 r.), wynika, że pobyt ww. ubezpieczonego na terenie RP należało w świetle art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 17 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, ocenić jako stały. Trudno bowiem uznać, że wykonując pracę na rzecz odwołującej spółki za wynagrodzeniem ustalonym według stawki godzinowej, ubezpieczony jedynie sporadycznie przebywał w Polsce, a jego centrum życiowe znajdowało się poza granicami kraju. Wniosek taki jest tym bardziej prawidłowy, jeżeli weźmie się pod uwagę, że miejscem zamieszkania ubezpieczonego przed rozpoczęciem aktywności zawodowej w Polsce była Ukraina. Nieprawdopodobne w tych okolicznościach, wynikających wprost z materiału dowodowego i powszechnej wiedzy geograficznej, jest to, by ubezpieczony cyklicznie przemieszczał się na trasie Ukraina – Polska (Ł.) w celu wykonywania umów zlecenia.

Powyżej opisane fakty oraz prawidłowe ustalenia Sądu Okręgowego zostały również prawidłowo ocenione przez ten Sąd pod względem prawnym. Tym samym nie zachodzi zarzucane naruszenie art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 17 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

Godzi się w tym miejscu, za Sądem Okręgowym, przypomnieć, że zgodnie z przywołanym przepisem nie podlegają ubezpieczeniom społecznym określonym w ustawie obywatele państw obcych, których pobyt na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej nie ma charakteru stałego i którzy są zatrudnieni w obcych przedstawicielstwach dyplomatycznych, urzędach konsularnych, misjach, misjach specjalnych lub instytucjach międzynarodowych, chyba że umowy międzynarodowe stanowią inaczej. Wątpliwości interpretacyjne w odniesieniu do omawianej regulacji dotyczą znaczenia zawartego w tekście przepisu spójnika „i”, a językowa wykładnia przepisu nie daje w tym zakresie jednoznacznego wyniku. Można bowiem przyjmować, że spójnik ten łączy w ramach hipotezy wyrażonej w przepisie normy prawnej dwie kategorie podmiotów (obywateli państw obcych), do których adresowana jest dyspozycja tejże normy. Można jednak stawiać tezę, że chodzi o jedną kategorię obywateli państw obcych, którzy dla skorzystania z uregulowanego w art. 5 ust. 2 ustawy systemowej wyłączenia z ubezpieczeń społecznych muszą spełniać kumulatywnie dwie przesłanki, to jest nie przebywać na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej na stałe i zarazem być zatrudnionymi w wymienionych w przepisie placówkach.

W judykaturze dominuje pierwsza ze wskazanych wyżej wykładni art. 5 ust. 2 ustawy. W utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto bowiem, że z art. 5 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie wynika wymóg łącznego spełnienia dwóch wymienionych w tym przepisie przesłanek niepodlegania obowiązkowi ubezpieczenia społecznego przez obywateli państw obcych. Sąd Najwyższy stoi na stanowisku, że przepis ten kreuje dwie niezależne od siebie kategorie określonych w nim osób, które obowiązkowi temu nie podlegają. Są nimi: po pierwsze - obywatele państw obcych, których pobyt na obszarze Polski nie ma charakteru stałego oraz po drugie - obywatele państw obcych, którzy zatrudnieni są w wymienionych w tym przepisie placówkach (wyroki Sądu Najwyższego: z 28 maja 2008 r., I UK 303/07, OSNP 2009 nr 17-18, poz. 243; z 17 stycznia 2007 r., I UK 225/06, OSNP 2008 nr 3-4, poz. 46).

W pierwszej kolejności trzeba podkreślić, że pojęcie „pobytu o charakterze stałym”, o jakim mowa w art. 5 ust. 2 ustawy systemowej, nie zostało zdefiniowane ustawowo, jednakże w orzecznictwie powszechnie przyjmuje się, iż należy je dekodować w powiązaniu z systemem ubezpieczenia społecznego, a nie przez odwoływanie się do przepisów o charakterze meldunkowym i ustaleń ilościowych, to jest, ile razy dana osoba wjeżdża do Polski i jak długo tu pozostaje (wyrok Sądu Najwyższego z 17 września 2009 r., II UK 11/09, OSNP 2011 nr 9-10, poz. 134).

