Wyrok z 18 grudnia 2023, sygn. I ACa 464/21

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 grudnia 2023 r.

Sąd Apelacyjny w Katowicach I Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący :	SSA Tomasz Ślęzak (spr.)
Sędziowie :	SA Lucyna Morys - Magiera SA Aneta Wolska
Protokolant :	Agnieszka Czaplak

po rozpoznaniu w dniu 27 listopada 2023 r. w Katowicach

na rozprawie

sprawy z powództwa Z. B.

przeciwko Skarbowi Państwa – Generalnemu Dyrektorowi Dróg i Autostrad Oddział w K.

o zapłatę

na skutek apelacji obu stron

od wyroku Sądu Okręgowego w Częstochowie

z dnia 5 stycznia 2021 r., sygn. akt I C 412/17

1)  zmienia zaskarżony wyrok:

a)  w punkcie 2. w ten sposób, że oddala powództwo,

b)  w punktach 4. i 6. w ten sposób, że nie obciąża powoda kosztami procesu,

c)  w punkcie 5 przez jego uchylenie;

2)  oddala apelację powoda;

3)  nie obciąża powoda kosztami postępowania apelacyjnego.

SSA Lucyna Morys - Magiera

SSA Tomasz Ślęzak

SSA Aneta Wolska

I A Ca 464/21

UZASADNIENIE

Powód Z. B. wniósł w dniu 25 października 2016 roku przeciwko Skarbowi Państwa - Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad Oddziałowi w K. pozew o usunięcie stanu niezgodnego z prawem i zapłatę w którym domagał się:

1) zaniechania przez pozwanego naruszeń polegających na zakłócaniu prawa do korzystania z nieruchomości sąsiedniej, stanowiącej własność powoda, dla której Sąd Rejonowy w (...) V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą (...), ponad przeciętną miarę, wynikającą ze społeczno-gospodarczego przeznaczenia tej nieruchomości i stosunków miejscowych, poprzez: zobowiązanie pozwanego w terminie 2 lat od uprawomocnienia się orzeczenia do przeprowadzenia po stronie wschodniej, w rejonie węzła drogowego w ciągu drogi krajowej (...) od km 518 + 400 do km 517 + 500 stanowiącego obwodnicę S. stosownego procesu (z zachowaniem niezbędnych procedur) prowadzącego do zmiany organizacji ruchu drogi krajowej (...), polegającego na: usunięciu betonowych barier ochronnych i pasa rozdziału szerokości 2 m. między drogą zbiorczo-rozprowadzającą a jezdnią główną (DK – 1) z uzupełnieniem nawierzchni w układzie warstw, tożsamym do pozostałej części jezdni; pozostawieniu istniejącego pasa wyłączenia zlokalizowanego przed zjazdem na drogę krajową (...) w kierunku K. i Z. tylko do obsługi tego zjazdu; wprowadzeniu dodatkowego pasa ruchu o szerokości zgodnej z szerokością istniejącej jezdni zbiorczo-rozprowadzającej. Skos wjazdowy na w/w pas zlokalizowany na „wysokości” wlotu łącznicy wjazdowej na DK (...). W ramach tego pasa możliwe manewry przeplatania między następnymi łącznicami: zjazdową wyjazdową drogi (...) oraz łącznicą wyjazdową DK (...) i zjazdem na stację paliw (...). Długość odcinka przeplatania między pierwszymi łącznicami mierzona od końca linii P – 2b łącznicy wyjazdowej do „nosa” wyspy na łącznicy wjazdowej wynosić ma 100 m. Na pozostałym odcinku, tj. między kolejną łącznicą wyjazdową i zjazdem na stację paliw, układ komunikacyjny pozostanie taki, jak w stanie istniejącym uwzględnieniem obecnego podporządkowania znakiem A-7 łącznicy wzglądem drogi zbiorczej (w nowym rozwiązaniu ruchu); dostosowania oznakowania pionowego i poziomego zgodnie z obowiązującymi przepisami do nowego układu komunikacyjnego w rejonie węzła; ewentualnie, poprzez zobowiązanie pozwanego w terminie 2 lat od uprawomocnienia się orzeczenia wydanego w niniejszej sprawie, uwzględniającego powództwo – do przeprowadzenia po stronie wschodniej w rejonie węzła drogowego / ciągu drogi krajowej (...) Od km 518 + 400 do km 517 + 500 stanowiącego obwodnicę S. stosownego procesu (z zachowaniem niezbędnych procedur) prowadzącego do zmiany organizacji ruchu, która umożliwi zjazd na rzeczoną Stację Paliw z (...), w odległości zapewniającej kierowcom wzrokowy kontakt ze Stacją, do czasu wdrożenia jednego z w/w procesów wprowadzenie korekt oznakowania pionowego i poziomego, polegających na: oznakowaniu poziomym – wprowadzeniu zmiany istniejącego oznakowania pasa wyłączenia przechodzącego w drogę zbiorczą strzałkami P-8d na oznakowanie strzałkami P-8f „ strzałka kierunkowa na wprost lub w prawo” w celu wskazania, że pasa, na którym się znajduje dany pojazd dozwolona jest jazda na wprost lub w prawo; uzupełnieniu oznakowania poziomego o strzałki P-8a „ strzałka kierunkowa na wprost” na odcinku drogi zbiorczej między łącznicami; zmianie tablicy drogowskazowej E-2a zlokalizowanej na początku pasa włączenia odmianie uwzględniającej wskazanie na skrzyżowaniu wszystkich I faktycznych kierunków miejscowości, numerów dróg i obiektów obsługi podróżnych; dopasowanie pozostałego oznakowania pionowego w zakresie jak wyżej zlokalizowanego przed wiaduktem; zmianie znaku zbiorczego: D-23/26b/18/28 ze wskazaniem strzałką właściwego kierunku dojazdu do stacji w dowolnej części znaku;

2) zasądzenia od pozwanego na rzecz powoda kwoty 7 500 000 zł tytułem naprawienia szkody, jaką powód poniósł na skutek przebudowy drogi krajowej (...) na wysokości Stacji Paliw (...) w S. wraz ustawowymi odsetkami za opóźnienie w wysokości rocznej równej sumie stopy referencyjnej NBP 5,5 punktów procentowych, liczonymi od dnia 29.08.2013r. do dnia zapłaty;

3) zasądzenia od pozwanego na rzecz powoda kosztów procesu.

W uzasadnieniu pozwu podniesiono, że powód wraz z żoną w roku 1996 i1999 zakupili nieruchomość położoną w S.. Swoją decyzję o nabyciu gruntu poprzedzili weryfikacją planów zagospodarowania przestrzennego dla danego obszaru. W dacie 7.04.1999r. Powód zakończył budowę Stacji Paliw zaś w dacie 1.01.2000r., w ramach przedmiotowej Stacji rozpoczął świadczyć stosowne usługi i sprzedaż. W dniu 30.06.2005r. Generalny Dyrektor Dróg Krajowych i Autostrad złożył do Wojewody (...) wniosek o wydanie decyzji o ustaleniu lokalizacji drogi dla zadania „ Budowa południowej obwodnicy m. S. w ciągu drogi krajowej nr (...)”. W toczącym się postępowaniu administracyjnym powód zarzucał rażące naruszenie przez Wojewodę (...) jego interesów poprzez wyłączenie prowadzonej przez niego Stacji Paliw z układu komunikacyjnego zaprojektowanej obwodnicy. Dnia 15.11.2010 wydana została decyzja „o oddaniu inwestycji do użytkowania” efektem tego, było odcięcie Stacji Paliw (...) od dogodnego dostępu do drogi krajowej (...), i przyłączenie jej do drogi zbiorczo-rozprowadzającej. Rozwiązania projektowe zastosowane przez właściciela działki sąsiadującej z powodem ( działki wyjściowej stanowiącej własność pozwanego), wywołały skutki, polegające na skrajnie uciążliwym i niedogodnym dostępie do nieruchomości powoda potencjalnym klientom Stacji Paliw, posadowionej na nieruchomości. Pomimo, że urządzenie działki sąsiadującej z powodem a należącej do pozwanego nastąpiło zgodnie z pozwoleniem na budowę narusza ono prawa właścicielskie powoda. W takiej sytuacji zasadą jest, że powództwo negatoryjne stanowi środek ochrony własności w wypadku jej naruszenia, przez immisje pośrednie.

Zdaniem powoda, odpowiedzialność odszkodowawcza pozwanego może być rozważana na zasadach ogólnych, tj. art. 415 i 416 k.c. Wyrządzenie szkody przez czyn niedozwolony jest samoistnym źródłem stosunku obligacyjnego i skutkuje zaistnieniem odpowiedzialności odszkodowawczej. Pomniejszeniu ulega strona czynna majątku. Oddzielenie nieruchomości powoda od drogi krajowej (...) betonowymi blokami uniemożliwiającymi zjazd na stację paliw zarówno na wysokości jej usytuowania względem drogi krajowej (...), jak i w odległości umożliwiającej wzrokowy kontakt kierowców ze stacją spowodował drastyczny spadek klientów na stacji paliw, a w konsekwencji nadmierny spadek opłacalności prowadzonej na nieruchomości działalności, co w ostateczności spowodowało zmniejszenie wartości rynkowej nieruchomości. Zdaniem powoda wartość nieruchomości obniżyła się o 3 930 000 zł, w okresie od 2009 do czerwca 2015 r powód utracił korzyści 4 178 572,34 zł. Powód sformułował również żądanie zapłaty na jego rzecz ustawowych odsetek za opóźnienie od kwoty 7 500 000 zł. od dnia 29.08.2013r. r. do dnia zapłaty wskazując, że powód pismem z dnia 28.06.2013r. : „Wniosek o zawezwanie do próby ugodowej” wezwał pozwanego do zapłaty należnej mu kwoty.

