Wyrok z 17 kwietnia 2025, sygn. I AGa 315/24
Pokaż pozostałe podstawy prawne (8)
Sygn. akt I AGa 315/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 17 kwietnia 2025 roku
Sąd Apelacyjny w Łodzi – I Wydział Cywilny
w następującym składzie:
Przewodniczący: Sędzia Jacek Świerczyński
po rozpoznaniu w dniu 17 kwietnia 2025 roku w Łodzi
na posiedzeniu niejawnym
sprawy z powództwa Syndyka masy upadłości Przedsiębiorstwa Usług (...) Spółki Akcyjnej w upadłości z siedzibą w J.
przeciwko (...) D. K. (1), (...) spółce z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K.
o zapłatę
na skutek apelacji powoda
od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi
z dnia 29 sierpnia 2024 roku, sygn. akt X GC 339/23
oddala apelację.
Sygn. akt I AGa 315/24
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 29 sierpnia 2024 roku Sąd Okręgowy w Łodzi w sprawie, z powództwa Syndyka Masy Upadłości Przedsiębiorstwa Usług (...) Spółki Akcyjnej w upadłości z siedzibą w J. przeciwko S. D. K. (1), (...) spółce z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K. (poprzednio S. K., (...) spółka jawna z siedzibą w K.), o zapłatę:
1. oddalił powództwo,
2. zasądził od Syndyka Masy Upadłości Przedsiębiorstwa Usług (...) Spółki Akcyjnej w upadłości z siedzibą w J. na rzecz S. D. K. (1), (...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K. kwotę 10.817,00 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w sprawie wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się niniejszego wyroku do dnia zapłaty,
3. nieuiszczone koszty sądowe przejął w ciężar wydatków Skarbu Państwa.
Powyższy wyrok zapadł na podstawie ustaleń faktycznych Sądu I instancji, których najistotniejsze elementy przedstawiały się następująco.
Pozwana (...) D. K. (1), (...) Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K. jest przedsiębiorcą zarejestrowanym w Krajowym Rejestrze Sądowym pod numerem (...). Spółka powstała z przekształcenia (...) D. K. (1), (...) Spółki komandytowej na podstawie uchwały wspólników z dnia 5 maja 2023 roku, która powstała z przekształcenia (...) Spółki Jawnej z siedzibą w K..
Przedsiębiorstwo Usług (...) Spółka Akcyjna w upadłości z siedzibą w J. jest przedsiębiorcą zarejestrowanym w Krajowym Rejestrze Sądowym pod numerem (...). Postanowieniem z dnia 3 lipca 2020 roku Sąd Rejonowy Katowice-Wschód w Katowicach w sprawie o sygnaturze akt X GU 477/2016 ogłosił upadłość dłużnika i ustanowił syndyka M. M..
W dniu 20 marca 2019 roku Przedsiębiorstwo Usług (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w J. przedstawiła pozwanej ofertę na budowę hali do rozbioru i konfekcjonowania mięsa drobiowego z zapleczem socjalno-biurowym, maszynownią chłodniczą i portiernią wraz z infrastrukturą techniczną przewidzianą do realizacji na działce w K. przy ulicy (...) I za kwotę 15.313.700 zł netto. Oferta obejmowała zakres robót wyszczególniony w kosztorysie ofertowym, stanowiącym załącznik do niniejszej oferty.
W dniu 21 marca 2019 roku (...), (...) Spółka jawna z siedzibą w A. (inwestor) i Przedsiębiorstwo Usług (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w J. (wykonawca) zawarły umowę nr (...), której przedmiotem było wykonanie inwestycji polegającej na ,,Budowie hali do rozbioru i konfekcjonowania mięsa drobiowego z zapleczem socjalno-biurowym, maszynownią chłodniczą i portiernią wraz z infrastrukturą techniczną przewidzianą do realizacji na działce w K. przy ulicy (...) (dz. nr ewid. (...) (...)) – I ETAP” w generalnym wykonawstwie, przygotowanie kompletu dokumentów niezbędnych do uzyskania prawomocnej decyzji o pozwoleniu na użytkowanie obiektu będącego przedmiotem niniejszej umowy, podjęcie w imieniu inwestora wszelkich działań do uzyskania w/w decyzji i uzyskanie tegoż prawomocnego pozwolenia. Inwestor miał udzielić wykonawcy wszelkich niezbędnych pełnomocnictw do dokonania w/w czynności.
Zakres robót budowlanych obejmował w szczególności zobowiązanie wykonawcy do wykonania robót objętych projektem budowlanym, pozwoleniem na budowę, ofertą wykonawcy (załącznik nr 2 do umowy), które były niezbędne do prawidłowego wybudowania i oddania do użytkowania inwestycji, zorganizowania placu budowy, zgodnie z przepisami prawa oraz umową, sporządzenia kompletnej dokumentacji powykonawczej wykonanych robót potrzebnej do uzyskania pozwolenia na użytkowanie inwestycji i uzyskanie w imieniu inwestora prawomocnej decyzji o pozwoleniu na użytkowanie obiektu będącego przedmiotem niniejszej umowy, wydania inwestorowi dokumentacji budowy i dokumentacji powykonawczej oraz posiadanych przez wykonawcę innych decyzji, dokumentów, certyfikatów, atestów, wyników prób lub sprawdzeń, kart informacyjnych lub gwarancyjnych, instrukcji obsługi materiałów lub urządzeń instalacji związanych z wykonanymi robotami. Przedmiot umowy miał zostać uznany za wykonany w dacie wydania inwestorowi przez wykonawcę prawomocnej decyzji o pozwoleniu na użytkowanie obiektu będącego przedmiotem niniejszej umowy.
Wykonawca miał wykonać przedmiot umowy własnymi siłami i/lub za pomocą podwykonawców. Za działania i zaniechania podwykonawców wykonawca odpowiadał jak za własne działania lub zaniechania. Do zawarcia przez wykonawcę umowy o roboty budowlane z podwykonawcą wymagana była zgoda inwestora. W przypadku realizowania przez podwykonawców robót, których wartość przekracza kwotę 100.000 zł netto, wykonawca zobowiązał się każdorazowo na żądanie inwestora doręczyć inwestorowi (nie później niż na 2 dni robocze poprzedzające zapłatę którejkolwiek należności wykonawcy) pisemne oświadczenie podpisane przez osoby upoważnione ze strony podwykonawcy o uregulowaniu przez wykonawcę wszelkich, wymagalnych zobowiązań z tytułu dotychczas wykonanych przez podwykonawcę robót. W razie niedoręczenia zamawiającemu wyżej wymienionego oświadczenia inwestor uprawniony był do wstrzymania części płatności należnych wykonawcy, a dotyczących rozliczeń z danym podwykonawcą, aż do momentu jego otrzymania.
Wykonawca zobowiązał się do wykonania przedmiotu umowy do dnia 31 stycznia 2020 roku. Wykonawca zobowiązany był przystąpić do realizacji robót w dniu 1 kwietnia 2019 roku, niezwłocznie po przekazaniu placu budowy. Wykonawca zobowiązał się zakończyć roboty budowlane do 30 listopada 2019 roku.
Za wykonanie przedmiotu umowy inwestor zobowiązany był do zapłaty na rzecz wykonawcy ryczałtowego wynagrodzenia netto w łącznej wysokości 15.313.700 zł wraz z podatkiem VAT. Prace dodatkowe miały być wykonywane na podstawie zawartego przez strony porozumienia – na wystąpienie inwestora wykonawca miał przedłożyć ofertę wykonania prac dodatkowych ze wskazaniem wpływu realizacji takich prac na określone w umowie terminy realizacji przedmiotu umowy, strony miały niezwłocznie uzgodnić warunki realizacji prac dodatkowych.
Wynagrodzenie netto miało być płatne do wysokości jego 95 % na podstawie częściowych faktur VAT wystawianych w miesięcznych okresach rozliczeniowych, stosownie do określonego protokołem odbioru częściowego, stopnia zaawansowania robót, wedle stanu na ostatni dzień danego miesiąca kalendarzowego, pozostała część (5 %) wynagrodzenia netto miała być płatna po podpisaniu protokołu odbioru i wydaniu inwestorowi uzyskanej w jego imieniu przez wykonawcę prawomocnej decyzji o pozwoleniu na użytkowanie przedmiotowego obiektu na podstawie faktury końcowej VAT. Załącznikiem do faktur VAT częściowych miały być protokoły odbioru stanowiące podstawę ich wystawienia. Faktury VAT częściowe oraz faktura VAT końcowa miały być płatne w terminie do 30 dni od daty ich wystawienia na rachunek bankowy w nich wskazany pod warunkiem ich otrzymania przez inwestora nie później niż w terminie 7 dni od daty ich wystawienia.
Strony postanowiły, że wykonawca zapłaci inwestorowi karę umowną w wysokości 10 % wynagrodzenia netto w przypadku odstąpienia inwestora od umowy z winy wykonawcy.
Inwestor był uprawniony do odstąpienia od umowy w terminie 7 dni, po bezskutecznym upływie co najmniej 7-dniowego terminu wyznaczonego pisemnie przez inwestora do usunięcia naruszenia, jeżeli wykonawca nie prowadzi robót przez okres dłuższy niż 14 dni bez uprzednich konsultacji z inwestorem, a takie przestój nie był uzasadniony z przyczyn technologicznych lub prawnych, wykonawca bezpodstawnie odmówił przejęcia placu budowy, zachodziło uzasadnione podejrzenie, iż wykonawca nie wykona prac w terminie przewidzianym umową, wykonawca złożył wniosek o ogłoszenie upadłości, nastąpiło rozwiązanie firmy wykonawcy bądź wydanie orzeczenia zajęcia majątku wykonawcy.
W dniu 15 kwietnia 2019 roku podpisano protokół przekazania terenu i placu budowy, zaś 17 kwietnia 2019 roku przekazano wykonawcy projekt budowlany zakładu w K.. Na naradach i w formie korespondencji mailowej uzgadniano szczegóły realizacji prac.