Na poparcie tej tezy należy odwołać się do wyroku Sądu Najwyższego z 6 września 2011 r. (I UK 60/11, LEX nr 1102994), w którego uzasadnieniu dokonano podsumowania dorobku judykatury w spornej kwestii oraz przedstawiono dodatkowe argumenty za określoną metodą wykładni art. 5 ust. 2 ustawy systemowej. Zauważono, że punktem odniesienia dla wyjaśnienia kwestii, czy pobyt cudzoziemca nie ma charakteru stałego, jest wymieniony w tym przepisie obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym. Skoro ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych określa zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym, to podlegają im także obywatele państw obcych, którzy podejmują działalność stanowiącą podstawę objęcia ich obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym. W żadnej mierze art. 5 ust. 2 ustawy systemowej nie zmienia podstawowej reguły stanowiącej, że obowiązek ubezpieczenia społecznego - również wobec obywateli państw obcych - powstaje między innymi z chwilą rozpoczęcia wykonywania pozarolniczej działalności (art. 13 pkt 4 ustawy). Dlatego charakter pobytu (stały albo niestały) należy odnosić w relacji do powszechnego obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym, czyli do podstawy ubezpieczenia. Ten charakter nie zależy natomiast od tego, jaki zamiar, co do okresu przebywania w Polsce, przejawia cudzoziemiec (wyroki Sądu Najwyższego z: 23 maja 2008 r., I UK 303/07, LEX nr 516772; 17 stycznia 2006 r., I UK 225/06, LEX nr 351984; 9 stycznia 2024 r., I USKP 6/23, LEX nr 3655321; postanowienia Sądu Najwyższego z: 18 stycznia 2010 r., II UK 297/09, LEX nr 960479; 10 maja 2023 r., I USK 170/22, LEX nr 3565880). Stały pobyt w rozumieniu art. 5 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych podlega zatem ocenie w zależności od realizowanej działalności, z której wynika ustawowy obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym. Stały pobyt to pobyt niezmienny w danym okresie, czyli w okresie realizacji podstawy ubezpieczenia, przy czym nie ma większego znaczenia okoliczność dotycząca tego, jaką administracyjną gwarancję prowadzenia działalności lub zapewnienie pobytu miał w Polsce obywatel państwa obcego. Liczy się to, czy obywatel państwa obcego, przebywając na terytorium RP w stałym charakterze, prowadził działalność pozarolniczą. O tym, czy dany pobyt ma charakter stały, nie decyduje więc stały pobyt w sensie „długotrwałości i stałości pobytu na terenie Rzeczypospolitej Polskiej”, albowiem w takim wypadku wyłączeniu z ubezpieczeń społecznych podlegaliby ci cudzoziemcy, których pobyt nie ma „takich cech”, choć spełnialiby warunki podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym, na przykład wspólnicy jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (wyrok Sądu Najwyższego z 16 lipca 2020 r., I UK 20/19, OSNP 2021 Nr 6, poz. 67; postanowienie Sądu Najwyższego z 10 maja 2023 r., I USK 170/22, LEX nr 3565880; 16 maja 2023 r., II USK 9/23, LEX nr 3562858).