W odpowiedzi na pozew Skarb Państwa - Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad zastępowana przez Prokuratorię Generalną Rzeczpospolitej Polskiej wniósł o oddalenie powództwa w zakresie roszczenia określonego w pkt 2 petitum pozwu, tj. w zakresie żądania zasądzenia od pozwanego na rzecz powoda tytułem odszkodowania kwoty 7.500.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w wysokości równej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 5,5 punktów procentowych, liczonych od dnia 29 sierpnia 2013 r. do dnia zapłaty oraz o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego Skarbu Państwa reprezentowanego przez statio fisci kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego na rzecz Skarbu Państwa Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, według norm przepisanych.

W uzasadnieniu podniesiono, że budowa obwodnicy S. w ciągu DK (...) była realizowana w latach 2008-2010 w oparciu o prawomocną decyzję Wojewody (...) nr 100/08 z dnia 10 czerwca 2008 r., zatwierdzającą projekt budowlany i udzielającą pozwolenia na budowę oraz decyzje uzupełniające z dnia 17 lutego 2009 r., 30 czerwca 2009 12 października 2009 r. oraz 27 lipca 2010 r. Na mocy decyzji nr (...), (...) Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego w dniu 5 listopada 2010 r. wydał pozwolenie na użytkowanie obwodnicy. Komisyjnego odbioru ostatecznego robót budowlanych dokonano w dniu 6 grudnia 2011 r., natomiast odbiór pogwarancyjny robót odbył się w dniu 6 maja 2014 r. Zastosowane oznakowanie prowadzi do wniosku, iż kierowcy chcący zjechać na stację paliw o którą chodzi w sprawie mają bardzo wyraźny i czytelny przekaz. Funkcjonowanie obiektów obsługi uczestników ruchu musi gwarantować bezpieczeństwo i sprawność ruchu. Twierdzenie w pozwie, że po przebudowie Stacja Paliw (...) nie pozyskała możliwości dodatkowej obsługi, jest niezgodne z faktami.

Pozwany zakwestionował żądanie zasądzenia na rzecz powoda odszkodowania, co do zasady, i co do wysokości. Dochodząc zasądzenia odszkodowania wywodzonego z odpowiedzialności deliktowej pozwanego, powód winien wykazać spełnienie przesłanek odpowiedzialności deliktowej i zaistnienie szkody pozostającej w adekwatnym związku przyczynowym ze zdarzeniem szkodzącym, tj. bezprawnym postępowaniem sprawcy szkody. Żadna z przesłanek tej odpowiedzialności, zdaniem pozwanego, w okolicznościach niniejszej sprawy nie została spełniona. Pozwany podkreślił, że budowa obwodnicy S. została zrealizowana w warunkach zgodności z prawem, prowadzona była w oparciu o ostateczne decyzje administracyjne, m. in. decyzję zatwierdzającą projekt budowlany i zezwalającą na prowadzenie robót. Zastosowane rozwiązanie gwarantuje zapewnienie bezpieczeństwa uczestnikom ruchu drogowego, nadto wbrew twierdzeniom powoda nie godzi w prawo własności powoda.

Dodatkowo, mając na względzie wskazane przez powoda źródło szkody, z którego powód wywodzi odpowiedzialność odszkodowawczą pozwanego, na podstawie art. 442 (1) k.c. pozwany podniósł zarzut przedawnienia roszczenia odszkodowawczego powoda wskazując, że zawezwanie do próby ugodowej z dnia 28 czerwca 2013 r. nie przerywało biegu przedawnienia roszczeń odszkodowawczych powoda, ponieważ zainicjowane zostało po upływie 3-letniego terminu przedawnienia roszczeń związanych z zarzucanymi przez powoda rzekomo bezprawnymi decyzjami wydawanymi przez organy administracyjne (decyzja Wojewody (...) z dnia 10 czerwca 2008 r.).

Postanowieniem z dnia 6 grudnia 2017 r Sąd Okręgowy oddalił zarzut pozwanego dotyczący niedopuszczalności drogi sądowej w zakresie żądania zaniechania przez pozwanego naruszeń polegających na zakłócaniu prawa do korzystania z nieruchomości sąsiedniej stanowiącej własność powoda i odmówił odrzucenia pozwu w tej części.

Wyrokiem z dnia 5 stycznia 2021 roku Sąd Okręgowy w Częstochowie oddalił powództwo o zaniechanie naruszeń; zasądził od pozwanego Skarbu Państwa - Generalnej Dyrektora Dróg i Autostrad Oddział w K. na rzecz powoda Z. B. 3 599 482,17 zł., z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 25 października 2016 r do dnia zapłaty; oddalił powództwo o zapłatę w pozostałym zakresie; zasądził od pozwanego na rzecz powoda 61.219,40 zł. tytułem zwrotu kosztów procesu; nakazał pobrać od pozwanego Skarbu Państwa - Generalnego Dyrektora Dróg i Autostrad Oddział w K. na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Częstochowie 690,58 zł. tytułem wydatków poniesionych tymczasowo przez Skarb Państwa i nakazał pobrać od powoda Z. B. na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Częstochowie 765,74 zł. tytułem wydatków poniesionych tymczasowo przez Skarb Państwa.

Z motywów Sądu pierwszej instancji wynika, że Z. B. w roku 1996 i 1999 zakupił nieruchomość położoną w S. przy ulicy (...), opisaną i oznaczoną w księdze wieczystej (...), jako działka nr (...) o powierzchni 1,0290 ha. Przedmiotem sporu jest wydzieloną część nieruchomości o powierzchni 6190 m ² zajmowana przez stację paliw i związaną z nią infrastrukturę. Decyzję o nabyciu tego gruntu została poprzedzona weryfikacją planów zagospodarowania przestrzennego dla danego obszaru. W dniu 7 kwietnia 1999 r. powód zakończył budowę stacji paliw, na wybudowanie, której uzyskał wszystkie pozwolenia administracyjne. W dniu 1 stycznia 2000r., w ramach tej stacji rozpoczął świadczyć usługi i sprzedaż.

W dniu 30 czerwca 2005r. Generalny Dyrektor Dróg Krajowych i Autostrad złożył do Wojewody (...) wniosek o wydanie decyzji o ustaleniu lokalizacji drogi dla zadania „Budowa południowej obwodnicy m. S. w ciągu drogi krajowej nr (...)”. W czasie trwania postępowania administracyjnego powód brał w nim aktywny udział. Od początku kwestionował rozwiązania przyjęte w projekcie przebudowy węzła drogowego wskazując na pominięcie w nich wpływu przebudowy węzła na działalność stacji paliw, której był właścicielem. Zdaniem powoda przyjęte rozwiązania ograniczały dostępność stacji paliw dla pojazdów poruszających się (...), głównie z uwagi na fakt, że możliwość zjazdu na stację paliw została zaprojektowana w miejscu, w którym stacja nie była widoczna dla nadjeżdżających pojazdów, natomiast informacja o istniejącym zjeździe była niewystarczająca. Pomimo zgłaszanych uwag, mając na uwadze poprawność projektu pod względem zapewnienia bezpieczeństwa ruchu, zarzuty powoda w toczącym się postępowaniu administracyjnym nie zostały uwzględnione. Budowa obwodnicy S. w ciągu DK (...) była realizowana zgodnie z prawem budowlanym w latach 2008-2010 w oparciu o prawomocną decyzję Wojewody (...) nr 100/08 z dnia 10 czerwca 2008 r., zatwierdzającą projekt budowlany i udzielającą pozwolenia na budowę oraz decyzje uzupełniające z dnia 17 lutego 2009 r., 30 czerwca 2009r, 12 października 2009 r, oraz 27 lipca 2010 r.

Decyzją nr (...), (...) Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego w dniu 5 listopada 2010 r. wydał pozwolenie na użytkowanie obwodnicy. Komisyjnego odbioru ostatecznego robót budowlanych dokonano w dniu 6 grudnia 2011 r., natomiast odbiór pogwarancyjny robót odbył się w dniu 6 maja 2014 r.

Okoliczności, przebieg i wynik postępowania administracyjnego w sprawie przebudowy węzła drogowego jest stronom znany. Nie budzi również wątpliwości, według Sądu pierwszej instancji, legalność dokumentacji dotyczącej przebudowy węzła drogowego z punktu widzenia przepisów prawa budowlanego i szeroko rozumianego prawa o ruchu drogowym. Niewątpliwie przyjęte rozwiązania zwiększają bezpieczeństwo ruchu, co zdaniem Sądu Okręgowego nie oznacza, że przyjęcie innych rozwiązań tego bezpieczeństwa ruchu by nie zapewniało. Każde rozwiązane przy tak dużej inwestycji związane jest ściśle z kosztami, nie te okoliczności są jednak przedmiotem postępowania w niniejszym sporze. Powód kwestionuje wpływ tej inwestycji na działalność gospodarczą prowadzonej przez niego stacji paliw.

W wyniku przeprowadzenia inwestycji przebudowy węzła drogowego w S. zasadniczej zmianie uległy rozwiązania drogowe po stronie wschodniej. Po stronie zachodniej praktycznie zachowano zjazd do stacji paliw PKN (...) w niezmienionym, kształcie. W piśmie pozwanego wskazuje on na plany przebudowy, jest to jednak tylko informacja hipotetyczna, która budzi w ocenie Sądu Okręgowego nieco wątpliwości, bowiem stacja paliw PKN (...) znajdowała się na terenie inwestycji związanej z przebudową węzła drogowego w S., a pomimo to nie zdecydowano się na przebudowę, na którą wskazuje sam pozwany. Doprowadziło to, do powstania dwóch różnych rozwiązań komunikacyjnych stacji paliw znajdujących się po przeciwnych stronach DK - 1.

Po dokonanej przebudowie, inaczej niż przed przebudową, wjazd na teren nieruchomości powoda nie odbywa się bezpośrednio z DK-1, lecz z dodatkowego pasa drogi zbiorczo - rozprowadzającej przy węźle, oddzielonego od drogi głównej DK-1 pasem rozdziału, na którym zlokalizowane są betonowe bariery ochronne. Bezpośrednio z DK-1 brak jest możliwości wjazdu na teren stacji. Wjazd na stację odbywa się także wjazdem urządzonym z ulicy (...) – drogi gminnej o nawierzchni asfaltowej, oświetlonej, bez chodników dla pieszych, prowadzącej do centrum S. oddalonego od przedmiotowej nieruchomości o ok. 800 m.