Wykonawca realizował prace objęte umową za pomocą podwykonawców.
Aneksem nr (...) do umowy o roboty budowlane nr (...) zawartym w dniu 29 października 2019 roku pomiędzy (...), (...) Spółką jawną z siedzibą w A. (inwestor) i Przedsiębiorstwem Usług (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w J. (wykonawca) strony ustaliły, iż wartość robót budowlanych zgodnie z zestawieniem prac dodatkowych stanowiącym załącznik nr 1 do niniejszego aneksu wynosi 883.200 zł netto. W wyniku powiększenia zakresu robót budowlanych za wykonanie przedmiotu umowy inwestor zobowiązany był do zapłaty na rzecz wykonawcy ryczałtowego wynagrodzenia netto w łącznej wysokości 16.196.900 zł wraz z podatkiem VAT. Zaktualizowany harmonogram rzeczowo-finansowy stanowił załącznik nr 2 do niniejszego aneksu.
Decyzją nr (...) (...) z dnia 28 stycznia 2020 roku Starosta (...) Wschodni zatwierdził zamienny projekt budowlany z uwagi na zmianę kubatury obiektu, zmianę powierzchni zabudowy i zmiany powierzchni użytkowej obejmujący m.in. rozbudowę o dwie kotłownie gazowe z instalacją gazową oraz zamienny projekt zagospodarowania terenu z uwagi m.in. na zmniejszenie ilości miejsc parkingowych (zmiana szerokości zjazdu). Decyzja stanowiła integralną część pozwolenia na budowę nr 294.2018.K z dnia 27 grudnia 2018 roku. Pozostałe warunki zawarte w w/w decyzji pozostały bez zmian.
Aneksem nr (...) do umowy o roboty budowlane nr (...) zawartym w dniu 31 stycznia 2020 roku pomiędzy (...), (...) Spółką jawną z siedzibą w A. (inwestor) i Przedsiębiorstwem Usług (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w J. (wykonawca) strony ustaliły, iż zmienia się termin wykonania przedmiotu umowy na dzień 31 marca 2020 roku. Zaktualizowany harmonogram rzeczowo-finansowy stanowił załącznik nr 1 do niniejszego aneksu.
Zgodnie z oświadczeniami złożonymi w dniu 6 lutego 2020 roku przez (...) Sp. z o.o. Sp.k. z siedzibą w K., (...) Sp. z o.o. Sp.k. z siedzibą w Ł., (...) Sp. z o.o. z siedzibą w T., (...) D. K. (2) z siedzibą w Ł., wszelkie zobowiązania z tytułu dotychczas wykonanych przez podwykonawców robót na podstawie umów podwykonawczych, zawartych z Przedsiębiorstwem Usług (...) Spółką Akcyjną z siedzibą w J. jako generalnym wykonawcą ,, (...) hali do rozbioru i konfekcjonowania mięsa drobiowego z zapleczem socjalno-biurowym, maszynownią chłodniczą i portiernią wraz z infrastrukturą techniczną przewidzianą do realizacji na działce w K. przy ulicy (...) – I ETAP” wymagalne na dzień złożenia niniejszego oświadczenia, zostały przez generalnego wykonawcę zapłacone.
Przedmiotowe oświadczenia zostały podpisane pomimo nieuregulowanych płatności przez generalnego wykonawcę. Generalny wykonawca zwracał się do podwykonawców z prośbą o przedłużenie terminu płatności, wycofywanie części wystawionych faktur, ponadto odsyłał faktury jako nieprawidłowe i przyjmował je w późniejszym terminie. Przedsiębiorstwo Usług (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w J. zalegała podwykonawcom za wykonane prace na kwotę około 6 mln zł.
W związku z wykonanymi pracami na rzecz pozwanej Przedsiębiorstwo Usług (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w J. wystawiła na rzecz pozwanej następujące faktury VAT:
⚫nr (...) z dnia 11 kwietnia 2019 roku na kwotę 689.502,33 zł brutto (na podstawie protokołu nr (...) z dnia 10 kwietnia 2019 roku);
⚫nr (...) z dnia 11 kwietnia 2019 roku na kwotę 520.849,65 zł brutto (na podstawie protokołu nr (...) z dnia 10 kwietnia 2019 roku);
⚫nr (...) z dnia 1 lipca 2019 roku na kwotę 1.786.447,08 zł brutto (na postawie protokołu nr (...) z dnia z dnia 28 czerwca 2019 roku);
⚫nr (...) z dnia 12 sierpnia 2019 roku na kwotę 1.446.435,72 zł brutto (na podstawie protokołu nr (...) z dnia 5 sierpnia 2019 roku);
⚫nr (...) z dnia 13 września 2019 roku na kwotę 1.353.000 zł brutto (na podstawie protokołu nr (...) z dnia 13 września 2019 roku);
⚫nr (...) z dnia 17 października 2019 roku na kwotę 2.128.735,17 zł brutto (na podstawie protokołu nr (...) z dnia 15 października 2019 roku);
⚫nr (...) z dnia 14 listopada 2019 roku na kwotę 1.718.262,03 zł brutto (na podstawie protokołu nr (...) z dnia 14 listopada 2019 roku) wraz z korektą nr (...) z dnia 18 listopada 2019 roku;
⚫nr (...) z dnia 18 grudnia 2019 roku na kwotę 2.580.912,69 zł brutto (na podstawie protokołu nr (...) z dnia 18 grudnia 2019 roku);
⚫nr (...) z dnia 15 stycznia 2020 roku na kwotę 2.718.480,81 zł brutto (na podstawie protokołu nr (...) z dnia 15 stycznia 2020 roku);
⚫nr (...) z dnia 6 marca 2020 roku na kwotę 1.403.369,73 zł brutto (na podstawie protokołu nr (...) z dnia 6 marca 2020 roku podpisanego przez pozwaną) – wraz z potwierdzeniem nadania i doręczenia w dniu 27 marca 2020 roku, w dniu 16 czerwca 2020 roku wystawiono korektę nr (...) na kwotę - 1.086.778,80 zł z powodu korekty faktur podwykonawców, faktura nie została podpisana przez pozwaną.
Podstawą do zapłaty było potwierdzenie przez podwykonawców, że otrzymali zapłatę za wykonane prace.
Pismem z dnia 31 marca 2020 roku pozwana zawiadomiła Przedsiębiorstwo Usług (...) Spółkę Akcyjną z siedzibą w J. o wstrzymaniu płatności wynikającej z faktury VAT nr (...), gdyż wykonawca nie przedstawił inwestorowi wymaganego pisemnego oświadczenia podpisanego przez osoby upoważnione ze strony podwykonawców, o uregulowaniu przez wykonawcę wszelkich, wymagalnych zobowiązań z tytułu dotychczas wykonanych przez podwykonawców robót. Ponadto mimo pisemnego wezwania wykonawca nie przedstawił inwestorowi aktualnego salda płatności na rzecz wszystkich podwykonawców.
W dniu 1 kwietnia 2020 roku pozwana, w związku z niewykonaniem przedmiotu umowy o roboty budowlane z dnia 21 marca 2019 roku w terminie, tj. do dnia 31 marca 2020 roku, złożyła Przedsiębiorstwu Usług (...) Spółce Akcyjnej z siedzibą w J. oświadczenie o odstąpieniu od umowy o roboty budowlane wraz z wezwaniem do zapłaty kary umownej. W związku z powyższym wezwano przedstawicieli wykonawcy do przystąpienia do oględzin przedmiotu umowy, w celu wykonania inwentaryzacji i spisania protokołu zdawczo-odbiorczego w dniu 10 kwietnia 2020 roku. Pozwana wskazała, iż odstąpienie od umowy następuje z wyłącznej winy wykonawcy, w związku z czym wezwano go do zapłaty określonej w umowie kary umownej w wysokości 1.619.690 zł w terminie 7 dni od dnia odstąpienia pod rygorem skierowania sprawy na drogę postępowania sądowego.
Zgodnie z protokołem inwentaryzacji inwestycji w K. podpisanym przez kierownika budowy M. H. i inspektora nadzoru R. B. na dzień 2 kwietnia 2020 roku nie została wykonana istotna część prac objętych umową z dnia 21 marca 2019 roku, w tym m.in. część elementów zewnętrznych budynków (m.in. brak obróbek attyki, brak wykończenia nawierzchni schodów, brak tynków strukturalnych, brak tynków żywicznych na cokole, brak barierek na schodach, brak powłok malarskich), przestrzeń pod dachem (nie skończone roboty instalacyjne – wentylacyjne, hydrauliczne, wody użytkowej ciepłej i zimnej oraz wody użytkowej, nie dokończona izolacja murów, brak sufitów podwieszanych nad częścią socjalną), budynek wagowy (m.in. brak tynków żywicznych na cokole, brak tynków strukturalnych na ościeżnicach drzwi, brak obróbki okien, brak obróbek blacharskich na attyce, nieprawidłowe podłączenie rury spustowej do kanalika), budynek portierni (m.in. brak powłoki malarskiej, brak sufitów podwieszanych, brak osprzętu sanitarnego i elektrycznego, niedokończona instalacja wentylacji mechanicznej, luźny próg w drzwiach wewnętrznych), przedsionek (m.in. brak drzwi przesuwanych, brak podbudowy i kostki przy wejściu do budynku, rozbita szyba w drzwiach wejściowych, brak podbudowy pod posadzki, brak obudowy estetycznej konstrukcji, brak sufitów podwieszanych), hol wejściowy (nie wyprofilowane schody, mokre tynki, brak tynków przy elementach instalacji elektrycznej i wentylacyjnej, brak drzwi do korytarzy i pomieszczeń, brak pionowości ścian), biuro-właściciele (brak parapetów, mokre tynki, nierówność powierzchni tynków, brak drzwi, brak powłok malarskich, brak osprzętu elektrycznych), toalety właściciele (bardzo mokre tynki, brak glazury na posadzkach i ścianach, brak hydroizolacji, brak wykończeń podłogi, brak drzwi), sala spotkań (mokre tynki, brak parapetu, brak powłoki malarskiej, brak poprawek tynkarskich, brak drzwi, brak osprzętu elektrycznego).