Podobnie w wyroku z 1 października 2019 r. (I UK 194/18, OSNP 2020 Nr 12, poz. 137) Sąd Najwyższy podkreślił, że w orzecznictwie opartym na wykładni art. 5 ust. 2 ustawy systemowej wyjaśniono, iż o podleganiu albo niepodleganiu cudzoziemca ubezpieczeniom społecznym w Polsce z tytułu aktywności rodzącej taki obowiązek nie decyduje charakter dokumentu pobytowego, jakim legitymuje się cudzoziemiec, ani nawet długość pobytu cudzoziemca, lecz okoliczność, czy w okresie prowadzenia działalności stanowiącej tytuł podlegania ubezpieczeniom społecznym faktyczny pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej miał charakter stały, czy też czasowy. Sąd Najwyższy opowiedział się bowiem wyraźnie za tym, by o zastosowaniu art. 5 ust. 2 ustawy systemowej decydowało to, gdzie w okresie wykonywania czynności stanowiących tytuł do podlegania ubezpieczeniom społecznym znajduje się centrum interesów życiowych i zawodowych danej osoby, co z kolei należy analizować z perspektywy sposobu realizacji działalności, z której wynika ustawowy obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym (wyroki Sądu Najwyższego z: 6 września 2011 r., I UK 60/11, LEX nr 1102994; 17 września 2009 r., II UK 11/09, OSNP 2011 nr 9-10, poz. 134; 19 marca 2024 r., I USKP 24/23, LEX nr 3695214; postanowienie Sądu Najwyższego z 30 stycznia 2024 r., II USK 254/23, LEX nr 3666278). W tym ujęciu stały pobyt, o którym mowa w art. 5 ust. 2 ustawy systemowej, to pobyt niezmienny w okresie realizacji tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym. Formalny status pobytu cudzoziemca na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest zatem nieistotny. Z takiej wykładni art. 5 ust. 2 ustawy systemowej wynika, że zarówno w przypadku pracowniczego tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym, jak i tytułu wynikającego z wykonywania umowy zlecenia sam zamiar czasowego przebywania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, czy też legitymowanie się jedynie zezwoleniem na pobyt czasowy nie mają rozstrzygającego znaczenia.

