Wyrok z 6 października 2023, sygn. V ACa 195/22

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 października 2023 r.

Sąd Apelacyjny w Katowicach V Wydział Cywilny

w składzie:

po rozpoznaniu w dniu 6 października 2023 r. w Katowicach

na posiedzeniu niejawnym

sprawy z powództwa P. J.

przeciwko E. R.

o zapłatę

na skutek apelacji powoda

od wyroku Sądu Okręgowego w Rybniku

z dnia 19 stycznia 2022 r., sygn. akt I C 470/20

oddala apelację.

SSA Barbara Konińska

V ACa 195/22

UZASADNIENIE

Powód P. J. pozwem z 6 maja 2019 r. domagał się zasądzenia na jego rzecz od pozwanego E. R. 100 000 zł z odsetkami ustawowymi od kwoty 100 000 zł od 11 czerwca 2009 r. do 31 grudnia 2015 r. i odsetkami ustawowymi za opóźnienie od kwoty 100 000 zł od 1 stycznia 2016 r. do dnia zapłaty oraz zasądzenia od pozwanego kosztów procesu. W uzasadnieniu pozwu powód podał, że w dniu 1 czerwca 2009 r. jako osoba fizyczna zawarł z pozwanym umowę pożyczki, na mocy której zobowiązał się do przekazania pozwanemu kwoty 100 000 zł, natomiast pozwany zobowiązał się do zwrotu kwoty pożyczki do 10 czerwca 2009 r., czego jednak nie uczynił.

Pozwany E. R. złożył odpowiedź na pozew wnosząc o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie od powoda kosztów procesu według norm przepisanych. Zgłosił również zarzut przedawnienia należności odsetkowych za okres powyższej trzech lat od daty wytoczenia powództwa. W uzasadnieniu pozwany zaprzeczył, by był dłużnikiem powoda. Podał, że powód nie wykazał aby zawarł z nim umowę pożyczki, na którą powołuje się
w pozwie, a tym samym, aby był zobowiązany do jej zwrotu.

Wyrokiem z dnia 19 stycznia 2022 r., sygn. akt I C 470/20 Sąd Okręgowy w Rybniku

oddalił powództwo i zasądził od powoda na rzecz pozwanego kwotę 5417 zł z tytułu zwrotu kosztów procesu.

Sąd I Instancji stwierdził, że poza umową pożyczki głównymi dowodami w sprawie były zeznania stron, z których jako bardziej wiarygodne, w świetle innych zaoferowanych dowodów, uznał zeznania pozwanego.

Jak wywiódł Sąd Okręgowy, zgodnie z ogólną zasadą wyrażoną w art. 6 k.c. ciężar udowodnienia faktu spoczywa na tym, kto z faktu tego wywodzi skutki prawne a strony zobowiązane są w myśl przepisu art. 232 k.p.c. wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne. Ciężar udowodnienia faktów uzasadniających objęte pozwem roszczenie spoczywał na powodzie, który winien wykazać wszystkie okoliczności stanowiące podstawę żądania pozwu. Występujący z żądaniem zwrotu pożyczki powinien - zgodnie z ogólną zasadą rozkładu ciężaru dowodu w postępowaniu cywilnym - wykazać zawarcie stosownej umowy i w jej ramach przekazanie pożyczkobiorcy przedmiotu pożyczki, zaś na stronie pozwanej spoczywa ciężar wykazania, że pożyczka została zwrócona lub też
z innych przyczyn zobowiązanie do zwrotu pożyczki wygasło, czy też że świadczenie nie jest jeszcze wymagalne. Strona, która nie przytoczyła wystarczających dowodów na poparcie swoich twierdzeń, ponosi ryzyko niekorzystnego dla siebie rozstrzygnięcia, o ile ciężar dowodu, co do tych okoliczności na niej spoczywał.