Podwykonawcy zwracali się do pozwanej o uregulowanie należności za prace wykonane na podstawie umów zawartych z generalnym wykonawcą, w tym (...) Sp. z o.o. Sp. k. z siedzibą w K. na łączną kwotę 42.630 zł, (...) Sp. z o.o. z siedzibą w K. na kwotę 98.085,93 zł, (...) Sp. z o.o. Sp. k. z siedzibą w K. na kwoty 573.180 zł, 209.100 zł, 310.724,11 zł.
Między pozwaną a podwykonawcą upadłej toczyło się postępowanie sądowe o zapłatę należności za wykonane prace. Wyrokiem z dnia 13 września 2021 roku Sąd Okręgowy w Katowicach w sprawie o sygnaturze akt XIV 475/20/AK zasądził od pozwanej (...), (...) Spółki Jawnej z siedzibą w A. na rzecz powódki (...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w T. kwotę 224.864,66 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 16 czerwca 2020 roku do dnia zapłaty oraz zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 22.061 zł tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.
Pozwana zawierała umowy bezpośrednio z podwykonawcami w celu dokończenia inwestycji w K.. Należności za wykonane prace pozwana uiszczała bezpośrednio na rzecz podwykonawców, w tym na rzecz (...) W. A. S. z siedzibą w S. kwotę 139.420,01 zł brutto, na rzecz (...) A. P. z siedzibą w Ł. kwotę 67.527 zł brutto (2 x).
Pismem z dnia 19 czerwca 2020 roku Przedsiębiorstwo Usług (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w J. wskazała, iż w związku z odstąpieniem w dniu 1 kwietnia 2020 roku od umowy z dnia 21 marca 2019 roku i w konsekwencji otrzymanymi (i uznanymi) od zatrudnionych przez wykonawcę na ,,Budowie hali do rozbioru i konfekcjonowania mięsa drobiowego” w K. podwykonawców branżowych ( (...) Sp. z o.o. Sp.k., (...) Sp. z o.o. Sp.k., Przedsiębiorstwo (...) Sp. z o.o. Sp. k., (...) Sp. z o.o. Sp.k.) faktur korygujących, konieczna jest korekta faktury VAT nr (...).
Nakazem zapłaty w postępowaniu nakazowym z dnia 25 czerwca 2020 roku w sprawie o sygn.. akt X GNc 592/20 referendarz sądowy nakazał stronie pozwanej Przedsiębiorstwu Usług (...) Spółce Akcyjnej z siedzibą w J., aby zapłaciła z weksla stronie powodowej kwotę 809.845 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 23 kwietnia 2020 roku do dnia zapłaty oraz kwotę 17.341 zł wraz z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się nakazu zapłaty do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów procesu.
Pismem z dnia 27 lipca 2020 roku Syndyk Masy Upadłości spółki pod firmą Przedsiębiorstwo Usług (...) Spółka Akcyjna w upadłości z siedzibą w J. wezwał pozwaną do zapłaty kwoty 316.590,93 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia wymagalności do dnia zapłaty w nieprzekraczalnym terminie 7 dni od daty otrzymania niniejszego wezwania pod rygorem skierowania sprawy na drogę postępowania sądowego. Wskazana kwota wynika z faktury VAT o numerze (...) z terminem zapłaty na dzień 14 marca 2020 roku na kwotę 1.403.369,73 zł, skorygowanej fakturą nr (...).
Pismem z dnia 26 sierpnia 2020 roku pozwana złożyła Syndykowi Masy Upadłości Przedsiębiorstwa Usług (...) Spółki Akcyjnej w upadłości oświadczenie o potrąceniu z dnia 19 sierpnia 2020 roku, w którym wskazała, iż roszczenia wskazane w przedsądowym wezwaniu do zapłaty z dnia 27 lipca 2020 roku są bezpodstawne. (...), (...) Spółka jawna z siedzibą w K. nie jest dłużnikiem Przedsiębiorstwa Usług (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w J.. Wskazane w wezwaniu faktury zostały wystawione bezpodstawnie i nie zostały uznane, zaś to Przedsiębiorstwo Usług (...) Spółka Akcyjna jest dłużnikiem pozwanej. Zgodnie z umową zawartą przez strony wraz z aneksami wszelkie prace związane z realizacją przedmiotu umowy miały zostać zakończone do dnia 31 marca 2020 roku. Z uwagi na znaczne opóźnienia w realizacji przedmiotu umowy, które jednoznacznie wskazywały na brak możliwości wykonania umowy w terminie oraz z uwagi na niewywiązywanie się przez (...) z obowiązków umownych dotyczących płatności na rzecz podwykonawców, pozwana pismem z dnia 1 kwietnia 2020 roku odstąpiła od zawartej umowy i wezwała pozwana Spółkę do zapłaty w terminie 7 dni kary umownej w wysokości 10 % wynagrodzenia netto, czyli w kwocie 1.619.690 zł . W związku z tym, iż wezwanie okazało się bezskuteczne, spółka (...) wystąpiła z pozwem w postępowaniu nakazowym, w którym uzyskała nakaz zapłaty przeciwko upadłej na kwotę 809.845 zł, tj. kwotę zabezpieczoną wekslem wystawionym przez upadłą. W związku z powyższym pozwana (...), (...) Spółka jawna nie uznaje wskazanej przez syndyka wierzytelności upadłej, jednakże z ostrożności procesowej zgłasza ewentualny zarzut potrącenia wierzytelności przysługującej (...), I. Sp. J. z tytułu kary umownej za niewykonanie umowy w terminie w wysokości 1.616.690 zł ze wskazaną przez Syndyka ewentualną wierzytelnością upadłej z faktury VAT nr (...) w wysokości 316.590,93 zł na wypadek uznania wierzytelności upadłej za zasadną. Po ewentualnej kompensacie do zapłaty na rzecz pozwanej pozostaje kwota 1.303.099,07zł.
W dniu 26 sierpnia 2020 roku pozwana zgłosiła Syndykowi M. M. wierzytelność spółki (...), (...) Spółki Jawnej do masy upadłości wyliczoną na dzień 3 lipca 2020 roku, tj. na dzień ogłoszenia upadłości – z tytułu umowy o roboty budowlane z dnia 21 marca 2019 roku wraz z aneksami, tj. kara umowna z tytułu odstąpienia inwestora od umowy z winy generalnego wykonawcy – łącznie 1.672.628,68 zł. Jednocześnie, w związku ze złożonym przez wierzyciela pozwanej oświadczeniem o ewentualnym potrąceniu doręczonym Syndykowi w dniu 26 sierpnia 2020 roku, zgłaszając wierzytelność jw. pozwana podniosła zarzut ewentualny potrącenia wierzytelności przysługującej (...), I. Sp. J. z tytułu kary umownej za niewykonanie umowy w terminie w wysokości 1.619.690 zł ze wskazaną przez Syndyka ewentualną wierzytelnością upadłej z faktury VAT nr (...) w wysokości 316.590,93, na wypadek uznania wierzytelności upadłej za zasadną. Syndyk odmówił uznania wierzytelności pozwanej z tytułu kary umownej. Postanowieniem z dnia 8 marca 2022 roku Sąd Rejonowy Katowice-Wschód w Katowicach oddalił sprzeciw pozwanej co do odmowy uznania i wciągnięcia na listę wierzytelności z tytułu kary umownej. W dniu 19 lipca 2022 roku Sąd Rejonowy Katowice-Wschód w Katowicach oddalił zażalenie pozwanej na powyższe orzeczenie.
Pismem z dnia 4 sierpnia 2022 roku Syndyk Masy Upadłości spółki pod firmą Przedsiębiorstwo Usług (...) Spółka Akcyjna w upadłości z siedzibą w J. poinformował pozwaną, iż sprawa pozwanej dotycząca odmowy ujęcia na liście wierzytelności należności z tytułu naliczonych kar umownych wynikających z umowy o roboty budowlane nr (...) została zakończona prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego Katowice-Wschód w Katowicach z dnia 8 marca 2022 roku. W dniu 19 lipca 2022 roku Sąd Rejonowy Katowice-Wschód w Katowicach oddalił zażalenie pozwanej na powyższe orzeczenie. Zgodnie z uzasadnieniem postanowienia z dnia 8 marca 2022 roku odstąpienie przez pozwaną od umowy należy uznać za bezskuteczne, a w konsekwencji naliczenie kary umownej za odstąpienie również nie znajduje uzasadnienia. W ocenie sędziego-komisarza opóźnienie nie było zawinione przez upadłego, a wynikało z braku współdziałania wierzyciela z upadłym w realizacji inwestycji. W związku z powyższym brak jest podstaw prawnych do uchylenia się od zapłaty należności z faktury VAT nr (...), skorygowanej fakturą nr (...). Syndyk wezwał do zapłaty należności w wysokości 316.590,93 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia wymagalności do dnia zapłaty w terminie 7 dni od daty otrzymania niniejszego pisma na wskazany rachunek bankowy pod rygorem skierowania sprawy na drogę postępowania sądowego.