Odnosząc się wprost do umów zlecenia jako tytułu ubezpieczeniowego Sąd Najwyższy w wyroku z 9 stycznia 2024 r. (I USKP 6/23, LEX nr 3655321) stwierdził, że z zaprezentowanej wykładni art. 5 ust. 2 ustawy systemowej wynika, iż zarówno w przypadku pracowniczego tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym, jak i tytułu wynikającego z wykonywania umowy zlecenia, sam zamiar czasowego przebywania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej czy też legitymowanie się jedynie zezwoleniem na pobyt czasowy, nie mają rozstrzygającego znaczenia. Istotne jest jedynie, czy podczas wykonywania wyżej wymienionych działalności można mówić o stałym przebywaniu danej osoby na terytorium Polski. W konsekwencji przyjazd choćby i cykliczny (regularny) do Polski celem wykonywania pewnych aktywności zawodowych, jak np. prowadzenie wykładów, czy świadczenie usług doradczych na podstawie umowy zlecenia albo umowy o pracę nie będzie powodował objęcia obywatela państwa trzeciego polskim systemem ubezpieczenia społecznego. Natomiast stałe przebywanie w Polsce w okresie wykonywania tych czynności (np. zamieszkanie w Polsce i prowadzenie wykładów lub badań przez jeden semestr), chociażby przez krótki (sumarycznie) okres determinowany czasowym zezwoleniem na pobyt, będą prowadzić do objęcia polskim systemem ubezpieczeń społecznych. W postanowieniu z 19 stycznia 2022 r. (III USK 181/21, LEX nr 3370640) Sąd Najwyższy podkreślił przy tym, że pobyt cudzoziemców, których przedsiębiorca zamierzał zatrudnić, nie ma charakteru przypadkowego, okazjonalnego, ale był ściśle związany z podjęciem działalności zarobkowej w drodze umowy zlecenia, a zatem rodzącej obowiązek ubezpieczenia społecznego w świetle przepisów art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Podsumowując uwagi dotyczące kwestii podlegania ubezpieczeniom społecznym cudzoziemców - zleceniobiorców, których pobyt na terenie RP ma mieć charakter tymczasowy, a nie trwały, Sąd Najwyższy w powołanym już wyżej wyroku z 9 stycznia 2024 r. (I USKP 6/23, LEX nr 3655321) sformułował kilka tez, odnosząc się do zaprezentowanej na gruncie art. 5 ust. 2 ustawy systemowej wykładni charakteru pobytu obywatela państwa obcego na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej. Sąd Najwyższy w cytowanym judykacie uznał bowiem w szczególności, że dla uznania pobytu cudzoziemca spoza państw członkowskich Unii Europejskiej, którzy przebywają na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wykonywaniem umów zlecenia, dla ustalenia, czy pobyt ten ma charakter stały albo niestały, w zakresie obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym znaczenie ma odniesienie się do powszechnego obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym, czyli do podstawy ubezpieczenia. Kluczowe znaczenie ma zatem charakter aktywności zarobkowej cudzoziemca stanowiącej tytuł ubezpieczeniowy i sposób jej realizacji w okolicznościach indywidualnej sprawy. Charakter pobytu nie zależy natomiast od zamiaru, jaki co do okresu przebywania w Polsce przejawia cudzoziemiec; rodzaju posiadanego dokumentu pobytowego; kwestii formalno-meldunkowych itp. W szczególności uzyskanie przez cudzoziemca zezwolenia na pobyt na czas oznaczony nie przeczy stałemu pobytowi w rozumieniu art. 5 ust. 2 ustawy systemowej.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 28 listopada 2023 r. III USK 97/23 o zastosowaniu art. 5 ust. 2 u.s.u.s. powinno decydować to, gdzie w okresie wykonywania czynności stanowiących tytuł do podlegania ubezpieczeniom społecznym znajduje się centrum interesów życiowych i zawodowych danej osoby, co z kolei należy analizować z perspektywy sposobu realizacji działalności, z której wynika ustawowy obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym. W tym ujęciu stały pobyt, o którym mowa w art. 5 ust. 2 u.s.u.s., to pobyt niezmienny w okresie realizacji tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym. Formalny status pobytu cudzoziemca na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest zatem nieistotny. Przepis art. 5 ust. 2 u.s.u.s. jako wprowadzający wyjątek od stosowania ustawy, czyli pozbawiający ochrony zapewnianej przez system ubezpieczeń społecznych, powinien być interpretowany przy stosowaniu wykładni zawężającej, a nie rozszerzającej, gdyż wyłączenie z ubezpieczenia społecznego prowadzi w istocie do wykluczenia z ochrony ubezpieczeniowej.

W postanowieniu z dnia 4 grudnia 2024 r. III USK 110/24 Sąd Najwyższy podkreślił, że termin „nie podlegają ubezpieczeniom społecznym obywatele państw obcych, których pobyt na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej nie ma charakteru stałego”, zawarty w treści art. 5 ust. 2 u.s.u.s., należy dekodować w powiązaniu z systemem ubezpieczenia społecznego, a nie przez odwoływanie się do przepisów o charakterze meldunkowym, ilościowym (ile razy dana osoba wjeżdża do kraju i jak długo tu pozostaje). Wobec tego uzyskanie przez cudzoziemca zezwolenia na pobyt na czas oznaczony wcale nie przeczy stałemu pobytowi w rozumieniu art. 5 ust. 2 u.s.u.s., jako że nawet taki pobyt jest również stały w sensie „niezmienny w danym okresie”.