Sąd Okręgowy wskazał, że powód był obowiązany wykazać, że pozwany złożył oświadczenie woli wyrażające zgodę na zawarcie umowy pożyczki. Ocenił, że powód ciężarowi temu nie podołał. Sąd Okręgowy wskazał dalej, że powód nie przedłożył żadnych dowodów pozwalających uznać, iż pozwany zapoznał się z umową pożyczki z 1 czerwca 2009 r., zaakceptował jej treść oraz wyraził zgodę na jej zawarcie. Sąd I instancji ocenił, że strona powodowa co prawda złożyła dokument opatrzony tytułem „Umowa pożyczki” składający się z dwóch kartek, zważył jednak, iż podpisy stron umowy znajdują się tylko na drugiej kartce, co świadczy o tym, iż pozwany zapoznał się tylko z tą stroną i treść znajdującą się na niej obejmował swą świadomością. Jak wywiódł Sąd I instancji, zgodność treści umowy w jej formie pisemnej z wolą stron które ją zawarły, budziła od początku postępowania wątpliwości. Ostatecznie Sąd Okręgowy dał wiarę pozwanemu, który od wielu lat prowadzi działalność gospodarczą, iż zawsze na każdej kartce umowy robi parafkę, wtedy jest to ślad, dowód, że zapoznał się z treścią zapisu na danej stronie.

Sad I instancji podkreślił, iż strony zgodnie zeznawały, iż zawarły umowę pożyczki ustalając, iż zwrot sumy pożyczki nastąpi za trzy miesiące, tymczasem z przedłożonego dokumentu wynika, iż umowę zawarto 1 czerwca 2009 r., a zwrot kwoty pożyczki miał nastąpić 10 czerwca 2009 r. Wskazał, że jest to rozbieżność do której powód w żaden sposób nie odniósł się i nie wyjaśnił w jakim celu miałby pożyczyć pozwanemu, który rzekomo pozostawał w kłopotach finansowych, kwotę aż 100 000 zł tylko na dziewięć dni.

Jak wskazał dalej Sąd Okręgowy, w obowiązującym modelu postępowania cywilnego nie jest rzeczą Sądu zastępowanie stron w czynnościach, do których obliguje je przepis art. 232 k.p.c. W szczególności Sąd nie jest zobowiązany do zarządzenia dochodzenia w celu uzupełnienia lub wyjaśnienia twierdzeń stron i wykrycia środków dowodowych, pozwalających na ich udowodnienie. Nie ma też obowiązku przeprowadzenia z urzędu dowodów zmierzających do wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.

Sąd Okręgowy wskazał następnie, iż świadek R. K. zeznający na piśmie podał, iż nie pamięta kiedy zwracał się z żądaniem zwrotu pożyczki do pozwanego i nie posiada żadnych dokumentów, które potwierdzałyby tezy postawione przez powoda. Wobec treści zeznań świadka Sąd Okręgowy pominął dowód z jego dalszego przesłuchania w innej formie, tj. w formie wideokonferencji lub w formie zdalnej. Jako zeznania o wysokim stopniu ogólności ocenił zeznania P. P., które nie wniosły nic istotnego do sprawy, poza wskazaniem, że strony łączyły różne zobowiązania wynikające ze specyfiki prowadzonej działalności gospodarczej.

Sąd Okręgowy pominął dowód z opinii instytutu na okoliczność ustalenia jednorodności dwóch kart umowy i nadruku na tych umowach oraz na okoliczność ustalenia czy napisany na drugiej stronie umowy zapis cyfry „2” został nakreślony tym samym długopisem co do daty umowy, kwoty umowy, stron umowy i daty zwrotu pożyczki uznając, iż dowód jest niemożliwy do przeprowadzenia. Jak podkreślił, dokument został sporządzony ponad dziesięć lat temu. Ocenił też, że przede wszystkim powód nie wykazał, że pozwany otrzymał na mocy umowy pożyczki z 1 czerwca 2009 r. określoną kwotę pieniężną, którą zobowiązał się spłacić do 10 czerwca 2009 r. Wskazał, że wobec zaprzeczenia tym faktom przez pozwanego, to na powodzie spoczywał obowiązek wykazania nie tylko zawarcia umowy pożyczki w określonej treści ale także dowiedzenia faktu przekazania konkretnej kwoty pieniędzy.

Sąd Okręgowy dodał, że pożyczka jest umową, na podstawie której dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego przedmiot pożyczki (w szczególności określoną ilość pieniędzy), a biorący zobowiązuje się zwrócić przedmiot pożyczki
w pieniądzach o tej samej wielkości lub w rzeczach tego samego gatunku i takiej samej jakości (art. 720 k.c.).