W dniu 17 sierpnia 2022 roku pozwana, w odpowiedzi na wezwanie z dnia 4 sierpnia 2022 roku, wskazała iż nie jest dłużnikiem spółki Przedsiębiorstwa Usług (...) Spółki Akcyjnej w upadłości, gdyż wskazane w w/w wezwaniu faktury zostały wystawione bezpodstawnie i nie zostały uznane. Pozwana kwestionuje zasadność ich wystawienia i wysokość. Fakt prawomocnego zakończenia postępowania wywołanego zgłoszeniem wierzytelności przez (...), I. Sp. j. w postępowaniu upadłościowym w/w spółki, nie wyłącza dochodzenia objętej w/w zgłoszeniem wierzytelności w postępowaniu na zasadach ogólnych, co wynika z treści art. 145 ustawy Prawo Upadłościowe. Pozwana przed ogłoszeniem upadłości przez w/w spółkę wszczęła postępowanie sądowe przez Sądem Okręgowym w Łodzi w sprawie o sygnaturze akt X GNc 592/20, w którym przed jego zawieszeniem uzyskała nakaz zapłaty przeciwko upadłej na kwotę 809.845 zł. W związku z powyższym skierowane do pozwanej wezwanie do zapłaty należy uznać za pozbawione zarówno podstaw faktycznych jak i prawnych, w szczególności biorąc pod uwagę, że powoływane w wezwaniu orzeczenie Sądu upadłościowego w przedmiocie zgłoszonej przez pozwaną wierzytelności, nie ma cech orzeczenia merytorycznego, wydanego w postępowaniu rozpoznawczym i z tego powodu nie korzysta z powagi rzeczy osądzonej.
Powyższy stan faktyczny Sąd Okręgowy ustalił, wskazując że część okoliczności faktycznych była pomiędzy stronami niesporna. Strony nie kwestionowały okoliczności zawarcia umowy o roboty budowlane wraz z aneksami, jej treści, niewykonania umowy w całości, złożenia oświadczenia o odstąpieniu od umowy przez pozwaną.
Ponadto stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie przedstawionych przez strony powołanych wyżej dokumentów prywatnych , których treść, wiarygodność i moc dowodowa nie została przez strony skutecznie zakwestionowana, na podstawie zeznań świadków oraz na podstawie przesłuchania stron z ograniczeniem na podstawie art. 302 k.p.c. do zeznań D. K. (1).
Sąd pominął natomiast na podstawie przepisu art. 235 2 § 1 pkt 2 k.p.c. wniosek dowodowy powoda o zażądanie dokumentów w postaci rejestru VAT strony pozwanej.
Przeprowadzone przez sąd postępowanie dowodowe z dokumentów i zeznań świadków jest wystarczające dla rozstrzygnięcia sprawy i oceny bezzasadności żądania strony powodowej. Powód żądał zapłaty kwoty wynikającej z faktury VAT o numerze (...) skorygowanej fakturą nr (...). Przedmiotowa faktura nie została podpisana przez pozwaną i została przez nią zakwestionowana, w związku z czym zbędne było przeprowadzenie dowodu z rejestru VAT pozwanej mającego potwierdzić zaksięgowanie spornej faktury przez pozwaną.
Sąd pominął projekt aneksu nr (...) z dnia 4 grudnia 2019 roku (k. 674) podpisany jedynie przez upadłą i nie mający znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Brak wiarygodnego materiału dowodowego potwierdzającego, iż ustalenia objęte przedmiotowym aneksem zostały zaakceptowane przez stronę pozwaną.
Sąd pominął częściowo zeznania świadka K. Ś. jako niewiarygodne. Sąd nie dał wiary twierdzeniom K. Ś. w zakresie twierdzeń świadka, iż generalny wykonawca wykonywał na rzecz pozwanej prace, które były zlecanej w formie ustnej bądź mailowo, ale nie były ujęte w aneksie, jako gołosłowne i nie mające pokrycia w zgromadzonym materiale dowodowym. Świadek zeznał, że były takie prace, ale jednocześnie nie pamięta tych prac. Ponadto świadek nie zna okoliczności zakończenia współpracy stron ani szczegółów rozliczeń z podwykonawcami upadłej.
Sąd pominął zeznania świadka J. M. jako niewiarygodne i sprzeczne z zasadami doświadczenia życiowego. Zeznania były składane w sposób nieobiektywny, a w wypowiedziach świadka widoczne jest zaangażowanie po tej stronie procesu, którą reprezentuje i z tego powodu zeznania mają charakter niewiarygodny i są nieprzydatne dla poczynienia w sprawie rzetelnych ustaleń faktycznych.
W oparciu o wyżej wskazaną ocenę dowodów i tak ustalony stan faktyczny Sąd Okręgowy uznał, że powództwo jest niezasadne i nie zasługuje na uwzględnienie.
Legitymację procesową w przedmiotowej sprawie Syndyk wywodzi z faktu, iż należności wynikające z faktury VAT o numerze (...) skorygowanej fakturą nr (...) wchodzą w skład masy upadłości Przedsiębiorstwa Usług (...) Spółki Akcyjnej w upadłości z siedzibą w J.. Zgodnie z art. 144 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (tj. Dz. U. z 2000 r., poz. 1228) po ogłoszeniu upadłości postępowania sądowe, administracyjne lub sądowo - administracyjne dotyczące masy upadłości mogą być wszczęte i prowadzone wyłącznie przez syndyka albo przeciwko niemu; postępowania te syndyk prowadzi na rzecz upadłego, lecz w imieniu własnym.
Jest okolicznością niekwestionowaną w sprawie, iż między stronami postępowania doszło do zawarcia umowy o roboty budowlane. Zgodnie z brzmieniem art. 647 k.c., przez umowę o roboty budowlane wykonawca zobowiązuje się do oddania przewidzianego w umowie obiektu, wykonanego zgodnie z projektem i z zasadami wiedzy technicznej, a inwestor zobowiązuje się do dokonania wymaganych przez właściwe przepisy czynności związanych z przygotowaniem robót, w szczególności do przekazania terenu budowy i dostarczenia projektu, oraz do odebrania obiektu i zapłaty umówionego wynagrodzenia.
Zgodnie z art. 648 § 1 k.c. umowa o roboty budowlane powinna zostać stwierdzona pismem. Umowa o roboty budowlane ma charakter konsensualny, jest umową wzajemną. Do jej elementów przedmiotowo istotnych należy zobowiązanie się wykonawcy do wykonania obiektu, zgodnie z projektem i zasadami wiedzy technicznej. Inwestor natomiast zobowiązany jest do zapłaty wynagrodzenia. Na inwestorze spoczywa ponadto powinność dokonania wymaganych przez właściwe przepisy czynności związanych z przygotowaniem robót, w szczególności do przekazania terenu budowy i dostarczenia projektu, oraz do odebrania obiektu.
Jak wskazano powyżej w niniejszej sprawie bezsporne jest, iż między stronami doszło do zawarcia umowy o roboty budowlane, na mocy której upadła zobowiązała się do wykonania inwestycji ,,Budowa hali do rozbioru i konfekcjonowania mięsa drobiowego z zapleczem socjalno-biurowym, maszynownią chłodniczą i portiernią wraz z infrastrukturą techniczną przewidzianą do realizacji na działce w K. przy ulicy (...) (dz. nr ewid. (...) (...)) – I ETAP” w generalnym wykonawstwie, przygotowania kompletu dokumentów niezbędnych do uzyskania prawomocnej decyzji o pozwoleniu na użytkowanie obiektu będącego przedmiotem niniejszej umowy, podjęcia w imieniu inwestora wszelkich działań do uzyskania w/w decyzji i uzyskanie tegoż prawomocnego pozwolenia. Inwestor miał udzielić wykonawcy wszelkich niezbędnych pełnomocnictw do dokonania w/w czynności.
Przedmiotem niniejszego sporu było natomiast ustalenie, czy powód uprawniony było do żądania od pozwanej zapłaty należności z wystawionej faktury nr (...) skorygowanej następnie fakturą nr (...).
Pozwana zakwestionowała bowiem zasadność oraz wysokość wystawionej faktury, która stanowi podstawę dochodzonego roszczenia.
Z dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych wynika w sposób jednoznaczny, iż upadła miała problemy z płynnością finansową i nie dysponowała dostatecznymi środkami na sfinansowanie budowy, w związku z czym zalegała z płatnościami na rzecz podwykonawców. Ponadto upadła jako wykonawca nie przedstawiła inwestorowi wymaganego pisemnego oświadczenia podpisanego przez osoby upoważnione ze strony podwykonawców, o uregulowaniu przez wykonawcę wszelkich, wymagalnych zobowiązań z tytułu dotychczas wykonanych przez podwykonawców robót, zaś oświadczenia złożone w dniu 6 lutego 2020 roku przez (...) Sp. z o.o. Sp.k. z siedzibą w K., (...) Sp. z o.o. Sp.k. z siedzibą w Ł., (...) Sp. z o.o. z siedzibą w T., (...) D. K. (2) z siedzibą w Ł. zostały podpisane pomimo nieuregulowanych płatności. Upadła zwracała się do podwykonawców z prośbą o przedłużenie terminu płatności, wycofywanie części wystawionych faktur, ponadto odsyłała faktury jako nieprawidłowe i przyjmowała je w późniejszym terminie. Przedsiębiorstwo Usług (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w J. zalegała podwykonawcom za wykonane prace na kwotę około 6 mln zł.
Podwykonawcy zwracali się do pozwanej o uregulowanie należności za prace wykonane na podstawie umów zawartych z generalnym wykonawcą, w tym (...) Sp. z o.o. Sp. k. z siedzibą w K. na łączną kwotę 42.630 zł, (...) Sp. z o.o. z siedzibą w K. na kwotę 98.085,93 zł, (...) Sp. z o.o. Sp. k. z siedzibą w K. na kwoty 573.180 zł, 209.100 zł, 310.724,11 zł. Ponadto między pozwaną a podwykonawcą upadłej toczyło się postępowanie sądowe o zapłatę należności za wykonane prace, w którym Sąd Okręgowy w Katowicach w sprawie o sygnaturze akt XIV 475/20/AK wyrokiem z dnia 13 września 2021 roku zasądził od pozwanej (...), (...) Spółki Jawnej z siedzibą w A. na rzecz powódki (...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w T. kwotę 224.864,66 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 16 czerwca 2020 roku do dnia zapłaty oraz zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 22.061 zł tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty. Przedmiotowa należność została w całości uregulowana przez pozwaną.