Z wykładni art. 5 ust. 2 u.s.u.s. wynika, że zarówno w przypadku pracowniczego tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym, jak i tytułu wynikającego z wykonywania umowy zlecenia sam zamiar czasowego przebywania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, czy też legitymowanie się jedynie zezwoleniem na pobyt czasowy nie mają rozstrzygającego znaczenia. Istotne jest jedynie, czy podczas wykonywania wyżej wymienionych działalności można mówić o stałym przebywaniu danej osoby na terytorium Polski. W konsekwencji przyjazd, choćby i cykliczny (regularny), do Polski celem wykonywania pewnych aktywności zawodowych jak np. prowadzenie wykładów, czy świadczenie usług doradczych na podstawie umowy zlecenia albo umowy o pracę nie będzie powodował objęcia obywatela państwa trzeciego polskim systemem ubezpieczenia społecznego. Natomiast stałe przebywanie w Polsce w okresie wykonywania tych czynności (np. zamieszkanie w Polsce i prowadzenie wykładów lub badań przez jeden semestr), chociażby przez krótki (sumarycznie) okres determinowany czasowym zezwoleniem na pobyt, będą prowadzić do objęcia polskim systemem ubezpieczeń społecznych.

Zwraca się także uwagę na bardzo poważne konsekwencje praktyczne wywołane pozbawieniem ochrony ubezpieczeniowej obywateli państw obcych, podejmujących wprawdzie zatrudnienie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, lecz których pobyt nie ma stałego charakteru. Nieobjęcie tych osób ubezpieczeniem społecznym, powiązane z brakiem obowiązku składkowego, ma bowiem umożliwiać istotne obniżenie kosztów pracy, a w konsekwencji wspierać niepożądane na rynku pracy zjawisko zatrudnienia dumpingowego (M. Paluszkiewicz: Osoby niepodlegające powszechnym ubezpieczeniom społecznym w Polsce. Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z 1 października 2019 r., I UK 194/18, Orzecznictwo Sądów Polskich 2022 nr 1, s. 75).

W odniesieniu z kolei do oceny charakteru pobytu określonego cudzoziemca na terenie RP, to jest czy ma on charakter „stały”, czy „czasowy” stwierdzić należy, że Sąd Najwyższy konsekwentnie podkreśla, że interpretacji tych sformułowań na gruncie prawa ubezpieczeń społecznych należy dokonywać właśnie z uwzględnieniem perspektywy przepisów regulujących tę materię, a nie kwestii administracyjnoprawnych regulujących ten problem.

Powyższe rozważania oraz oceny Sądu Okręgowego, przy uwzględnieniu charakteru aktywności zawodowej w Polsce ubezpieczonego, jego wcześniejszego miejsca zamieszkania na Ukrainie i odległości tego miejsca od siedziby spółki, prowadzą do jednoznacznej konkluzji o prawidłowości decyzji pozwanego i tym samym prawidłowości zaskarżonego wyroku.

Nietrafne jest również powoływanie się przez odwołującą na poglądy Sądu Apelacyjnego w Warszawie wyrażone w sprawie III AUa 679/16. Rozstrzygnięcie w tej sprawie zapadło na tle odmiennych od ustalonych w niniejszej sprawie faktów i przy uwzględnieniu przyjętych w tamtej sprawie założeń dotyczących charakteru pobytu cudzoziemców w Polsce. Rozstrzygnięcie w sprawie III AUa 679/16 Sąd Apelacyjnego w Warszawie zapadło na tle wniosku o interpretację przepisów z zakresu ubezpieczeń społecznych, w którym to wniosku w stanie faktycznym założono, że pobyt cudzoziemców, których wniosek dotyczył nie ma charakteru stałego. Skarga kasacyjna organu rentowego od powołanego przez odwołującą wyroku nie została wprawdzie przyjęta do rozpoznania, jednakże nie z przyczyn, które potwierdzałyby stanowisko odwołującej zawarte w apelacji w niniejszej sprawie. Odmawiając przyjęcia do rozpoznania skargi kasacyjnej w tej sprawie Sąd Najwyższy w postanowieniu z 25 czerwca 2019 r. II UK 291/18 potwierdził bowiem prawidłowość wykładni art. 5 ust. 2 ustawy w zakresie rozumienia pojęcie „pobytu stałego” przyjętą przez sąd okręgowy i sąd odwoławczy w niniejszej sprawie. Spór w tamtej sprawie koncentrował się nie zatem na tym, czy pobyt określonych osób podejmujących aktywność zawodową ma charakter stały, czy niestały, lecz na tym, czy oprócz niestałego charakteru pobytu (takie bezsporne założenie było przyjęte w sprawie) dla zastosowania wyjątku z art. 5 ust. 2 ustawy niezbędne jest spełnianie przez cudzoziemca, którego pobyt nie ma stałego charakteru także trzeciej z przesłanek wskazanych w istotnym dla sprawy przepisie, to jest zatrudnienia w placówkach wymienionych w tym przepisie. W powołanym postanowieniu Sąd Najwyższy stwierdził jednocześnie także, że termin „nie podlegają ubezpieczeniom społecznym obywatele państw obcych, których pobyt na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej nie ma charakteru stałego”, zawarty w treści art. 5 ust. 2 ustawy, należy dekodować w powiązaniu z systemem ubezpieczenia społecznego, a nie przez odwoływanie się do przepisów o charakterze meldunkowym, ilościowym (ile razy dana osoba wjeżdża do kraju i jak długo tu pozostaje). Wobec tego uzyskanie przez cudzoziemca zezwolenia na pobyt na czas oznaczony wcale nie przeczy stałemu pobytowi w rozumieniu art. 5 ust. 2 ustawy systemowej, jako że nawet taki pobyt jest również stały w sensie „niezmienny w danym okresie”. Powyższe potwierdza również prawidłowość zaskarżonego przez odwołującą spółkę rozstrzygnięcia.