Nieruchomość powoda zabudowana jest stacją paliw. W skład stacji wchodzą: budynek handlowo - usługowy do obsługi stacji z 2000 r. Budynek murowany został system tradycyjnym, fundamenty żelbetowe, dach budynku jednospadowy, kryty papa termozgrzewalną i blachą trapezową. Ściany zewnętrzne z cegły, ocieplone styropianem, ściany wewnętrzne działowe z cegły. Budynek otynkowany. Stolarka okienna PCV. W budynku w pomieszczeniach na podłogach płytki ceramiczne, ściany wykończone k-g, malowane, sufity podwieszane. Na nieruchomości znajdują się 4 stanowiska dystrybutorów tankowania paliwa, zbiorniki na paliwo płynne, pylon cenowy, pylon wskazujący, 2 zbiorniki do gazu (...), plac manewrowy, myjnia samochodowa, budynek myjni tirów i okręgowej stacji kontroli pojazdów.

Dla celów oszacowania wartości rynkowej przedmiotowej nieruchomości, która ściśle związana jest prowadzoną działalnością gospodarczą i przynosi dochód, właściwym podejściem do oszacowania tej wartości jest podejście dochodowe – art. 153 ust 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Dochodem z nieruchomości może być zysk operacyjny, wynik finansowy, nadwyżka finansowa, wolny strumień pieniężny, dochody z parkingów, garaży czy reklam. Do ustalenia dochodów z przedmiotowej nieruchomości zastosowano metodę zysków, która jest typowa dla nieruchomości, którymi są hotele, stacje benzynowe, restauracje, obiekty sportowo-rekreacyjne, sale widowiskowe, kina itp. W analizie zmiany współczynnika zmiany wartości nieruchomości uwzględniono wykazy sprzedaży paliwa i pozostałego asortymentu w okresie od maja 2008 r do czerwca 2015 r. Oddanie inwestycji do użytkowania nastąpiło 15 listopada 2010 r. Od daty oddania do użytkowania inwestycji drogowej zauważalny jest trend niskiej sprzedaży, który trwa do początku 2013r, kiedy to powód zamontował dodatkową reklamę przed zjazdem z obwodnicy. W okresie przed i po oddaniu inwestycji wartość sprzedaży spadła w zaokrągleniu o 7 %. W związku ze słabą sprzedażą powód obniżył marżę, dlatego wielkość 7 % nie jest miarodajna z uwagi na obniżenie marży. W okresie przed i po oddaniu inwestycji spadek marży to wielkość 32%. Dla ustalenia wpływu zmiany organizacji ruchu dla możliwości generowania dochodu uwzględniono, również ilość transakcji przed i po oddaniu inwestycji, który wniósł 51 %. Uwzględniając wypadkową ilości transakcji, która spadła o 51% oraz wartości sprzedaży, która spadła o 7%, jest wysokość marży w wysokości 32% i o taką wartość zmieniła się wartość przedmiotowej nieruchomości.

Dla potrzeb ustalenia wartości nieruchomości obliczono stopę dyskontową, która wynika ze zmienności wartości pieniądza. Aby obliczyć stopę dyskontową uwzględniono ryzyko operacyjne, ryzyko rynku, oraz określono wielkość bazową badając średnia rentowność obligacji skarbowych w 2018 roku i prognozowana stopa inflacji określona na podstawie założeń ustawy budżetowej na rok 2018 r. Współczynnik stopy dyskontowej wyniósł 11,11.

Przy określeniu dochodu z nieruchomości wycenianej posłużono się rzeczywistymi danymi nieruchomości dotyczącymi przychodów i kosztów. Przeanalizowano rzeczywiste dane z okresu 2011 – 2015 rzeczywistych uśrednionych przychodów na podstawię wielkości sprzedaży i na podstawie kosztów zakupu. Do obu przypisano roczny współczynnik zmian cen pierwszy to 1. (...), drugi 1. (...). Przychody i koszty sprowadzono do przychodów i kosztów w 2018 r. Przychód roczny w 2018 r to wielkość 11 904 842, 67 zł , koszty to wielkość 10 732 460, 70 zł. Dodatkowo należało uwzględnić pozostałe koszty związane z utrzymaniem nieruchomości, tj.: podatek od nieruchomości, koszty ochrony i monitoringu, opłaty za zużycie mediów (prąd, woda, kanalizacja) oraz prowadzeniem działalności (wynagrodzenie pracowników, koszty reklamy). Przyjęto je na podstawie analizy danych na 7 %.

Wartość nieruchomości powoda, według jej stanu na datę oddania inwestycji przebudowy węzła drogowego przy obecnych cenach wyniosła 3 390 100 zł. Wynika z pomniejszenia przychodów ( lata 2015 – 2018 ) o kwotę stanowiącą koszty zakupu i pozostałe koszty związane z utrzymaniem nieruchomości które wynoszą 339 042,98 zł ( 11 904 842, 67 zł – 10 732 460, 70 zł – 833 338, 99 zł ) i jest to dochód operacyjny. Uwzględniono wartość udziału właściciela nieruchomości 90 %, tj. 305 138, 68 zł. Przy uwzględnieniu współczynnika stopy dyskontowej wartość nieruchomości powoda, według jej stanu na datę oddania inwestycji przebudowy węzła drogowego przy obecnych cenach wyniosła 3 390 100 zł ( 305 138, 68 zł x 11,11 ≈ 3 390 100 zł ). Obliczenie wartości nieruchomości według stanu sprzed oddania inwestycji drogowej do użytkowania a cen obecnych dokonano stosując analogiczne zasady uwzględniając przychody, koszty, dochód operacyjny i udział właściciela. Dochody i koszty powiększone zostały o 32 % wskaźnik spadku wartości nieruchomości. Przychody z działalności gospodarczej sprzed oddania inwestycji drogowej wynosiły 17 507 121, 57 zł, koszty zakupu 15 783 030, 45 zł, pozostałe 7 % koszty to 1 225 498, 51 zł, dochód operacyjny 498 592, 61 zł, wartość udziału właściciela 448 733, 35. Przy uwzględnieniu współczynnika stopy dyskontowej który wynosił 11,11, wartość nieruchomości powoda, według jej stanu sprzed oddania inwestycji przebudowy węzła drogowego przy obecnych cenach wyniosła 4 985 400 zł ( 448 733, 35 zł x 11,11 ≈ 4 985 400 zł ). Utrata wartości nieruchomości powstała w związku ze zmianami organizacyjnymi ruchu w stosunku do stanu sprzed oddania inwestycji drogowej do użytkowania, stanowi różnicę pomiędzy wartością 4 985 400 zł ( wartość nieruchomości powoda, według jej stanu sprzed oddania inwestycji) a wartością 3 390 100 zł ( wartość nieruchomości powoda na datę oddania inwestycji przebudowy węzła) i wynosi 1 959 300 zł.

Z zapisów na kontach księgowych wynika, że w okresie 2005 - 2008 r przychody i zyski ze sprzedaży na stacji paliw powoda w S. miały tendencję wzrastającą. Największe przychody oraz zyski wystąpiły w roku 2008. Przychody wyniosły 12.716.529,15 zł, natomiast zysk 918.865,89 zł. W latach 2009-2017 ani przychody, ani zyski nie osiągnęły już tak dużej kwoty jak w roku 2008. Spadek przychodów w latach 2009-2015 wynosi łącznie 11.181.163,25 zł. Najwyższa marża wystąpiła w 2009 r, najniższa stosowna była w latach 2011 – 2015. Spadek marży w latach 2009 – 2015, obejmujący okres w żądaniu pozwu, wyniósł łącznie 2.803.930,43 zł. Spadek zysków w latach 2009 - 2015 r w porównaniu do 2008 r wyniósł 2 932 643, 61 zł. Dokumentacje magazynowa przychodów i kosztów zakupu nie zawierała jednostek miar poszczególnych grup towarów. Dane dotyczące roku 2008 są niepełne dotyczą 5 miesięcy, dlatego w porównaniu do 2009 r zachowując proporcje, przychody w 2008 r były większe. W latach 2009 - 2015 nastąpił spadek ilości jednostek sprzedaży i wyniósł 5 262 289, 52 podczas gdy w 2008 r wynosił on 3 653 714, 52 zł. Łączna wartość utraconej marży w latach 2009 - 2015 w porównaniu do 2008 r wyniosła 2 004 182,17 zł stanowi ona utracony zysk dla różnic występujących w ilości sprzedanych towarów w porównaniu do roku 2008. Pozostałe koszty przypadające na utracone przychody nie pozostają w związku z wielkością sprzedanych jednostek. Kwota 2 004 182, 17 zł uwzględnia wartość i ilość sprzedanego towaru, poprzez uwzględnienie zapisów kont księgowych i dokumentacji magazynowej.

Po dacie oddania inwestycji przebudowy węzła drogowego osobami korzystającymi z usług stacji paliw stali się głównie mieszkańcy S.. Znacznie ograniczony został ruch na stacji paliw. Przed przebudową ze stacji korzystali głównie podróżujący (...) , dotyczyło to zarówno samochodów osobowych jak i ciężarowych. Na stacji wybudowana została myjnia tirów. Zmiana organizacji ruchu spowodowała, że znaczna część kierujących na trasie DK (...) nie zauważa psów zjazdowych kierujących pojazdy w kierunku stacji, ale i Z., co niejednokrotnie spowodowało pomyłki w wyborze właściwego pasa ruchu. Oznaczenie drogi i przyjęte rozwiązanie komunikacyjne powoduje, że kierowcy zbyt późno dostrzegają stacje paliw, co powoduje, że nie są w stanie skorzystać z jej usług.

W ocenie Sądu pierwszej instancji ustalony stan faktyczny wynika z dokumentów urzędowych, opinii biegłych, dokumentów prywatnych, oraz zeznań świadków. Dokumenty urzędowe obrazują przebieg postępowania administracyjnego dotyczącego przebudowy węzła drogowego. Postępowanie zostało zakończone. (...) Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego w dniu 5 listopada 2010 r. wydał pozwolenie na użytkowanie obwodnicy. Żaden z uprawnionych organów nadzorujących przebieg całej inwestycji, nie dopatrzył się naruszenia przez pozwanego norm prawa budowlanego, prawa o ruchu drogowym, szczegółowych warunków zarządzania ruchem na drogach oraz wykonywania i nadzoru nad tym zarządzaniem. Sądy administracyjne, w zakresie swojej kognicji potwierdziły, że przebieg postępowania przebudowy węzła był zgodny z prawem.