Sąd Okręgowy wskazał dalej, że w Kodeksie cywilnym zostały wskazane essentialia negotii umowy pożyczki, które stanowią nie tylko oznaczenie stron i określenie ilości pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, ale obejmują również zobowiązanie się do ich przeniesienia oraz obowiązek zwrotu przedmiotu pożyczki. Jak dodał Sąd
I instancji w procesie związanym z wykonaniem umowy pożyczki powód jest zatem zobowiązany udowodnić, że strony zawarły umowę pożyczki, a także, że przeniósł na własność biorącego pożyczkę określoną w umowie ilości pieniędzy albo rzeczy oznaczonych co do gatunku. Dopóki przedmiot pożyczki nie zostanie wydany pożyczkobiorcy, nie może powstać obciążający pożyczkobiorcę obowiązek jego zwrotu, zaś pozwany, od którego powód domaga się zwrotu pożyczki nie musi wykazywać zwrotu pożyczki, dopóki powód nie wykaże, że pożyczka została udzielona. Jak ocenił Sąd Okręgowy, w niniejszej sprawie fakt udzielenia pozwanemu pożyczki nie został przez powoda udowodniony a powód ograniczył się wyłącznie do złożenia umowy pożyczki.

Sąd I instancji podkreślił, że przedstawiony przez stronę powodową materiał dowodowy nie stanowi wystarczającej podstawy do uwzględnienia powództwa. Powód nie przedłożył dowodu wypłacenia pozwanemu kwoty pożyczki czyli dowodu przeniesienia na biorącego pożyczkę własności przedmiotu umowy. Ocenił, że dowodu istnienia zobowiązania pozwanego nie stanowi także wezwanie do zapłaty.

Sąd Okręgowy wskazał dalej, że powód nie przedłożył żadnego dowodu, który potwierdzałby wypłatę sumy pożyczki. Dodał że z faktu, iż pozwany nie domagał się wypłaty kwoty pożyczki, a następnie w reakcji na wysyłane do niego pisma nie podnosił, iż kwota pożyczki nie została mu przekazana, nie da się wyprowadzić logicznie poprawnego
i zgodnego z zasadami doświadczenia życiowego wniosku, że kwota pożyczki została wypłacona. Zgodnie z art. 231 k.p.c. sąd może uznać za ustalone fakty mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, jeżeli wniosek taki można wyprowadzić z innych ustalonych faktów (domniemanie faktyczne). Dyspozycja art. 231 k.p.c. powinna znaleźć zastosowanie wyłącznie w braku bezpośrednich środków dowodowych, albo gdy istnieją znaczne utrudnienia dla wykazania faktu, którego ustalenie jest możliwe przy zastosowaniu reguł logicznego rozumowania. Ponadto art. 231 k.p.c. jako przesłankę zastosowania domniemania faktycznego określa ustalone w sprawie fakty pozytywne, nie zaś okoliczności niewykazane w toku postępowania.

Sąd Okręgowy wskazał dalej, iż wobec powyższego należało uznać, że powód nie wykazał dochodzonego roszczenia zarówno co zasady jak i co do wysokości.

O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 98 k.p.c.

W apelacji od powyższego wyroku powód zaskarżył go w całości zarzucając naruszenie art. 278 k.p.c. w zw. z art. 162 k.p.c. poprzez bezpodstawne oddalenie wniosku
o dopuszczenie dowodu z opinii instytutu, art. 6 k.c. w zw. z art. 232 k.p.c. poprzez przyjęcie, że ciężar dowodu spoczywał na powodzie oraz art. 233 § 1 k.p.c. polegające na dowolnej ocenie materiału dowodowego.

W oparciu o powyższe zarzuty wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa w całości oraz o zasądzenie od pozwanego na jego rzecz kosztów postepowania za obie instancje. Ewentualnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości
i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Apelacyjny ustalił i zważył, co następuje:

Apelacja powoda podlegała oddaleniu w całości.

Za nietrafny należy uznać zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Przepis ten dotyczy oceny wiarygodności i mocy dowodów przez Sąd według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Ocena dowodów dokonywana jest na podstawie przekonań sądu, jego wiedzy i doświadczenia życiowego. Ocena ta powinna uwzględnić wymagania prawa procesowego, wskazania wiedzy, reguły logicznego myślenia według których Sąd w sposób bezstronny, racjonalny i wszechstronny ma obowiązek rozważyć materiał dowodowy jako całość, dokonując wyboru określonych środków dowodowych i ważąc ich wiarygodność oraz moc odnieść się do pozostałego materiału dowodowego. Takowej oceny zebranego materiału dowodowego dokonał Sąd I instancji. Nie naruszył przy tym wynikających z art. 233 § 1 k.p.c. reguł i dał temu wyraz w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Odmienne zaś przekonanie skarżącego o wadze (doniosłości) poszczególnych dowodów, potrzebie ich przeprowadzenia i ich odmienna ocena niż dokonana przez Sąd Okręgowy nie daje podstaw do uznania zasadności postawionego w apelacji zarzutu.