Po złożeniu oświadczenia o odstąpieniu od umowy o roboty budowlane z dnia 1 kwietnia 2020 roku pozwana zawierała umowy bezpośrednio z podwykonawcami w celu dokończenia inwestycji w K.. Należności za wykonane prace pozwana uiszczała bezpośrednio na rzecz podwykonawców, w tym kwotę 139.420,01 zł brutto na rzecz (...) W. A. S. z siedzibą w S. oraz kwoty po 67.527 zł brutto na rzecz (...) A. P. z siedzibą w Ł..
Jak wynika z treści umowy łączącej strony w przypadku realizowania przez podwykonawców robót, których wartość przekracza kwotę 100.000 zł netto, wykonawca zobowiązał się każdorazowo na żądanie inwestora doręczyć inwestorowi (nie później niż na 2 dni robocze poprzedzające zapłatę którejkolwiek należności wykonawcy) pisemne oświadczenie podpisane przez osoby upoważnione ze strony podwykonawcy o uregulowaniu przez wykonawcę wszelkich, wymagalnych zobowiązań z tytułu dotychczas wykonanych przez podwykonawcę robót. W razie niedoręczenia zamawiającemu wyżej wymienionego oświadczenia inwestor uprawniony był do wstrzymania części płatności należnych wykonawcy, a dotyczących rozliczeń z danym podwykonawcą, aż do momentu jego otrzymania. W związku z powyższym w przypadku braku uregulowania należności na rzecz podwykonawców pozwana była uprawniona do wstrzymania zapłaty należności wynikających z wystawionych faktur VAT, w tym z faktury nr (...) skorygowanej następnie fakturą nr (...).
Jak wynika z przedstawionego materiału dowodowego kwota wynikająca z przedmiotowej faktury nie została uiszczona, gdyż pozwana powzięła informacje, że upadła nie reguluje należności zobowiązań wobec podwykonawców za wykonane prace, mimo iż odbierała pieniądze od inwestora. W związku z powyższym pozwana poinformowania upadłą pismem z dnia 31 marca 2020 roku o wstrzymaniu płatności należności z faktury nr (...) i wezwała do przedstawienia wyjaśnień. Upadła zaś nie przedstawiła dowodu uiszczenia należności za wykonane prace na rzecz podwykonawców, a pozwana dokończyła inwestycje z własnych środków, uiszczając należności bezpośrednio na rzecz podwykonawców.
Skoro zatem upadła nie zrealizowała własnego zobowiązania umownego do przedstawienia wiarygodnych informacji, iż nie zalega z płatnościami na rzecz podwykonawców, to nie może żądać zapłaty należności z faktury nr (...) skorygowanej następnie fakturą nr (...). W związku z powyższym powództwo podlegało oddaleniu w całości.
Roszczenia powoda są bowiem, jak z powyższego wynika, niewymagalne.
Pozwana nie zgłosiła w niniejszym postępowaniu formalnego zarzutu potrącenia. Niemniej jednak z okoliczności faktycznych sprawy wynika, iż to powodowa spółka jest dłużnikiem pozwanej z tytułu kar umownych oraz z tytułu wypłaconych podwykonawcom powódki wynagrodzeń za wykonane robot budowlane, do zapłaty których zobowiązana była powódka.
W sprawie o zapłatę wobec oddalenia powództwa w całości Sąd orzekł o kosztach procesu na podstawie przepisu art. 98 k.p.c. Na zasadzoną kwotę kosztów składają się: koszty zastępstwa procesowego stron ustalone na podstawie przepisu § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności adwokackie z dnia 22 października 2015 roku (DZ. U z 2015 roku poz. 1800) 10.800 złotych i opłaty skarbowej od pełnomocnictwa ( 17 zł).
O odsetkach od zasądzonych kosztów procesu sąd orzekł w oparciu o art. 98 § 1 1 k.p.c.
Z kolei nieuiszczone koszty sądowe Sąd przejął na rachunek Skarbu Państwa uznając, że w świetle art. 113 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, brak było podstaw do obciążania powoda kosztami procesu w sytuacji gdy był od nich zwolniony.
Powyższy wyrok zaskarżył apelacją powód Syndyk Masy Upadłości Przedsiębiorstwa Usług (...) Spółki Akcyjnej w upadłości z siedzibą w J..
Orzeczenie zostało zaskarżone w części, tj. co do punktu 1. (oddalenie powództwa) i punktu 2. (zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w sprawie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie).
Skarżonemu wyrokowi zarzucono:
I. naruszenie przepisów postępowania, tj.:
1. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez brak prawidłowej, wszechstronnej i zgodnej z zasadami doświadczenia życiowego oceny dowodów w postaci:
- umowy (...) nr (...) o roboty budowlane z 21 marca 2019r., k. 17-28 (dalej jako „Umowa o Roboty Budowlane),
- zeznań świadków R. B., R. G., B. B., P. K., K. D., J. M. oraz zeznań przedstawiciela Pozwanego D. K. (1),
- pisma Pozwanego z 31 marca 2020 r. o wstrzymaniu płatności (k. 123),
w zakresie w jakim Sąd przyjął:
- jakoby Upadłemu nie przysługiwało wymagalne roszczenie z tytułu wynagrodzenia objętego fakturą nr (...) skorygowaną fakturą nr (...) z uwagi na zaległości Upadłego wobec podwykonawców, podczas gdy z przeprowadzonego postępowania dowodowego wynika, że podwykonawcy zostali zaspokojeni i jest to okoliczność niekwestionowana przez Pozwanego (zeznania przedstawiciela Pozwanego D. K. (1) na rozprawie w dniu 30.07.2024r., 01:33:39:592 - 01:33:42.320),
- jakoby roszczenie Upadłego nie było nadal wymagalne z uwagi na brak przedłożenia wymaganych Umową o Roboty Budowlane oświadczeń podwykonawców o uregulowaniu przez wykonawcę (Upadłego) wszelkich wymagalnych zobowiązań, nawet jeśli podwykonawcy zostali zaspokojeni, a Upadły nie ma możliwości uzyskania takich oświadczeń,
- jakoby Pozwany mógł w dalszym ciągu wstrzymywać się z zapłatą wynagrodzenia na rzecz Powoda z uwagi na brak aktualnych oświadczeń podwykonawców o uregulowaniu wszelkich wymagalnych zobowiązań, podczas gdy prawidłowa ocena Umowy o Roboty Budowlane w zakresie postanowień § 5 ust. 5 i 6 powinna prowadzić do wniosku, że w sytuacji kiedy podwykonawcy zostali zaspokojeni, a Upadły nie ma możliwości uzyskać formalnego oświadczenia od podwykonawców o zaspokojeniu zobowiązań przez wykonawcę, w szczególności jeśli płatności dokonał inwestor, jeśli podwykonawcy są skonfliktowani z wykonawcą lub z uwagi na długi upływ czasu od zakończenia prac na inwestycji, formalny brak takich oświadczeń nie może być podstawą do wstrzymania zapłaty wynagrodzenia wobec Powoda;
2. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez brak prawidłowej, wszechstronnej i zgodnej z zasadami doświadczenia życiowego oceny dowodów w postaci:
- korespondencji e-mail na k. 356,
- zeznań świadków R. B. (transkrypcja k. 880-881, 886), R. G. (transkrypcja k. 903), K. D. (k. 922-923), P. K. (transkrypcja k. 966.), - zeznania świadka J. M. (00:48:55.033),
- oświadczeń podwykonawców z 6 lutego 2020r. ( (...) sp. z o.o. sp.k., E. sp z o.o. sp.k., (...) sp. z o.o., F. D. K. (2)) - k. 124-127,
w zakresie w jakim Sąd przyjął jakoby przedstawione Pozwanemu oświadczenia podwykonawców z 6 lutego 2020 r. ( (...) sp. z o.o. sp.k., E. sp z o.o. sp.k., (...) sp. z o.o., F. D. K. (2)) miały zostać podpisane mimo nieuregulowanych płatności przez Upadłego (str. 8 akapit ostatni oraz str. 9 akapit pierwszy uzasadnienia), podczas gdy zeznania świadków i dokumenty potwierdzają okoliczności przeciwne, tj., że na dzień złożenia ww. oświadczeń Upadły nie zalegał z żadnymi wymagalnymi roszczeniami wobec tych podwykonawców;
3. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez brak prawidłowej, wszechstronnej i zgodnej z zasadami doświadczenia życiowego oceny dowodów w postaci Umowy o Roboty Budowlane w zakresie w jakim Sąd przyjął, że zaległości Upadłego wobec podwykonawców uzasadniały wstrzymanie płatności przez Pozwanego, podczas gdy zgodnie z § 5 ust. 6 wstrzymanie mogło dotyczyć tylko części płatności, tj. w zakresie, w jakim wykonawca nie uregulował wymagalnych należności wobec tych podwykonawców, którzy wykonywali prace objęte rozliczeniem między wykonawcą, a inwestorem, czego Pozwany nie wykazał;
4. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez brak prawidłowej, wszechstronnej i zgodnej z zasadami doświadczenia życiowego oceny dowodów w postaci:
- faktury nr (...) z 18.12.2019r. wystawionej przez Upadłego z protokołem nr (...) z dnia 18.12.2020r. i potwierdzenia przelewu z 30.01.2020r. kwoty 2 580 912,69 zł,
- faktury nr (...) z 15.01.2020r. wystawionej przez Upadłego z protokołem nr (...) z 15.01.2020r. i potwierdzenia płatności z 03.03.2020r. na kwotę 2 718 480,81 zł,
- Umowy o Roboty Budowlane,
- zeznań świadka J. M. na rozprawie w dniu 30.07.2024r. (00:47:52.473 - 00:48:55.033)