Zdaniem Sądu Okręgowego prawidłowy przebieg postępowania administracyjnego nie jest prawidłowym wzorcem oceny zarzutu nadmiernego zakłócania korzystania z nieruchomości przez nieruchomość sąsiednią. Ocenę sporu należy dokonać poprzez przesłanki wskazane w art. 415 k.c. W ocenie tego Sądu pomimo, iż sama inwestycja budowlana została przeprowadzona w sposób prawidłowy, gdyż zostały zachowane wszelkie obowiązujące normy budowlane i projektowe, to nie zwrócono należytej uwagi na ocenę skutków wykonania przebudowy węzła drogowego dla nieruchomości sąsiedniej, na której prowadzona była i jest działalność gospodarcza. Na etapie przygotowania inwestycji winny być podjęte szczególnie staranne działania mające na celu ustalenie i ocenę zakresu oddziaływania inwestycji na nieruchomości sąsiednie czy sąsiadujące. Sąd Okręgowy powołał się w tym zakresie na wyrok Sądu Najwyższego dnia 10 stycznia 2017 r. CSK190/16, z uzasadnienia którego wynika, że w procedurze związanej z realizacją inwestycji drogowej wymagane jest poszanowanie występujących w obszarze oddziaływania obiektu, uzasadnionych interesów osób trzecich i zamieszczenie ewentualnych wymagań w tym zakresie w decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej. Nie bez znaczenia jest i to, że ocena na etapie wstępnym dokonywana jest na podstawie prognoz i szacunków, których trafność podlega weryfikacji dopiero po realizacji inwestycji budowlanej. Tym bardziej więc niedopuszczalne jest wyłączenie a priori możliwości powoływania się na spowodowanie przez inwestycję na sąsiedniej nieruchomości zakłóceń o natężeniu kwalifikującym je jako przekraczające przeciętną miarę. Ocena tej miary nie może przy tym pomijać zgodnego z przeznaczeniem sposobu korzystania z tej nieruchomości. Oznacza to, że w przypadku nieruchomości przeznaczonej na cele mieszkalne ocena musi być dokonana przy uwzględnieniu obowiązujących w tym zakresie standardów.

W ocenie Sądu Okręgowego przebudowa węzła drogowego w S., była zgodna z decyzjami i normami administracyjnymi, co nie oznacza, że była zgodna z przepisami i normami prawa cywilnego. Dość symptomatycznym dowodem były wskazane przez pozwanego dowody osobowe. Wszyscy świadkowie M. J. zapis nagrania 02.09.19 do 02.22.15 k- 561, G. B. zapis nagrania 02.34.16 do 03.22.25 k- 562, 563, Z. Ż. (1) zapis nagrania 03.48.58 do 04.01.39 k- 563, 564, R. M. zapis nagrania 04.11.09 do 04.38.58 k- 564, oraz T. K. zapis nagrania 04.43.42 k- 565 nie posiadali, żadnej wiedzy dotyczącej procesu projektowania przebudowy węzła drogowego, oraz okoliczności związanych z decyzją o wyborze projektu. Wybór projektu przebudowy węzła był w sporze kluczowym i zadecydował o istnieniu obecnego sporu. Zeznania świadków obrazują przebieg postępowania po sporządzeniu projektu. Jeżeli świadkowie mieli kontakt z projektem, to tylko w zakresie oceny projektu pod kątem ich specjalności – G. B. – ocena projektu pod katem bezpieczeństwa ruchu, Z. Ż. (2), R. M. – wykonawstwo projektu, M. J., T. K. – nie przypominali sobie przebiegu postępowania. Oczywistym jest, zdaniem Sądu Okręgowego, że fragmentaryczna ocena projektu, choćby pod kątem zasad bezpieczeństwa ruchu, może być pozytywna, ale co stanowczo należy podkreślić nie przesądza to o pozytywnej ocenie całego projektu i nie wyklucza pozytywnej oceny pod kątem zasad bezpieczeństwa ruchu innych rozwiązań projektowych. Ostatecznie to cały projekt wskazuje rozwiązania i determinuje skutki przyjęcia rozwiązań. Sąd pierwszej instancji dokonał oceny skutków, jakie wywołał projekt i jego realizacja dla nieruchomości sąsiadującej stanowiącej własność powoda pod kątem przepisów prawa cywilnego.

Sąd ten nie uwzględnił podniesionego zarzutu przedawnienia. Na etapie toczącego się postępowania administracyjnego, strona pozwana zapewniała, że przebudowa węzła drogowego nie będzie miała negatywnego wpływu na funkcjonowanie stacji paliw, wbrew stanowisku powoda. Dopiero oddanie inwestycji i upływ czasu wykazał, co potwierdza zdaniem Sądu Okręgowego materiał dowodowy, że pozwany się mylił. W takiej sytuacji, nie można przyjąć zarzutu przedawnienia roszczenia, zdaniem tego Sądu 15 listopada 2010 wydana została decyzja o oddaniu inwestycji do użytkowania, która zakończyła postępowanie administracyjne, z udziałem powoda. W żadnym wypadku, wcześniejsze daty nie mogą być uznane za początek biegu przedawnienia roszczenia, skoro trwało postępowanie administracyjne. Zawezwanie do próby ugodowej z 29 czerwca 2013 r dokonane zostało w dacie, kiedy roszczenie nie było przedawnione. W dniu 5 grudnia 2013 r stwierdzono, że do ugody nie doszło. Pozew wniesiono 25 października 2016 r. Brak podstaw do przyjęcia upływu 3 letniego terminu przedawnienia roszczenia opartego na delikcie. Dodatkowo, podniesienie zarzutu przedawnienia roszczenia w sytuacji opisanej w stanie faktyczny, byłoby nadużyciem prawa i naruszało zasady współżycia społecznego. Proces inwestycyjny przeprowadzono dość instrumentalnie, koncentrując się na wymogach formalnych a nie merytorycznych, mając tylko na uwadze stanowisko pozwanego.

Niewątpliwe, w ocenie Sądu Okręgowego, dowodem kluczowym z sporze były opinie biegłych sądowych tj. rzeczoznawcy majątkowego i biegłego z zakresu księgowości i rachunkowości. Wnioski płynące z obu, opinii to przyznanie faktu, że inwestycja przebudowy węzła drogowego negatywnie wpłynęła na rynkową wartość nieruchomości oraz na prowadzoną przez powoda działalność gospodarczą związaną z funkcjonowaniem stacji paliw w S. w okresie od 2009 do czerwca 2015r. Jak wynika z opinii biegłych, którzy dokonali oceny funkcjonowania tej stacji paliw, spadek wartości nieruchomości oraz spadek utraconego zysku był znaczny. Obie opinie wykluczyły by tak duża zmiana wynikała ze zmian gospodarczych w skali makro, które dotyczyły wszystkich przedsiębiorców prowadzących podobną działalność. Wnioski biegłych wynikały z posiadanej wiedzy specjalistycznej, analizy rynku związanego z branżą paliwową, analizą dokumentacji księgowo finansowej. Biegli są osobami z dużym doświadczeniem zawodowym, ich opinie były logiczne nie zawierały wewnętrznych sprzeczności. Wnioski zostały należycie uzasadnione i poparte faktami. W wyniku zarzutów stron procesu, biegli rzeczowo wyjaśnili wątpliwości stron, zdaniem Sądu Okręgowego obie opinie były kompletne i stanowiły rzetelną podstawę do dokonania oceny żądań i zarzutów stron. Ustalenie wartości rynkowej nieruchomości sprzed inwestycji i po jej oddaniu, oraz analogicznie dochodów z prowadzonej działalności jednoznacznie wykazuje wyraźny i duży spadek wartości nieruchomości oraz dużą i wyraźną utratę zysków. Bezpośredni związek przyczynowo skutkowy pomiędzy wpływem przebudowy na funkcjonowanie stacji paliw, przy uwzględnieniu ustalonych faktów, zdaniem Sądu pierwszej instancji, nasuwa się sam.