Podkreślić należy, że nawet w przypadku rozbieżnego w danej kwestii faktycznej materiału sprawy, ustalenia Sądu nie tylko mogą ale i z konieczności opierają się tylko na części materiału dowodowego uznanego przez sąd za wiarygodny, co jednakże nie czyni zarzutu zasadnym. Gdy sąd stanowisko swe w tym względzie uzasadni zgodnie z intencjami art. 233 k.p.c., wskaże dlaczego ustalenia swe oparł na danej części materiału dowodowego to nie dopuszcza się uchybienia. Także w granicach swobodnej oceny dowodów, sąd ma prawo eliminować niektóre dowody z podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Jak podkreśla się
w orzecznictwie, jeżeli z określonego materiału dowodowego sąd wyprowadza wnioski logicznie poprawne i zgodne z doświadczeniem życiowym to takowa ocena nie narusza reguł swobodnej oceny dowodów i musi się stać choćby w równym stopniu na podstawie materiału sprawy dały się wysnuć wnioski odmienne (zob. wyrok Sąd Najwyższego z 27 września
2002 r., II CKN 817/00).

Bezzasadnymi są także zarzuty naruszenia art. 278 § 1 k.p.c. w zw. z art. 162 k.p.c. dotyczący pominięcia dowodu z opinii instytutu. Dowód z opinii biegłego został pominięty postanowieniem, które było postanowieniem niezaskarżalnym.

Zgodnie zaś z treścią art. 380 k.p.c. Sąd drugiej instancji, na wniosek strony, rozpoznaje również te postanowienia sądu pierwszej instancji, które nie podlegały zaskarżeniu w drodze zażalenia, a miały wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Jak wynika
z treści powyższego przepisu warunkiem zaskarżalności niezaskarżalnych postanowień, które miały wpływ na wynik sprawy, jest zamieszczenie w środku zaskarżenia stosownego, wyraźnego wniosku w tym zakresie. Skoro apelacja została sporządzona została przez profesjonalnego pełnomocnika procesowego będącego adwokatem a w apelacji nie powołano wniosku w trybie art. 380 k.p.c. o rozpoznanie postanowienia dowodowego Sądu
I Instancji, z tej przyczyny uznać należy za niedopuszczalne przeprowadzenie kontroli kwestionowanego przez skarżącego postanowienia dowodowego Sądu I instancji (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2020 r., II UZ 20/20, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 października 2020 r., I CZ 51/20).

Niezależnie od powyższego uznać należy, iż dowód z opinii instytutu uznać należało za niemożliwy do przeprowadzenia a także za zbędny dla rozstrzygnięcia. Nawet gdyby ustalono, że dwie odrębne kartki papieru, na których miała być sporządzona umowa miały być z jednorodnego papieru i wypisane przy użyciu tego samego długopisu i w tym samym czasie nie da się udowodnić za pomocą badania pisma, że dwie odrębne kartki były rzeczywiście częściami tej samej umowy i że pozwany zapoznał się z pierwszą kartą tej umowy, która nie została przez niego podpisana. W efekcie prawidłowo Sąd Okręgowy oddalił powyższy wniosek nie uchybiając przepisom prawa procesowego.

Sąd Okręgowy nie dopuścił się także naruszenia art. 6 k.c. w zw. z art. 232 k.p.c. Sąd Okręgowy nie stwierdził, by ciężar dowodu obciążał wyłącznie powoda. Przeciwnie wskazał, że w postępowaniu cywilnym obowiązek przedstawienia dowodów spoczywa na stronach
a ciężar udowodnienia faktów mających dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (art. 227 k.p.c.) spoczywa na stronie, która z faktów tych wywodzi skutki prawne (art. 6 k.c.). Ponieważ samo twierdzenie strony nie jest dowodem a twierdzenie dotyczące istotnej dla sprawy okoliczności powinno być udowodnione przez stronę to twierdzenie zgłaszającą (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 2001 r. I PKN 660/00 Wokanda 2002/7-8/44).