i brak ustalenia przez Sąd, mimo przeprowadzonych dowodów, że Pozwany opóźniał zapłatę wynagrodzenia na rzecz Upadłego z tytułu wcześniej wystawianych faktur VAT, podpisując protokoły przerobowe prac z opóźnieniem i nieterminowo dokonując płatności, co powodowało, że Upadły otrzymywał zapłatę za prace z dużym opóźnieniem, a nakładające się na siebie zaległości sięgały około 5,3 miliona złotych, co z kolei miało wpływ na uzgodnienia z podwykonawcą F. D. K. (2) co do prolongaty płatności, podczas gdy fakt opóźnień Pozwanego co do podpisywania protokołów przerobowych i opóźnień w płatnościach wynika wprost z ww. i niekwestionowanych przez Strony dokumentów i jest zgodne z zeznaniami świadka J. M. (które bezzasadnie zostały pominięte przez Sąd jako niewiarygodne i nieprzydatne);
5. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez brak prawidłowej, wszechstronnej i zgodnej z zasadami doświadczenia życiowego oceny dowodów w postaci zeznań świadków R. B. i D. K. (1) w zakresie w jakim Sąd ustalił na tej podstawie jakoby Upadły zalegał podwykonawcom z płatnościami na poziomie ok. 6 milionów złotych, podczas gdy nie znajduje to potwierdzenia w pozostałym materiale dowodowym;
6. naruszenie art. 235 § 1 k.p.c. poprzez pominięcie dowodu z zeznań świadka J. M. jako niewiarygodnych i przez to w ocenie Sądu nieprzydatnych dla poczynienia ustaleń faktycznych w sprawie, tylko na tej podstawie, że świadek jest reprezentantem Upadłego, bez wskazania, które wypowiedzi miałyby być zdaniem Sądu nieobiektywne i niewiarygodne, w szczególności, że zeznania świadka znajdują potwierdzenie w pozostałym materiale dowodowym;
II. naruszenie prawa materialnego, tj.:
7. naruszenie art. 58 § 1 i 3 k.c. w zw. z art. 647 k.c. w zw. z art. 353 1 k.c. w zw. z art. 89 k.c. i art. 94 k.c. poprzez bezzasadne niezastosowanie i tym samym uznanie przez Sąd, że uzależnienie płatności wynagrodzenia należnego Upadłemu od przedstawienia Pozwanemu jako inwestorowi oświadczeń podwykonawców o uregulowaniu należności jest wiążące, a tym samym, że brak takich oświadczeń sprawia, że roszczenia Upadłego dochodzone w postępowaniu są niewymagalne, podczas gdy niedopuszczalne i nieważne jest zastrzeżenie w Umowie o Roboty Budowlane w § 5 ust. 5 i 6 postanowień umożliwiających Pozwanemu wstrzymanie płatności do czasu przedstawienia takich oświadczeń podwykonawców, bowiem płatność wynagrodzenia przysługującego Upadłemu byłaby wówczas warunkowana zachowaniem osób trzecich, co pozwalałoby przy braku możliwości uzyskania takich oświadczeń, w szczególności w okolicznościach niniejszej sprawy, wstrzymywać płatność bez ograniczeń;
8. naruszenie art. 647 k.c. poprzez błędne zastosowanie i przyjęcie, że Powodowi nie przysługuje roszczenie o zapłatę wynagrodzenia z tytułu robót budowlanych, podczas gdy fakt wykonania robót, za które Powód dochodzi zapłaty jest bezsporny (przyznany przez Pozwanego i potwierdzony zeznaniami świadków i dokumentami), a roszczenie jest wymagalne (brak oświadczeń podwykonawców nie może stanowić przesłanki wstrzymywania płatności);
III. zarzut błędnych ustaleń faktycznych Sądu.
Zgodnie z art. 368 § 1 1 k.p.c. w ślad za podniesionymi w pkt II. zarzutami wskazano, że:
1. Sąd I instancji ustalił niezgodnie ze stanem rzeczywistym jakoby:
1) rzekomo Pozwany był uprawniony do wstrzymania zapłaty należności za roboty budowlane objętej fakturą nr (...) skorygowanej fakturą nr (...) z uwagi na niedoręczenie oświadczeń podwykonawców o uregulowaniu przez generalnego wykonawcę wymagalnych zobowiązań z tytułu dotychczas wykonanych robót,
2) rzekomo roszczenia Powoda są niewymagalne (str. 20 akapit trzeci uzasadnienia),
3) rzekomo Powód nie może żądać zapłaty należności za zrealizowane roboty budowlane z uwagi na niewykonanie własnego zobowiązania do przedstawienia wiarygodnych informacji, iż nie zalega z płatnościami na rzecz podwykonawców (str. 20 akapit drugi uzasadnienia), w sytuacji kiedy podwykonawcy zostali zaspokojeni i jest to okoliczność bezsporna.
4) rzekomo oświadczenia z dnia 06.02.2020r. zostały podpisane przez podwykonawców, pomimo nieuregulowanych płatności przez generalnego wykonawcę (Upadłego) - (str. 9 akapit pierwszy uzasadnienia), co miałoby sugerować nieprawdziwość oświadczeń,
5) rzekomo Pozwany w przypadku braku uregulowania przez Upadłego należności na rzecz podwykonawców był uprawniony wstrzymać płatność faktury w całości,
6) rzekomo Upadły zalegał podwykonawcom za wykonane prace na kwotę około 6 min zł,
7) rzekomo Upadły był dłużnikiem Pozwanego z tytułu kar umownych oraz z tytułu wypłaconych podwykonawcom wynagrodzeń (str. 20 akapit czwarty uzasadnienia);
2. Sąd nie ustalił następujących istotnych faktów:
1) formalne przedstawienie oświadczeń podwykonawców o zaspokojeniu przez generalnego wykonawcę wszelkich wymagalnych zobowiązań nie może być warunkiem płatności (wymagalności) wynagrodzenia przez inwestora wobec generalnego wykonawcy i tym samym podstawą wstrzymywania płatności,
2) podwykonawcy Upadłego zostali już zaspokojeni, w tym przez bezpośrednie płatności inwestora, wobec czego Upadły nie ma niespłaconych, wymagalnych wobec podwykonawców, którzy realizowali roboty budowlane w ramach inwestycji, na zlecenie Upadłego,
3) Pozwany opóźniał płatności wynagrodzenia wobec Upadłego, w tym z tytułu robót budowlanych za listopad i grudzień 2019r., podpisując z opóźnieniem protokoły przerobowe prac i dokonując płatności po terminie, co wynika wprost z dokumentów (daty podpisania protokołów przerobowych oraz potwierdzenia płatności),
W oparciu o tak skonstruowane zarzuty, w konkluzji skarżący wniósł o:
1. zmianę wyroku Sadu I instancji:
- w punkcie 1. wyroku poprzez zasądzenie od Pozwanego na rzecz Powoda kwoty 316.590,93 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 15 sierpnia 2020 r. do dnia zapłaty,
- w punkcie 2. wyroku poprzez zasądzenie od Pozwanego na rzecz Powoda kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych;
2. ewentualnie - jedynie z daleko posuniętej ostrożności - w razie uznania przez Sąd, że zachodzą przesłanki określone w art. 368 § 4 k.p.c. o uchylenie wyroku w punkcie 1. i 2. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania;
3. zasądzenie od Pozwanego na rzecz Powoda kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, wedle norm prawem przepisanych.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja jako niezasadna podlegała oddaleniu.
Na wstępie należy stwierdzić, że - mając na uwadze treść przepisu art. 387 § 2 1 pkt 1 k.p.c. - Sąd Apelacyjny podziela w całości poczynione przez Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne i przyjmuje je za własne, czyniąc je integralną częścią swojego uzasadnienia. Stąd też zbędne jest ich ponowne powtarzanie w tym miejscu.
Natomiast Sąd odwoławczy nie do końca podziela oceny prawne Sądu I instancji, stojąc na stanowisku, że przy prawidłowo ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy dokonał częściowo błędnej subsumcji tego staniu faktycznego do norm prawa materialnego. Tym niemniej wydane orzeczenie odpowiada prawu i jako takie musiało się ostać. Sąd II instancji jest bowiem również sądem merytorycznym i nie tylko miał prawo, ale wręcz był zobowiązany, do dokonania własnej oceny jurydycznej roszczenia powoda w płaszczyźnie norm prawa materialnego, o czym będzie szerzej poniżej.
Zgodnie z treścią art. 387 § 2 1 pkt 2 k.p.c. wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa powinno objąć ocenę poszczególnych zarzutów apelacyjnych, a poza tym może ograniczyć się do stwierdzenia, że sąd drugiej instancji przyjął za własne oceny sądu pierwszej instancji.
Zgodnie zatem z przywołanym przepisem sąd II instancji powinien odnieść się do poszczególnych zarzutów apelacyjnych.
Należy jednak przy tym podkreślić, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem – w tym Sądu Najwyższego – „Uzasadnienia sądów odwoławczych nie muszą, a zwykle wręcz nie powinny zawierać wszystkich elementów typowych dla uzasadnienia judykatu pierwszoinstancyjnego, lecz jedynie te z elementów, które ze względu na treść apelacji i zakres rozpoznania sprawy są niezbędne do przedstawienia motywów wydanego przez ten sąd rozstrzygnięcia…”
(patrz: przykładowo postanowienie SN z dnia 24 maja 2022 r., I CSK 1434/22, LEX nr 3390416). Natomiast, zgodnie z innymi orzeczeniami, wynikający z art. 378 § 1 k.p.c. nakaz odniesienia się do zarzutów apelacji nie oznacza konieczności bezpośredniego odniesienia się do każdego argumentu apelanta. Za wystarczające należy uznać odniesienie się do sformułowanych zarzutów i wniosków w sposób wskazujący na to, że zostały rozważone przed wydaniem orzeczenia (patrz: przykładowo postanowienie SN z dnia 16 października 2020 r., I CSK 120/20, LEX nr 3077155; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 września 2014 r., II CSK 478/13, LEX nr 1545029).