W oparciu o treść opinii Sąd ten uznał, że zmiana organizacji ruchu dokonana zgodnie z projektem, wpłynęła na funkcjonowanie nieruchomości sąsiadującej w sposób, który zakłóca jej funkcjonowanie ponad przeciętną miarę. Roszczenia oparte na podstawie art. 415 k.c. w zw. z art. 144 k.c. przysługują wówczas, gdy zabudowa nieruchomości sąsiedniej dokonana została na podstawie ostatecznej decyzji administracyjnej i zgodnie z tą decyzją. Bezprawność działania sprawcy nie odnosi się wówczas do wybudowania nowego węzła drogowego, gdyż inwestycja została przeprowadzona zgodnie z obowiązującym porządkiem prawnym, lecz z faktem zakłócenia ponad przeciętną miarę korzystania z nieruchomości sąsiedniej. Żądanie pozwu oparte jest na przesłankach dotyczących odpowiedzialności cywilnej, której źródłem jednocześnie, zdaniem Sądu Okręgowego, nie są przesłanki wynikające z art. 417 k.c. Podstawą prawną żądania zapłaty odszkodowania jest art. 415 k.c. Wina pozwanego polega na nadmiernym bezprawnym zakłócaniu powodowi korzystania z nieruchomości zabudowanej stacją paliw. Przebudowa węzła zmieniała na stałe warunki korzystania z nieruchomości powoda, w sposób bezpośredni wpłynęła na wartość nieruchomości rynkowej i na dochody uzyskiwane z prowadzonej działalności gospodarczej. Pozwany wyrządził szkodę w majątku powoda, co dobitnie potwierdziły opinie biegłych sądowych, będących podstawą dokonania ustaleń faktycznych. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że obie opinie uwzględniają czynnik ryzyka prowadzenia działalności gospodarczej, a ich wnioski są wyważone i uśrednione. Wyliczone kwoty pozostają w adekwatnym związku przyczynowo skutkowym z przebudową węzła drogowego. Biegli porównali wiele wskaźników, aby w sposób maksymalnie zobiektywizowany dokonać wyceny nieruchomości i utraconego zysku. Wnioski są logiczne nie zawiera wewnętrznych sprzeczności. Sąd Okręgowy zwrócił uwagę na fakt, iż biegły z zakresu szacowania wartości nieruchomości, posłużył się metodą dochodową dla określenia wartości nieruchomości, i również z tej opinii jednoznacznie wynika, że stacja paliw odnotowała znaczy spadek sprzedaży produktów. Utrata wartości nieruchomości powstała w związku ze zmianami organizacyjnymi ruchu w stosunku do stanu sprzed oddania inwestycji drogowej wynosi 1 959 300 zł . Zdaniem Sądu pierwszej instancji strona pozwana nie zakwestionowała skutecznie wniosków opinii i nie wskazała wiarygodnych i przekonujących zarzutów, które rzeczowość i rzetelności opinii poważyły. Sąd ten uznał, że kwota 1 959 300 zł to część szkody wyrządzonej powodowi. Pozostałą część szkody stanowi kwota utraconej marży w latach 2009 - 2015r tj. 2 004 182, 17 zł. Biegła z zakresu księgowości i rachunkowości, przygotowała i opracowała ocenę sytuacji finansowej stacji paliw przy uwzględnieniu różnych wariantów. Na podstawie dokumentów źródłowych, z uwzględnieniem sytuacji społeczno- gospodarczej kraju, dokonała uśrednionych obliczeń utraconego zysku. Podobnie jak biegły z zakresu szacowania nieruchomości wskazała na wyraźną zmianę w funkcjonowaniu stacji paliw w okresie po oddaniu inwestycji drogowej. Wykluczyła, podobnie jak pierwszy biegły, by była to zmiana wywołana zmieniającymi się okolicznościami na rynku niezwiązanymi z przebudową węzła drogowego. Dlatego też opinie zawierają uśrednione dane. W ocenie Sądu Okręgowego potwierdza to dobitnie istnienie związku przyczynowo skutkowego pomiędzy przebudową węzła drogowego a spadkiem wartości nieruchomości powoda i utratą dochodów. Kwota 2 004 182, 17 zł to wypadkowa procentowego spadku ilości liczona dla każdego roku ( lata 2009 – 2015), procentowego udziału spadku w ilości danego roku, przeliczona na marżę księgową, co pozwoliło ustalić wartość utraconej marży w tej sprawie stanowiącej utracony zysk. W metodzie tej powiązano wartość i ilość sprzedanych towarów, dlatego kwota 2 004 182, 17 zł jest najbardziej dokładna przy poziomie sprzedaży z 2008 r, jaką mógł uzyskać powód pomiędzy 2009 a 2015 r., a z uwagi na zmiany w infrastrukturze drogi zysku tego nie osiągnął.

Na podstawie art. 415 k.c. i art. 144 k.c. w związku z art. 363 § 2 k.c. Sąd Okręgowy, uznając istnienie zdarzenia w postaci przebudowy węzła drogowego, powstanie trwałej szkody w postaci utraty wartości nieruchomości powoda, spadku zysku z prowadzonej działalności gospodarczej, istnienie adekwatnego związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy wskazanym zdarzeniem a szkodą oraz bezprawność i winę pozwanego w oddziaływaniu na tę nieruchomość, częściowo uwzględnił żądanie pozwu. Uwzględniono żądanie naprawy wyrządzonej szkody, którą stanowi, zdaniem tego Sądu, trwała utrata wartości nieruchomości po przebudowie w wysokości 1 959 300 zł oraz utracone korzyści w latach 2009 - 2015 r w wysokości 2004182, 17 zł, łącznie 3 599 482,17 zł. W pozostałej części żądanie odszkodowania nie zostało uwzględnione, jako nieudowodnione (art. 6 k.c.). O odsetkach od kwoty zasądzonego odszkodowania Sąd Okręgowy orzekł od dnia wniesienia pozwu tj. 25 października 2016 r. Żądanie zasądzenia odsetek od 29 sierpnia 2013 r, zdaniem Sądu pierwszej instancji, jest nieuzasadnione z uwagi na skomplikowany i trudny przedmiot postępowania, którego weryfikacja i ocena wymagała czasochłonnego postępowania dowodowego. Nie bez znaczenia jest znaczna weryfikacja wysokości żądania zapłaty odszkodowania.

W odniesieniu do kosztów procesu Sąd Okręgowy stwierdził, że powód wygrał proces o zapłatę odszkodowania w 47,42 %. ( żądanie dotyczyło kwoty 7 590 000 zł , uwzględniono 3 599, 482, 17 zł). Rozliczenie kosztów procesu dokonano przy zastosowaniu proporcji 47,42 % do 52,58 %. Koszty poniesione przez powoda to kwota 145 086,16 zł ( 100 000 zł opłata sądowa, 14 400 zł zastępstwo procesowe, 8000 zł poniesiona zaliczka na poczet opinii k- 703, 4342, 16 zł, poniesiona zaliczka na poczet opinii k – 1479 zł ) x 47,42 % = 68 799, 85 zł. Koszty poniesione przez pozwanego to 14 417 zł ( zastępstwo procesowe) x 52,58 % = 7 580, 45 zł. Różnica to 61 219 , 40 zł ( 68 799, 85 zł – 7580, 45 zł = 61 219, 40 zł), i są to koszty procesu należne powodowi na podstawie art. 100 k.p.c. Przy zachowaniu wskazanej powyżej proporcji rozliczenia kosztów procesu pomiędzy stronami, na podstawie art. 113 ustawy o kosztach w sprawach cywilnych nakazano pobrać od pozwanego Skarbu Państwa - Generalnego Dyrektora Dróg i Autostrad Oddział w K. na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Częstochowie 690,58 zł. tytułem wydatków poniesionych tymczasowo przez Skarb Państwa, oraz nakazano pobrać od powoda Z. B. na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Częstochowie 765,74 zł. tytułem wydatków poniesionych tymczasowo przez Skarb Państwa. Wydatki te to nieuiszczone koszty wynagrodzenia biegłego.

Apelacje od tego wyroku wniosły obie strony.

Pozwany zaskarżył wyrok w punktach drugim, uwzględniającym w części żądanie zapłaty, i w punktach czwartym i piątym dotyczącym kosztów procesu. Powód natomiast zaskarżył wyrok w części punktu trzeciego, w zakresie oddalenia powództwa o zapłatę ustawowych odsetek za opóźnienie od dnia 29 sierpnia 2013 roku do dnia 24 października 2016 roku.

Pozwany w apelacji zarzucił:

- naruszenie przepisów postępowania, skutkujące nieważnością postępowania, tj. art. 210 § 3 i art. 235 § 1 w zw. z art. 227, art. 243 ², art. 278 § 1 i art. 284 k.p.c. poprzez dokonanie istotnych ustaleń dla rozstrzygnięcia sprawy na podstawie opinii biegłej M. K., choć biegła sporządziła tę opinię na podstawie dokumentów otrzymanych bezpośrednio od powoda poza rozprawą, a które nie były wnioskowane przez powoda jako dowód, z których dowód nie został przeprowadzony przez Sąd I instancji, które nie zostały dołączone do akt sprawy i które nie zostały doręczone pozwanemu, choć pozwany wskazywał na to uchybienie Sądowi I instancji na rozprawie oraz w piśmie procesowym stanowiącym zarzuty do ww. opinii stwierdzając m.in., że nie ma możliwości pełnej weryfikacji sporządzonej opinii, co pozbawiło pozwanego możności obrony swych praw, co stanowi przyczynę nieważności postępowania określoną w art. 379 pkt. 5 k.p.c.

- naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy, tj.:

a)  art. 233 § 1 k.p.c. poprzez wyprowadzenie z materiału dowodowego wniosku z niego niewynikającego, tj. ustalenie, że nie było wykluczone na etapie projektowania takie zaprojektowanie obwodnicy S., aby wjazd na stację paliw powoda odbywał się bezpośrednio z głównej jedni (...) (aktualne oznaczenia tej drogi po oddaniu do użytkowania autostrady Al na odcinku od C. do P.) przy jednoczesnym spełnieniu wszystkich zasad bezpieczeństwa ruchu drogowego, choć ustalenie to wymaga wiadomości specjalnych, a w postępowaniu w I instancji nie został przeprowadzony dowód z opinii biegłego celem wykazania tego faktu, co doprowadziło do naruszenia art. 415 w zw. z art. 144 k.c.,

b)  art. 233 § 1 k.p.c. poprzez pominięcie w ustaleniach faktycznych istotnego wniosku wynikającego z przeprowadzonego postępowania dowodowego, tj. sposobu oznakowania zjazdu z głównej jezdni (...) na drogę zbiorczo-rozprowadzającą prowadzącą m.in. do stacji paliw powoda, z którego to oznakowania wynika, że kierowcy mają dogodną i wystarczającą informację o lokalizacji stacji, jak również o cenach paliw, co chcącym zatankować bądź zakupić inne produkty na stacji pozwala w dogodny sposób zjechać na jezdnię zbiorczo-rozprowadzającą i dojechać do rzeczonej stacji, co doprowadziło do naruszenia art. 415 w zw. z art. 144 k.c.,