W świetle powyższego, Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 385 k.p.c., oddalił apelację jako bezzasadną (pkt 1 wyroku).

Odnosząc się do zażalenia strony pozwanej na rozstrzygnięcie o kosztach procesu zawarte w pkt 2 zaskarżonego wyroku, to w całości zasługiwało on o na uwzględnienie. Trafny był zarzut żalącego, że Sąd Okręgowy zasądzając od odwołującego na rzecz pozwanego zwrot kosztów zastępstwa procesowego ustalił stawkę wynagrodzenia pełnomocnika pozwanego w niewłaściwej wysokości, opartej na nieaktualnej podstawie prawnej, bowiem uwzględnić należało, że § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych został zmieniony przez § 1 pkt 5 lit. b rozporządzenia z dnia 23 grudnia 2024 r. (Dz.U.2024.1947) zmieniającego nin. rozporządzenie z dniem 31 grudnia 2024 r. Zgodnie zaś z aktualnym brzmieniem § 9 ust. 2 ww. rozporządzenia - stawki minimalne wynoszą 360 zł w sprawach o świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego i zaopatrzenia emerytalnego oraz w sprawach dotyczących podlegania ubezpieczeniom społecznym.

Z powyższych względów Sąd Apelacyjny uznając zażalenie za uzasadnione, na podstawie errat. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 397 § 3 k.p.c. zmienił punkt II zaskarżonego wyroku o tyle, że zasądzoną tam kwotę podwyższył do kwoty 360 zł (pkt 3 wyroku).

O kosztach postępowania Sąd Apelacyjny orzekł na podstawie art. 98 § 1, 1 ¹, 3 i 4 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. oraz § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych. Mając powyższe na względzie, tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w instancji odwoławczej zasądzono od (...) sp. z o.o. w Ł. na rzecz (...) w Ł. kwotę 270 z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spłacie świadczenia pieniężnego od dnia uprawomocnienia się orzeczenia o kosztach do dnia zapłaty (punkt 2 wyroku).

Dodatkowo w pkt 4 wyroku Sąd Apelacyjny zasądził od odwołującej spółki na rzecz pozwanego kwotę 240 zł z ustawowymi odsetkami, o których mowa w art. 98 § 1 ¹ k.p.c. tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu zażaleniowym, orzekając o tym na podstawie art. 98 § 1, 1 ¹, 3 i 4 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. oraz § 10 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

sędzia Wiesława Stachowiak