W tym miejscu należy zwrócić uwagę, że wszystkie zarzuty apelacji powoda (zarówno naruszenia prawa procesowego, jak również naruszenia prawa materialnego) mimo, że zostały sformułowane bardzo szeroko, sprowadzają się do jednej tezy. Otóż, zdaniem skarżącego błędne jest zarówno ustalenie Sądu I instancji, a także jego rozumowanie jurydyczne, że upadłemu nie przysługiwało wymagalne roszczenie z tytułu wynagrodzenia objętego fakturą nr (...) skorygowaną fakturą nr (...) z uwagi na zaległości upadłego wobec podwykonawców, podczas gdy z przeprowadzonego postępowania dowodowego wynika, iż podwykonawcy zostali zaspokojeni i jest to okoliczność niekwestionowana przez pozwanego, a upadły nie ma możliwości uzyskania takich oświadczeń. Zatem, błędna jest również ocena prawna, że pozwany może w dalszym ciągu wstrzymywać się z zapłatą wynagrodzenia na rzecz powoda z uwagi na brak aktualnych oświadczeń podwykonawców o uregulowaniu wszelkich wymagalnych zobowiązań. Tym samym wadliwe jest uznanie przez Sąd, że uzależnienie płatności wynagrodzenia należnego upadłemu od przedstawienia pozwanemu jako inwestorowi oświadczeń podwykonawców o uregulowaniu należności jest wiążące, a tym samym, iż brak takich oświadczeń sprawia, że roszczenia upadłego dochodzone w postępowaniu są niewymagalne. Bowiem płatność wynagrodzenia przysługującego upadłemu byłaby wówczas warunkowana zachowaniem osób trzecich, co pozwalałoby przy braku możliwości uzyskania takich oświadczeń wstrzymywać płatność bez ograniczeń. Podczas gdy fakt wykonania robót, za które powód dochodzi zapłaty jest bezsporny (przyznany przez pozwanego i potwierdzony zeznaniami świadków i dokumentami), a roszczenie jest wymagalne (brak oświadczeń podwykonawców nie może stanowić przesłanki wstrzymywania płatności).
Warto już w tym miejscu zwrócić uwagę (o czym będzie szerzej poniżej), że apelujący jednocześnie nie kwestionuje, iż - w okolicznościach niniejszej sprawy - nie ma możliwości uzyskać formalnych oświadczeń od podwykonawców o zaspokojeniu zobowiązań przez wykonawcę, albowiem płatności dokonał inwestor, a podwykonawcy są (mogą być) skonfliktowani z wykonawcą.
Biorąc pod uwagę, wyżej przywołane orzecznictwo Sądu Najwyższego, jak również fakt, że zarzuty powoda sprowadzają się do jednego zagadnienia prawnego, zostaną one omówione zbiorowo (grupowo), albowiem dotyczą wspólnej kwestii jurydycznej.
Na wstępie należy wskazać, że zdaniem Sądu II instancji, w tym składzie, formalnie zarzut ten jest zasadny. Sąd Apelacyjny podziela bowiem pogląd, że „ Uprawnienie do wstrzymania się z zapłatą wynagrodzenia wykonawcy nie jest nieograniczone czasowo. Uprawnienie zamawiającego do wstrzymania się z zapłatą wynagrodzenia jest związane wyłącznie z celem wynikającym z instytucji uregulowanej art. 143a i nast. p.z.p. W szczególności, jeżeli jest oczywiste, że upływ czasu od zakończenia inwestycji, przy braku zgłoszenia roszczeń podwykonawców w stosunku do zamawiającego, czyni iluzorycznym obowiązek zamawiającego do dokonania bezpośredniej zapłaty na rzecz podwykonawców, brak jest podstaw do odmowy zapłaty na rzecz wykonawcy. O ile natomiast tego rodzaju szczególna sytuacja uzasadniałaby wątpliwości zamawiającego co do obowiązku zapłaty, to może on się zwolnić ze zobowiązania poprzez złożenie do depozytu sądowego kwoty potrzebnej na pokrycie spornego wynagrodzenia (przy odpowiednim zastosowaniu art. 143c ust. 5 ustawy).” – (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 28 kwietnia 2022 r. w sprawie o sygn. I AGa 218/20 , LEX nr 3399074).
Wprawdzie wyrok ten formalnie odnosi się do art. 143a i nast. dawnego p.z.p. (w szczególności do art. 143c ust. 5 tejże ustawy) jednakże nie ulega żadnej wątpliwości, że interpretacja ta dotyczy także art. 647 1 k.c. (wynika to wprost z uzasadnienia przedmiotowego wyroku). Nadto kwestia ta była wprost uregulowana (poprzez odesłanie) w art. 139 ust. 1 ustawy dawnego p.z.p., zgodnie z którym do umów w sprawach zamówień publicznych, zwanych dalej "umowami", stosuje się przepisy ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, jeżeli przepisy ustawy nie stanowią inaczej.
Warto w tym miejscu dodatkowo – ale jedynie dla porządku – zwrócić uwagę, że wprawdzie ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych (Dz.U.2019.1843 t.j.) już nie obowiązuje, albowiem utraciła moc z dniem 31 grudnia 2020 roku - w związku z wejściem w życie z dniem 1 stycznia 2021 roku ustawy z dnia 11 września 2019 r. Prawo zamówień publicznych (Dz.U.2024.1320 t.j.), co uregulowała ustawa z dnia 11 września 2019 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo zamówień publicznych (Dz.U.2019.2020), jednakże w niniejszej sprawie (z uwagi na czas zawarcia umowy) jak najbardziej właściwe jest odwołalnie do dawnej ustawy p.z.p. z uwagi na treść art. 89, 90 i 91 przepisów wprowadzających.
W tej sytuacja jak najbardziej aktualna pozostaje pierwsza teza postawiona w przywołanym już wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 28 kwietnia 2022 r. w sprawie o sygn. I AGa 218/20, LEX nr 3399074, a mianowicie, że „ Co do zasady, wykonawca nie jest zobowiązany do osobistego świadczenia robót budowlanych. Zgodnie zatem z art. 647 1 § 1 w umowie o roboty budowlane strony powinny określić zakres robót, które wykonawca będzie wykonywał osobiście lub z pomocą podwykonawców. W rezultacie przyjąć należy, że w zamian za świadczenie polegające na oddaniu wykonanego obiektu wykonawcy należy się od inwestora wynagrodzenie, niezależnie od tego czy wykonawca wykonał prace osobiście czy za pomocą swoich podwykonawców. Z kolei podwykonawcom i dalszym podwykonawcom należy się ekwiwalentne wynagrodzenie za część wykonanych przez nich prac w ramach tego samego zadania inwestycyjnego - stosownie do umów zawartych pomiędzy wykonawcą i podwykonawcą oraz pomiędzy dalszymi podwykonawcami. W przypadku realizacji danego zadania inwestycyjnego przez wykonawcę za pomocą podwykonawcy i dalszych podwykonawców (z których każdy wykonuje część zadania składającego się na całość robót), całkowite rozliczenie inwestycji obejmuje zapłatę stosownego, ekwiwalentnego wynagrodzenia każdemu z tych uczestników procesu inwestycyjnego, przy czym całościowe wynagrodzenie należne wykonawcy - co do zasady - stanowi sumę wynagrodzeń należnych poszczególnym podwykonawcom za rezultat wykonanych przez nich robót.”.
Sąd II instancji w tym składzie i w oparciu o ustalony w sprawie stan faktyczny podziela tę argumentację prawną i wobec tego wskazuje, że nieuprawnione jurydycznie jest wnioskowanie Sądu I instancji, iż roszczenie strony powodowej jest niewymagalne do czasu złożenia przez wykonawcę inwestorowi pisemnego oświadczenia podpisanego przez osoby upoważnione ze strony podwykonawcy o uregulowaniu przez wykonawcę wszelkich, wymagalnych zobowiązań z tytułu dotychczas wykonanych przez podwykonawcę robót, a inwestor uprawniony był do wstrzymania części płatności należnych wykonawcy, a dotyczących rozliczeń z danym podwykonawcą, aż do momentu jego otrzymania. Jak już wyżej wskazano uprawnienie do wstrzymania się z zapłatą wynagrodzenia wykonawcy nie jest nieograniczone czasowo, a powielanie tejże argumentacji jest zbędne.
Powyższa konstatacja nie oznacza jednak, że wyrok Sądu Okręgowego nie odpowiada prawu.
Otóż, jak słusznie podnosi w uzasadnieniu apelacji skarżący strona pozwana nie zgłosiła w niniejszej sprawie zarzutu potrącenia. Dostrzega to także Sąd I instancji - aczkolwiek kładzie na to odmienny charakter - wskazując, że pozwana wprawdzie nie zgłosiła w niniejszym postępowaniu formalnego zarzutu potrącenia, niemniej jednak z okoliczności faktycznych sprawy wynika, że to powodowa spółka jest dłużnikiem pozwanej z tytułu kar umownych oraz z tytułu wypłaconych podwykonawcom powódki wynagrodzeń za wykonane roboty budowlane, do zapłaty których zobowiązana była powódka. Pomijając w tym miejscu kwestię kar umownych (albowiem są to w istocie roszczenia sporne i w przedmiotowej sprawie nie rozstrzygane, choćby z uwagi właśnie na niezgłoszenie przez pozwaną zarzutu potrącenia) okoliczność zapłaty przez inwestora (pozwaną) wynagrodzenia na rzecz podwykonawców upadłego powoda ma bardzo istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.
Ponownie przywołując uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 28 kwietnia 2022 r. w sprawie o sygn. I AGa 218/20, LEX nr 3399074 i dostosowując je do stanu faktycznego ustalonego w niniejszej sprawie należy wskazać, że w toku procesu obie strony nie wykazywały istnienia dalej idących faktów związanych z rozliczeniem inwestycji, ograniczając się do zarzutów odwołujących się do preferowanej przez każdą ze stron wykładni przepisów art. 647 1 k.c. Zważyć przy tym należy, że tak z treści przedłożonych dokumentów, jak i z twierdzeń stron, nie wynika czy odmowa zapłaty dotyczy tej samej kwoty, która objęta jest żądaniem zapłaty skierowanym do inwestora w niniejszej sprawie, czy też dotyczy części obejmującej należność spółki (spółek), którą inwestor już zapłacił bezpośrednio na rzecz tego dalszego podwykonawcy (podwykonawców). Strona powodowa skupia się tylko na tym, że wykonawcy zostali zaspokojeni (nie występują z żądaniami), co więcej - nie kwestionuje, iż część wynagrodzeń podwykonawców uiściła strona pozwana.