c)  art. 233 § 1 w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. poprzez ustalenie stanu faktycznego sprawy na podstawie opinii biegłych, co doprowadziło do naruszenia art. 361 § 1 k.c., art. 233 § 1 w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. poprzez wyprowadzenie z opinii biegłych wniosków nieuprawnionych bądź z nich niewynikający, a to, że biegły D. S. uznał, że spadek wartości nieruchomości był skutkiem przebudowy podczas gdy biegły ten został powołany do ustalenia wartości nieruchomości w dwóch punktach czasowych, a jego zadaniem nie było wypowiadanie się co do przyczyn ewentualnej różnicy w wartości nieruchomości w ww. punktach czasowych, jak również stwierdzenie to nie było wynikiem zastosowania wiadomości specjalnych, lecz było wynikiem przyjętego przez biegłego założenia a pńoń, a to, że biegła M. K. uznała, że zmniejszenie zysków było skutkiem przebudowy, podczas gdy biegła ta wyraźnie zaznaczyła, że wpływ na to zmniejszenie mogły mieć inne czynniki, w tym ogólne warunki prowadzenia działalności gospodarczej, a jednym z głównych takich czynników jest wahanie cen zarówno zakupów, jak i sprzedaży, choć biegł ta została powołana do ustalenia rozmiaru zmniejszenia się zysku powoda, nie zaś do ustalenia przyczyn tego zmniejszenia, a to, że obydwoje biegli wykluczyli, że spadek wartości nieruchomości oraz przychodów mogły być skutkiem innej przyczyny aniżeli przebudowa, co nie miało miejsca, a to, że biegli ustalając przyczynę zmniejszenia wartości nieruchomości oraz przychodów wzięli pod uwagę aktualną sytuację gospodarczą kraju, tj. kryzys gospodarczy rozpoczęty pod koniec roku 2008, ceny ropy naftowej i inne uwarunkowania ekonomiczne, co w rzeczywistości nie miało miejsca, co doprowadziło do naruszenia art. 361 § 1 k.c.,

d)  art. 233 § 1 w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. poprzez wyprowadzenie z opinii biegłych wniosków nieuprawnionych w zakresie ustalenia, czy rzeczywiście doszło do ograniczenia dostępu do stacji powoda przejawiającego się w zmniejszonej liczbie klientów, gdyż podstawą wniosków tych opinii była różnica w marży, która z istoty swojej jest zależna od woli powoda, podczas gdy w kontekście zarzutu ograniczenia dostępu do stacji paliw powoda w okolicznościach niniejszej sprawy najistotniejszymi czynnikami są liczba transakcji oraz liczba sprzedanych jednostek towarów, gdyż to one pokazują, czy liczba klientów stacji uległa zmniejszeniu, czy nie, co doprowadziło do naruszenia art. 361 § 1 k.c.,

art. 233 § 1 w zw. z art. 278 § 1 w zw. z art. 229 k.p.c. poprzez przyjęcie za treścią opinii biegłego D. S., że istotnym punktem czasowym dla ustalenia, czy doszło do spadku wartości nieruchomości na skutek przebudowy, jest data wydania decyzji o oddaniu inwestycji do użytkowania (15 listopada 2010), podczas gdy sam powód stwierdzi! w pozwie, że zauważył spadek przychodów od momentu rozpoczęcia przebudowy obwodnicy (listopad/grudzień 2008) i już wówczas została zmieniona organizacja ruchu i wjazd na stację paliw był utrudniony, co doprowadziło do uznania, że przyczyną zmiany wartości nieruchomości oraz przychodów było oddanie do użytkowania przebudowanej obwodnicy, choć gdyby konsekwentnie przyjąć, że od rozpoczęcia przebudowy (2008) wjazd na stację był utrudniony, to już wówczas dokumenty księgowe winny wykazać spadek liczby transakcji, co jednak nie miało miejsca, wobec czego spadki przychodów i wartości, które nastąpiły od roku 2011 musiały być wywołane inną przyczyną aniżeli przebudowa drogi, co doprowadziło do naruszenia art. 361 § 1 k.c.,

e)  art. 232 k.p.c. w zw. z art. 6 k.c., 207 § 6 i 217 § 2 w zw. z art. 227, 278 § 1, 284 i 162 k.p.c. poprzez dokonanie istotnych ustaleń dla sprawy na podstawie opinii biegłego sporządzonej na podstawie dokumentów, które biegły zażądał poza rozprawą, które otrzymał bezpośrednio od powoda, które nie były uprzednio wnioskowane jako dowody przez powoda, które Sąd I instancji załączył w poczet materiału dowodowego już po sporządzeniu opinii i wydaniu ustnej opinii uzupełniającej, choć były to dowody spóźnione, i uczynił to na podstawie art. 284 k.p.c., który to przepis nie upoważniał Sądu do włączenia ww. dokumentów w poczet materiału procesowego, co doprowadziło do naruszenia art. 361 § 1 k.c.,

f)  art. 233 § 1 w zw. z art. 229 k.p.c. poprzez uznanie, że dopiero oddanie inwestycji i upływ czasu pozwoliły stwierdzić zmianę wartości nieruchomości i zysków, co według Sądu I instancji miało wynikać z bliżej nieokreślonego w uzasadnieniu wyroku postępowania dowodowego, podczas gdy powód sam przyznał w pozwie, że zaobserwował zmniejszenie przychodów od momentu rozpoczęcia przebudowy (listopad/grudzień 2008), co w połączeniu z faktem, że wycena nieruchomości przez biegłego D. S. została przeprowadzona według podejścia dochodowego metodą zysków, oznacza, że rzekom szkoda, której naprawienia dochodzi powód, wystąpiła przynajmniej już na przełomie listopada i grudnia 2008, co doprowadziło do nieuwzględnienia zarzutu przedawnienia, a tym samym naruszenia art. 442 ¹ § 1 k.c.,

g)  art. 233 § 1 w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. poprzez wyciągnięcie z opinii obydwu biegłych wniosku z nich niewynikającego, tj. poprzez uznanie, że obniżenie wartości nieruchomości ustalone przez biegłego D. S. ma charakter trwały, choć zostało ono ustalone metodą zysków na podstawie dochodów osiąganych przez powoda w latach 2011-2015, zaś w latach późniejszych, co wynika z opinii biegłej M. K., powód osiągał już przychody wyższe porównywalne z przychodami z lat 2008 i 2009, co oznacza, że gdyby ponownie wycenić nieruchomość metodą zysków, to jej aktualna wartość byłaby znacznie wyższa niż ta wynikająca z opinii biegłego D. S., co tym samym przeczy ustaleniu Sądu I instancji, że utrata wartości nieruchomości ma charakter trwały, co doprowadziło do naruszenia art. 361 § 2 k.c.

- naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

a)  art. 415 w zw. z art. 144 k.c. poprzez zastosowanie tego przepisu i w efekcie uznanie, że przebudowa obwodnicy S. stanowiła ingerencję w nieruchomość powoda ponad przeciętna miarę, podczas gdy uwzględnienie sposobu oznakowania zjazdu na drogę zbiorczo-rozprowadzającą ze szczególnym uwzględnieniem informacji o stacji paliw oraz sposobie do niej dojazdu wraz ze wskazaniem aktualnych cen paliw oraz niewykazanie, że możliwe było takie zaprojektowanie obwodnicy, które umożliwiało zjazd z głównej jezdni (...) bezpośrednio na stację paliw przy zachowaniu zasad bezpieczeństwa ruchu drogowego prowadzą do wniosku, że istnieje dogodny zjazd z (...) na stację powoda, a bezpośredni zjazd z głównej jezdni (...) na stację powoda nie dał się pogodzić z zasadami bezpieczeństwa ruchu drogowego, co oznacza, że przebudowa nie stanowiła ingerencji w nieruchomość powoda ponad przeciętną miarę,

b)  art. 361 § 1 k.c. poprzez jego zastosowanie będące skutkiem przyjęcia, że pomiędzy przebudową obwodnicy S. a zmniejszeniem przychodów na stacji paliw powoda, skutkującym również przejściowym zmniejszeniem wartość nieruchomości ustalanej metodą zysków, zachodzi adekwatny związek przyczynowy, choć w tym samym okresie datuje się kryzys ekonomiczny, spadek na rynku cen ropy naftowej, a także istotny spadek poziomu konsumpcji paliw w Polsce, co powoduje, że powód winien wykazać z prawdopodobieństwem graniczącym z pewnością, że gdyby nie doszło do przebudowy obwodnicy S., to powód nadal kontynuowałby trend wzrostowy sprzedaż pomimo załamania gospodarczego, drastycznego spadku cen ropy naftowej oraz spadku poziomu konsumpcji paliw w Polsce, tymczasem powód tego nie wykazał, co oznacza, że dochodzona szkoda ma charakter hipotetyczny i nie podlega kompensacji,

c)  art. 361 § 2 k.c. przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że przejściowa utrata wartości nieruchomości ustalona metodą zysków na podstawie zysków za lata 2011-2015 stanowi szkodę powoda, choć w okresie tym powód nie sprzedał ze stratą stacji paliw, a w latach późniejszych włączywszy lata 2017-2018 powód notował już wyższe przychody, które były porównywalne do przychodów osiągniętych w latach 2008 i 2009, co przy wycenie nieruchomości metodą zysków przyjętą przez biegłego oznaczałoby, że aktualnie wartość stacji jest znacznie wyższa, gdyż powód osiąga wyższe zyski, co wynika z opinii biegłej M. K.,

d)  art. 481 § 1 k.c. poprzez zasądzenie odsetek ustawowych za opóźnienie od daty wniesienia pozwu uzasadniając to skomplikowanym i trudnym przedmiotem postępowania, którego weryfikacja i ocena wymagała czasochłonnego postępowania dowodowego, podczas gdy taka argumentacja przemawia za zasądzeniem odsetek dopiero od daty wyrokowania,

e)  art. 442 ¹ § 1 k.c. poprzez niezastosowanie tego przepisu wskutek nieuwzględnienia podniesionego zarzutu przedawnienia roszczenia, co Sąd I instancji uzasadnił tym, że przed wydaniem decyzji o pozwoleniu na użytkowanie nie może być mowy o rozpoczęciu biegu terminu przedawnienia, podczas gdy powód już na przełomie listopada i grudnia 2008 zauważył spadek przychodów, co sam przyznał w pozwie, jak również powód aktywnie uczestniczył w postępowaniu administracyjnym w przedmiocie ustalenia lokalizacji drogi, co oznacza, że o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia miał wiedzę najpóźniej pod koniec roku 2008, co oznacza, że roszczenie uległo przedawnieniu pod koniec roku 2011, a wniosek o zawezwanie do próby ugodowej z roku 2013 nie przerwał biegu przedawnienia.