Jednakże w związku z ogólną regułą o rozkładzie ciężaru dowodu wynikającą z art. 6 k.c. rozróżnia się wymagające udowodnienia fakty prawotwórcze (np. fakt zawarcia umowy, wyrządzenia szkody), fakty tamujące powstanie prawa (np. brak jednego
z warunków ważności czynności prawnej) i fakty niweczące prawo (przedawnienia, prekluzja).

W konsekwencji zadaniem pozwanego jest udowodnienie faktów tamujących lub niweczących. Natomiast rolą powoda jest udowodnienie wszystkich faktów prawotwórczych a w niniejszym przypadku zawarcia umowy pożyczki i wypłaty pozwanemu środków wskazanych w umowie.

Pozwany zaprzeczył, by kiedykolwiek zawierał z powodem umowę pożyczki dotyczącej 100 000 zł oraz że pierwsza kartka umowy nie jest tą, którą podpisał z powodem. Jak wskazał powód podpisał z powodem umowę pożyczki na kwotę 10 000 zł z terminem zwrotu określonym na trzy miesiące ale miała być mu dopiero ta kwota zgodnie z jej treścią wypłacona za pokwitowaniem, do czego nie doszło.

Prawidłowo w tej sytuacji Sąd Okręgowy dał wiarę zeznaniom pozwanego, które są spójne i konsekwentne w przeciwieństwie do zeznań powoda, który wbrew przedłożonej przez siebie umowie zeznawał, że zawarł z pozwanym umowę pożyczki, która miała być płatna w terminie trzech miesięcy.

Nie można uznać za wystarczający dowód na zawarcie przez strony umowy pożyczki na kwotę 100 000 zł i udzielenie jej w tej kwocie pozwanemu przez powoda zeznań świadka P. P.. Z zeznań tego świadka wynika co prawda, że pozwany miał nie zaprzeczać
w obecności tego świadka, że był winien powodowi pieniądze ale nie podał przy tym
z jakiego tytułu, ani w jakiej wysokości. Nie doszło zatem do potwierdzenia przez pozwanego w obecności tego świadka by pożyczył od powoda 100 000 zł ani, że w takiej właśnie kwocie pieniądze otrzymał. Biorąc pod uwagę, że strony jak zgodnie zeznawały łączyły stosunki gospodarcze zadłużenie to mogło wynikać z zupełnie innego stosunku prawnego.

Przede wszystkim wskazać należy, że pierwsza karta umowy, na której pojawiała się kwota pożyczki i mająca stanowić zarazem pokwitowanie odbioru przez pozwanego otrzymanej kwoty nie została podpisana przez pozwanego i nie jest ona w trwały sposób połączona z drugą kartą, na której znajduje się podpis pozwanego. Sporządzenie umowy na dwóch osobnych kartach powoduje, że istnieje zatem możliwość dowolnego manipulowania jej treścią. Najistotniejsze postanowienia umowy której wykonania dochodzi powód zostały zawarte na karcie, która nie została podpisana. W konsekwencji powód nie dysponuje także żadnym pokwitowaniem odbioru przez pozwanego rzekomo udzielonej mu pożyczki
w kwocie 100 000 zł.

W konsekwencji dowody przedstawione przez powoda na wykazanie jego twierdzeń okazały się niewystarczające. Wobec tego prawidłowo Sąd Okręgowy oddalił powództwo jako niezasadne w świetle art. 720 § 1 k.c. w zw. z art. 354 § 1 k.c. Brak było przy tym podstaw do zasądzenia na rzecz powoda od pozwanego kwoty 10 000 zł skoro w tym zakresie powód nie tylko nie wykazał, by taką kwotę pozwanemu udzielił ani też nie dochodził żadnych roszczeń z umowy pożyczki mającej opiewać na taką sumę (art. 321 k.p.c.).

W tej sytuacji apelacja podlegała oddaleniu w całości, o czym Sąd Apelacyjny orzekł na podstawie art. 385 k.p.c. w zw. z art. 367 ¹ § 1 k.p.c. w zw. z art. 32 ust. 1 ustawy z dnia
7 lipca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1860).

SSA Barbara Konińska