W oparciu o te zarzuty pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku, zniesienie postępowania w zakresie dotkniętym nieważnością i przekazanie Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania w drugiej instancji, ewentualnie w przypadku uznania, że nie zachodzi nieważność postępowania na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 368 § 1 pkt 5 k.p.c. o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego Skarbu Państwa - Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad zwrotu kosztów procesu, w tym na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych za obydwie instancje, ewentualnie w przypadku uznania, że nie zachodzi nieważność postępowania oraz nie zachodzi przesłanka do zmiany zaskarżonego wyroku na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 368 § 1 pkt 5 k.p.c. o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Częstochowie do ponownego rozpoznania wraz z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania w drugiej instancji.

Powód w apelacji zarzucił:

- naruszenie przepisów prawa procesowego mających istotny wpływ na wynik postępowania tj.: art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny materiału dowodowego polegającej na nieuwzględnieniu w tej ocenie: protokołu z posiedzenia Sądu Rejonowego Katowice-Wschód w Katowicach z dnia 5 grudnia 2013 r. w sprawie sygn. akt: I Co 181/136/14, wraz ze stwierdzeniem, ze do ugody nie doszło, dowodu z opinii prywatnej załączonej do pozwu oraz art. 327 ¹ § 1 k.p.c. poprzez sporządzenie części uzasadnienia orzeczenia w sposób sprzeczny z treścią cytowanego wyżej przepisu i niewskazania w uzasadnieniu podstawy faktycznej rozstrzygnięcia oraz podstawy prawnej wyroku w zakresie określenia terminu początkowego naliczania odsetek;

- naruszenie przepisów prawa materialnego: art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 455 k.c. i art. 476 k.c. poprzez w części ich niewłaściwe zastosowanie a w części brak zastosowania; art. 5 k.c. przez niewłaściwe niezastosowanie polegające na jego pominięciu w ustalonym w sprawie stanie faktycznym.

W oparciu o te zarzuty powód wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w części w zakresie pkt. 3. i zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 1 116 135,32 zł, wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 25 października 2016 r. do dnia zapłaty oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedziach na apelacje każda ze stron wniosła o oddalenie apelacji strony przeciwnej i zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego na swoja rzecz.

Sąd Apelacyjny zważył co następuje.

Na uwzględnienie, co do zasady, zasługuje apelacja pozwanego, apelacja powoda natomiast jest bezzasadna.

Odnosząc się w pierwszej kolejności do apelacji pozwanego i zawartych w tej apelacji zarzutów naruszenia przepisów postępowania uznać należy, że na uwzględnienie zasługują jedynie zarzuty oparte na art. 233 § 1 k.p.c., których uzasadnienie wskazuje na naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy poprzez wyprowadzenie z materiału dowodowego wniosku z niego niewynikającego, tj. ustalenie, że nie było wykluczone na etapie projektowania takie zaprojektowanie obwodnicy S., aby wjazd na stację paliw powoda odbywał się bezpośrednio z głównej jedni (...) (aktualne oznaczenia tej drogi po oddaniu do użytkowania autostrady (...) na odcinku od C. do P.) przy jednoczesnym spełnieniu wszystkich zasad bezpieczeństwa ruchu drogowego oraz pominięcie w ustaleniach faktycznych istotnej okoliczności tj. sposobu oznakowania zjazdu z głównej jezdni (...) na drogę zbiorczo-rozprowadzającą prowadzącą m.in. do stacji paliw powoda.

Pozostałe zarzuty apelacji pozwanego dotyczące naruszenia przepisów postępowania odnoszą się do sposobu procedowania i oceny dowodów z opinii biegłych wydanych w sprawie, co biorąc pod uwagę rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego, nie ma już znaczenia i nie wymaga odniesienia się do tych zarzutów.

Sąd pierwszej instancji poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne w części w jakiej dotyczą okoliczności związanych z przebiegiem inwestycji drogowej realizowanej przez pozwanego, poczynając od złożenia w dniu 30 czerwca 2005 roku przez Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad do Wojewody (...) wniosku o wydanie decyzji o ustaleniu lokalizacji drogi dla zadania budowa południowej obwodnicy S. w ciągu drogi krajowej numer (...) w bezpośrednim sąsiedztwie nieruchomości powoda i jego żony, na której powód wybudował stację benzynową i od 1 stycznia 2000 r. prowadzi tam działalność gospodarczą. Prawidłowe są też ustalenia dotyczące postępowań administracyjnych, zakończonych ostatecznie prawomocnymi decyzjami zatwierdzającymi projekt budowlany, pozwolenie na budowę i pozwolenie na użytkowanie obwodnicy, z których wynika że obwodnica była zaprojektowana i zrealizowana zgodnie z prawem budowlanym oraz ustalenia, że w tych postępowaniach administracyjnych powód brał czynny udział kontestując przyjęte rozwiązania dotyczące zjazdu na jego stację, a jego wnioski i postulaty nie zostały uwzględnione. Pozostałe ustalenia Sądu Okręgowego oparte są na wnioskach opinii biegłych i przyjęciu przez ten Sąd założenia, że budowa obwodnicy w miejscu w jakim nieruchomość pozwanego graniczy z nieruchomością powoda doprowadziła do wyrządzenia powodowi w okresie od 2009 roku do 2015 roku szkody, polegającej na utracie wartości jego nieruchomości i utracie korzyści jakie powód mógłby uzyskać w tym czasie z prowadzonej działalności gospodarczej.

W ocenie Sądu Apelacyjnego przyjęcie takiego założenia nie znajduje oparcia w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym, co wymaga już oceny z punktu widzenia prawa materialnego, w szczególności przepisów art. 144 k.c. i art. 415 k.c.

Zanim jednak ocena ta zostanie przedstawiona zwrócić należy uwagę na to, że Sąd pierwszej instancji oparł swoje rozstrzygnięcie na tezie, która nie wynika z materiału dowodowego sprawy. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd ten stwierdził, że nie budzi wątpliwości legalność dokumentacji dotyczącej przebudowy węzła drogowego z punktu widzenia przepisów prawa budowlanego, szeroko rozumianego prawa o ruchu drogowym i że niewątpliwie przyjęte rozwiązania zwiększają bezpieczeństwo ruchu ale to, zdaniem Sądu Okręgowego, nie oznacza, że przyjęcie innych rozwiązań tego bezpieczeństwa ruchu by nie zapewniało, co przy tak dużej inwestycji związane jest z kosztami. To stwierdzenie i finalne przyjęcie, bez szerszego uzasadnienia, że przebudowa drogi przeprowadzona legalnie, z winy pozwanego, zakłóciła korzystanie z nieruchomości powoda ponad przeciętną miarę, stało się podstawą rozstrzygnięcia w zaskarżonym wyroku.

Tymczasem zwrócić należy uwagę, że w sprawie tej nie zostało wykazane (ciężar dowodu był w tym zakresie po stronie powoda), iż możliwe było zaprojektowanie przebiegu obwodnicy S. w inny sposób, który umożliwiałby bezpośredni zjazd na stację paliw powoda. Dlatego należy ocenić, czy zmiana organizacji ruchy w związku z legalną budową obwodnicy S. w sąsiedztwie stacji paliw powoda, z winy pozwanego (art. 415 k.c.), zakłóciła korzystanie przez powoda ze swojej nieruchomości ponad przeciętną miarę (art. 144 k.c.).

W ocenie Sądu Apelacyjnego ta przeciętna miara z winy pozwanego nie została przekroczona. Zgodnie z art. 144 k.c. właściciel nieruchomości powinien przy wykonywaniu swojego prawa powstrzymywać się od wszelkich działań, które mogłyby zakłócić korzystanie z nieruchomości sąsiednich ponad przeciętną miarę, wynikającą ze społeczno-gospodarczego przeznaczenia nieruchomości oraz ze stosunków miejscowych. Z przepisu tego wynika, że immisje pośrednie są, co do zasady, dopuszczalne i dozwolone tak długo, jak długo nie przekraczają przeciętnej miary. Prawo dopuszcza zatem ingerencję w cudze prawo własności poprzez immisje, jednak tylko do pewnego stopnia (w granicach przeciętnej miary). Pośrednie oddziaływanie na sąsiednią nieruchomość zabronione będzie dopiero wtedy, gdy powód wykaże nie sam fakt immisji, lecz to, że przekraczają one przeciętną miarę przyjętą w społeczeństwie, z punktu widzenia kryteriów obiektywnych, a nie przekonania samego poszkodowanego. Przyjęcie takiego rozwiązania jest uzasadnione, ponieważ immisje pośrednie są zjawiskiem powszechnym, niemożliwym do całkowitego wyeliminowania, a ich źródłem nie jest bezprawne naruszenie prawa własności, lecz działania dokonywane na własnej nieruchomości.

Zgodnie z poglądami doktryny (por. Komentarz do kodeksu cywilnego, Tom II Własność i inne prawa rzeczowe pod red. Mariusza Frasa i Magdaleny Habdas), immisje pośrednie dzielą się na immisje materialne i niematerialne oraz pozytywne i negatywne. Immisje materialne to przenikanie na sąsiednie nieruchomości określonych cząstek materii lub sił. Immisje niematerialne oddziałują natomiast na sferę psychiczną człowieka, wywołując poczucie zagrożenia lub naruszając poczucie estetyki czy też moralności. Artykuł 144 k.c. dotyczy immisji pośrednich materialnych. Podział immisji pośrednich na pozytywne i negatywne oparty jest na kryterium przenikania bądź też szkodliwego zakłócenia przenikania oddziaływań na nieruchomość sąsiednią. W pierwszym przypadku działanie właściciela powoduje powstanie i przenikanie na sąsiednie nieruchomości określonych wpływów, natomiast w drugim przypadku, działanie lub zaniechanie działania po stronie właściciela powoduje brak przenikania określonych, pożądanych cząstek materii na nieruchomości sąsiednie. Immisje negatywne polegają zatem na przeszkadzaniu w przenikaniu pewnych dóbr z otoczenia, np. światła, powietrza, widoku . Jako przykład immisji negatywnych wskazać można nieusunięcie przez właściciela rozrastających się gałęzi drzew czy krzewów, które przesłaniają światło dzienne, lub też wzniesienie budynku, co pozbawia sąsiada światła, widoku lub sygnału radiowo-telewizyjnego czy też sygnału umożliwiającego korzystanie z sieci komórkowych (czyli telefonu lub internetu). Możliwe jest także żądanie odszkodowania na podstawie 415 k.c. k.c. w zw. z 144 k.c. k.c., w sytuacji gdy wzniesienie budynku zakłóca ponad przeciętną miarę korzystanie z nieruchomości sąsiedniej. Zgodnie z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 15 stycznia 2013 r., roszczenie odszkodowawcze przysługuje także wówczas, gdy zabudowa nieruchomości sąsiedniej dokonana została na podstawie ostatecznej decyzji administracyjnej i zgodnie z tą decyzją. Bezprawność działania sprawcy nie odnosi się wówczas do wybudowania budynku, gdyż inwestycja została przeprowadzona zgodnie z obowiązującym porządkiem prawnym, lecz z faktem zakłócenia ponad przeciętną miarę korzystania z nieruchomości sąsiedniej.

Immisje są dozwolone, jeżeli nie przekraczają przeciętnej miary wynikającej, po pierwsze, ze społeczno-gospodarczego przeznaczenia nieruchomości, po drugie, ze stosunków miejscowych. Te wyznaczniki „przeciętnej miary” mają charakter klauzuli generalnej, co pozostawia sądowi pewną swobodę w rozstrzygnięciu, czy w konkretnej sytuacji występują immisje o niedopuszczalnym nasileniu. Sąd uwzględnia jednak przesłanki natury obiektywnej, a nie subiektywną wrażliwość (czy nawet nadwrażliwość) konkretnych podmiotów na określone zakłócenia. W wyroku Sądu Najwyższego z 22 listopada 1985 r. stwierdzono, że ocena przeciętnej miary w rozumieniu 144 k.c. k.c. musi być dokonana na podstawie obiektywnych warunków panujących w środowisku osób zamieszkujących na danym terenie, a nie na podstawie subiektywnych odczuć osób, których przestrzeń w miejscu zamieszkiwania w następstwie realizacji dalszych inwestycji (budowania dalszego budynku mieszkalnego) uległaby ograniczeniu. Wyznaczniki społeczno-gospodarczego przeznaczenia nieruchomości i stosunków miejscowych powinny być stosowane łącznie, tzn. chodzi o zbadanie, czy określona immisja jest w danych stosunkach miejscowych nie do pogodzenia ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem nieruchomości. Analizie podlegać będzie przy tym społeczno-gospodarcze przeznaczenie zarówno nieruchomości wyjściowej, jak i nieruchomości sąsiedniej. Należy bowiem podkreślić, że problem immisji powstaje najczęściej między właścicielami nieruchomości, których przeznaczenie jest różne. Skoro jednak ratio legis art. 144 k.c. sprowadza się do godzenia ze sobą rozbieżnych interesów, to dozwolone oddziaływanie powinno być dopuszczalne w stopniu umożliwiającym w miarę pełne korzystanie z obu nieruchomości zgodnie z ich przeznaczeniem. Przeznaczenie nieruchomości wynika przede wszystkim z ogólnego charakteru nieruchomości, jej aktualnego i dopuszczalnego sposobu zagospodarowania. W przypadku obowiązywania miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, przeznaczenie nieruchomości wynikać będzie także z postanowień tego planu.

Natomiast stosunki miejscowe pozwalają uwzględnić okoliczności takie, jak czas trwania oddziaływań, ich porę, intensywność, a także znaczenie społeczne lub gospodarcze działalności wytwarzającej immisje dla mieszkańców danego regionu. Uwzględnieniu powinien także podlegać kierunek zmian w otoczeniu nieruchomości.

W okolicznościach tej sprawy uznać należy, że budowa obwodnicy S. przeprowadzona zgodnie z legalnym projektem i jego legalną realizacją, który to projekt i jego realizacja nie zostały skutecznie podważone zarówno w toku procesu inwestycyjnego jak i w toku tego postępowania sądowego, doprowadziła do takiej zmiany w organizacji ruchu w sąsiedztwie stacji paliw powoda, która doprowadziła wprawdzie do tego, że dostęp do stacji paliw został ograniczony, ale pozwany, w ocenie Sądu Apelacyjnego, nie zakłócił korzystania z nieruchomości powoda ponad przeciętną miarę, wynikającą ze społeczno-gospodarczego przeznaczenia nieruchomości i ze stosunków miejscowych.

Te kryteria oceny przekroczenia przeciętnej miary w okolicznościach tej sprawy mają zasadnicze znaczenie. Powód planując zakup nieruchomości przeznaczonej w części na wybudowanie stacji benzynowej w sąsiedztwie drogi krajowej łączącej (...) z C. i dalej W., miał świadomość, że organizacja ruchu samochodowego drogą krajową numer (...), przy której planował inwestycję w postaci stacji paliw, może ulec zmianie i powinien z możliwą zmianą w trakcie tego planowania się liczyć. W ramach oceny całokształtu materiału dowodowego Sąd Apelacyjny zwrócił w tym zakresie uwagę na dokument w postaci decyzji numer (...) z dnia 18 czerwca 1998 roku o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu (karty 80-84 akt) w której, na wniosek powoda, Burmistrz Miasta i Gminy S. ustalił warunki zabudowy i zagospodarowania terenu dla realizacji inwestycji powoda w postaci budowy stacji paliw. W tej decyzji (strona 3 decyzji, karta 82 akt) w punkcie IV zastrzeżono, że w projekcie tej inwestycji należy uwzględnić postanowienie Naczelnego Dyrektora O. (...) w K. numer (...)3u/ (...) z dnia 23 lutego 1998 roku. Zgodnie z tym postanowieniem lokalizacja stacji paliw na wskazanym terenie nie może naruszać zabezpieczonego terenu dla projektowanego „Obejścia miasta S.” i połączenia go z drogą krajowa numer (...), zgodnie z obowiązującym planem ogólnym zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy S..

To oznacza, że powód już na etapie planowania inwestycji, składając wniosek z dnia 25 stycznia 1996 roku, z aneksem z dnia 11 marca 1998 roku, o ustalenie warunków zabudowy i zagospodarowania terenu dla realizacji inwestycji w postaci stacji paliw, miał świadomość, że jest projektowana obwodnica S. oraz połączenie tej obwodnicy z drogą krajową numer (...), i że jest to zgodne z obowiązującym planem ogólnym zagospodarowania przestrzennego.

Ten fakt rzutuje w sposób istotny na ocenę przesłanek wynikających z art. 144 k.c., o których była mowa wyżej. Przebudowa rozwiązań komunikacyjnych w bezpośrednim sąsiedztwie nieruchomości powoda (tu wskazać należy, że powód jest wprawdzie współwłaścicielem tej nieruchomości, ale jego legitymacja czynna nie budzi wątpliwości, albowiem występuje w obronie zachowania wspólnego prawa), nie powoduje bowiem zakłócenia korzystania z nieruchomości powoda ponad przeciętną miarę, wynikającą ze społeczno-gospodarczego przeznaczenia nieruchomości oraz ze stosunków miejscowych.

To zakłócenie korzystania niewątpliwie nastąpiło. Polega ono na zorganizowaniu zjazdu z drogi krajowej numer (...) (obecnie DK (...)) w odmienny od dotychczasowego sposób. Tyle tylko, że po pierwsze jak wyżej wskazano, powód ze zmianami organizacji ruchu pojazdów już na etapie planowania swojej inwestycji powinien się liczyć, a w toku postępowania nie wykazał, iż możliwe było inne zaprojektowanie przebudowy drogi w rejonie jego nieruchomości, po drugie, i przede wszystkim, w ocenie Sądu Apelacyjnego nie doszło do przekroczenia przeciętnej miary, o której mowa w przytoczonym art. 144 k.c. Przebudowa drogi polegająca na wybudowaniu obwodnicy S. niewątpliwie bowiem była zgodna ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem nieruchomości pozwanego. Ta inwestycja realizowała cel społeczno-gospodarczy polegający na zmianie organizacji ruchu, umożliwienie jego płynności i brała pod uwagę zarówno stosunki miejscowe, jak i cele ogólne. Został zaprojektowany i wykonany odpowiedni zjazd na stację paliw powoda, który we właściwy sposób został oznakowany tak, by umożliwić kierowcom podjęcie decyzji o skorzystaniu z tej stacji.

Dodatkowo nie może ujść z pola widzenia, że w rejonie nieruchomości powoda doszło do zasadniczych zmian w organizacji ruchu drogą krajową numer (...) (obecnie DK (...)). Polegają one także na wybudowaniu obwodnicy C. i połączenia jej z autostradą A 1, co przenosi tranzyt samochodów na tę obwodnicę, z pominięciem drogi krajowej numer (...) (obecnie 91). Jak zaznaczono powód powinien liczyć się z takimi zmianami i planując inwestycję brać je pod uwagę. Powód prowadzi w dalszym ciągu działalność gospodarczą na swojej nieruchomości, nie wykazał aby zamierzał nieruchomość tę sprzedać i cena sprzedaży odbiegałaby od jej wartości przed rozpoczęciem inwestycji przez pozwanego, a przy tym nie wykazał, że z winy pozwanego doszło do utraty korzyści z jego nieruchomości w okresie dochodzonym w pozwie.

Z tych względów Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 386 § 1 k.p.c., zmienił zaskarżony wyrok przez oddalenie powództwa oraz oddalił, w oparciu o art. 385 k.p.c., apelację powoda z przyczyn wynikających z przedstawionych motywów, jednocześnie uznając, że zarówno w zakresie rozstrzygnięcia o kosztach procesu w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji, jak i w postępowaniu apelacyjnym zachodzi, z uwagi na szczególny charakter sprawy w której powód miał subiektywne przekonanie o słuszności swojego roszczenia, podstawa do nieobciążania powoda tymi kosztami (art. 102 k.p.c.).

SSA Lucyna Morys-Magiera SSA Tomasz Ślęzak SSA Aneta Wolska