W tym stanie rzeczy wskazać należy, że powód zgłoszone w sprawie roszczenie wywodzi z art. 647 1 k.c. statuującego odpowiedzialność solidarną inwestora za zapłatę wynagrodzenia należnego podwykonawcy od wykonawcy robót budowlanych. W sprawie nie jest sporne spełnienie przesłanek określonych tym przepisem. Istota sporu sprowadza się natomiast do wykładni przepisów art. art. 647 1 k.c. i postanowień umownych, które dają inwestorowi uprawnienie do wstrzymania się z zapłatą należnego wykonawcy (podwykonawcy) wynagrodzenia za odebrane roboty budowlane w przypadku nieprzedstawienia przez wykonawcę (podwykonawcę) dowodów zapłaty wynagrodzenia należnego dalszym podwykonawcom.
Zważyć także należy, że art. 647 1 k.c. reguluje relacje pomiędzy zamawiającym, wykonawcą i podwykonawcą w związku z wykonywaniem robót budowlanych, które wprowadzają szczególny reżim odpowiedzialności zamawiającego i wykonawcy za zapłatę wynagrodzenia należnego podwykonawcy. Sąd Apelacyjny, co do zasady, podziela argumentację apelującej strony powodowej dotyczącą wykładni ww. przepisu.
Zważyć należy również, że z określającego istotę umowy o roboty budowlane art. 647 k.c. wynika, iż uzgodnione przez strony wynagrodzenie stanowi ekwiwalent za wykonanie w określonym czasie obiektu. Ekwiwalentność świadczeń należy do właściwości (natury) stosunku prawnego wynikającego z tej umowy.
Co do zasady, wykonawca nie jest zobowiązany do osobistego świadczenia robót budowlanych. Zgodnie zatem z art. 647 1 § 1 k.c. w umowie o roboty budowlane strony powinny określić zakres robót, które wykonawca będzie wykonywał osobiście lub z pomocą podwykonawców.
W rezultacie przyjąć należy, że w zamian za świadczenie polegające na oddaniu wykonanego obiektu wykonawcy należy się od inwestora wynagrodzenie, niezależnie od tego czy wykonawca wykonał prace osobiście czy za pomocą swoich podwykonawców. Z kolei podwykonawcom i dalszym podwykonawcom należy się ekwiwalentne wynagrodzenie za część wykonanych przez nich prac w ramach tego samego zadania inwestycyjnego - stosownie do umów zawartych pomiędzy wykonawcą i podwykonawcą oraz pomiędzy dalszymi podwykonawcami. W przypadku realizacji danego zadania inwestycyjnego przez wykonawcę za pomocą podwykonawcy i dalszych podwykonawców (z których każdy wykonuje część zadania składającego się na całość robót), całkowite rozliczenie inwestycji obejmuje zapłatę stosownego, ekwiwalentnego wynagrodzenia każdemu z tych uczestników procesu inwestycyjnego, przy czym całościowe wynagrodzenie należne wykonawcy - co do zasady - stanowi sumę wynagrodzeń należnych poszczególnym podwykonawcom za rezultat wykonanych przez nich robót.
Art. 647 1 k.c. (oraz powołane wyżej przepisy ustawy Prawo zamówień publicznych), w swym zamierzeniu, mają stanowić ochronę tych wykonawców robót budowlanych, którzy występują w procesie inwestycyjnym w charakterze podwykonawców. Mają przeciwdziałać szkodliwym dla takich podmiotów oraz życia gospodarczego zjawiskom związanym z ryzykiem nie uzyskania przez podwykonawców należnego im wynagrodzenia i wynikającym stąd konsekwencjom. Stąd art. 647 1 k.c. przewiduje z jednej strony odstępstwo od przyjętego w kodeksie cywilnym modelu powierzania przez jedną ze stron stosunku zobowiązaniowego wykonania części świadczenia osobie trzeciej (podwykonawcy), z drugiej - od wynikających z tego układu zasad odpowiedzialności zaangażowanych podmiotów poprzez wprowadzenie ustawowej odpowiedzialności solidarnej stron umowy (inwestora i generalnego wykonawcy) wobec podwykonawców i dalszych podwykonawców.
W rezultacie zapłata wynagrodzenia wykonawcy uzależniona jest od przedstawienia przez wykonawcę dowodów zapłaty wynagrodzenia podwykonawcom i dalszym podwykonawcom, a brak przedstawienia dowodów zapłaty uprawnia inwestora do wstrzymania odpowiedniej części należnego wykonawcy wynagrodzenia za odebrane roboty budowlane.
Konsekwencją przyjętego rozwiązania jest przewidziany w art. 647 1 § 1 i 3 k.c. obowiązek zamawiającego bezpośredniej zapłaty wynagrodzenia na rzecz podwykonawcy bądź dalszego podwykonawcy. Przedmiotowy przepis przewiduje przy tym procedurę zgłaszania przez wykonawcę uwag dotyczących zasadności bezpośredniej zapłaty wynagrodzenia podwykonawcom, a po ewentualnej zapłacie - stanowi podstawę do dokonywania przez zamawiającego potrąceń kwoty wypłaconego wynagrodzenia z wynagrodzenia należnego wykonawcy.
Zważyć zatem należy, że przedmiotowa regulacja (jeżeli zostanie przewidziana i zapisana w postanowieniach umownych, a tak było w niniejszej sprawie) przewiduje spójne rozwiązanie mające chronić interesy podwykonawców poprzez zapewnienie im zapłaty należnego wynagrodzenia, a z drugiej strony - mające chronić zamawiającego przed ryzykiem obowiązku zapłaty tej samej należności na rzecz zarówno wykonawcy jak i podwykonawców. Z jednej bowiem strony daje możliwość uzyskania przez podwykonawcę bezpośredniej zapłaty od zamawiającego, jak też stanowi instrument dyscyplinujący wykonawcę do rozliczenia się ze swymi podwykonawcami, a z drugiej - daje uprawnienie zamawiającego do wstrzymania się z zapłatą na rzecz wykonawcy do czasu wykazania, iż należność za te same roboty została zapłacona przez wykonawcę podwykonawcy, a w razie bezpośredniej zapłaty na rzecz podwykonawcy statuuje prawo zamawiającego pomniejszenia o zapłaconą należność wynagrodzenia wykonawcy.
Nie ulega przy tym wątpliwości, że zawarte w art. 647 1 k.c. unormowania mają zapewnić sprawne rozliczenie inwestycji w stosunkach między zamawiającym, generalnym wykonawcą, podwykonawcą i dalszymi podwykonawcami. W oczywisty sposób nie służą one natomiast odmowie rozliczenia umowy o roboty budowlane. W szczególności nie kreują podstaw do odmowy zapłaty wynagrodzenia wykonawcy w sytuacji, gdy zamawiający nie będzie obciążony obowiązkiem zapłaty wynagrodzenia na rzecz dalszych podwykonawców. Innymi słowy przepisy te nie mogą stanowić instrumentu prowadzącego do braku obowiązku zapłaty za wykonane prace (część prac) w ogóle - na rzecz wykonawcy bądź podwykonawcy, a formalne wykorzystanie instytucji przewidzianej przedmiotowymi przepisami do odmowy zapłaty za wykonane i odebrane roboty musi być oceniane jako niedozwolone. Zważyć bowiem należy, że w razie wykonania zleconych wykonawcy robót (niezależnie czy wykonanych osobiście czy przy pomocy podwykonawców), po jego stronie powstaje roszczenie wobec zamawiającego o zapłatę ekwiwalentnego, umówionego wynagrodzenia i roszczenie w tym zakresie jest wymagalne. Art. 647 1 k.c. (poparty postanowieniami umownymi) daje zamawiającemu - przy spełnieniu określonych przesłanek - jedynie uprawnienie do wstrzymania zapłaty wynagrodzenia, przy czym oczywistym jest, że uprawnienie to nie przysługuje (bądź podstawa do wstrzymania zapłaty odpada), gdy zamawiający nie będzie miał obowiązku bezpośredniego zaspokojenia dalszych podwykonawców.
Zważyć także należy, że w oczywisty sposób uprawnienie do wstrzymania się z zapłatą wynagrodzenia (zaliczki) na rzecz wykonawcy w przypadku braku dowodu zaspokojenia podwykonawcy urzeczywistnia się w czasie realizacji inwestycji bądź bezpośrednio po jej zakończeniu - na etapie rozliczenia inwestycji. Nadto obowiązek bezpośredniego zaspokojenia przez zamawiającego podwykonawcy powstaje tylko o tyle, o ile podwykonawca zgłosi zamawiającemu roszczenie o zapłatę. Brak takiego zgłoszenia powoduje, że obowiązek bezpośredniej zapłaty nie powstaje.
Tym samym mogą zachodzić sytuacje, w szczególności na etapie rozliczenia inwestycji po jej zakończeniu, gdy zamawiający nie będzie miał obowiązku dokonania bezpośredniej zapłaty na rzecz dalszego podwykonawcy wobec nie zgłoszenia przez podwykonawcę stosowanych roszczeń, a jednocześnie wykonawca nie wykona ciążącego na nim obowiązku wykazania wobec zamawiającego faktu zapłaty wynagrodzenia należnego podwykonawcy. Przepisy art. 647 1 k.c. nie przewidują wprost rozwiązania takiego stanu rzeczy. Jedocześnie, jak już wskazano, zawarte w tych przepisach unormowania realizują określony cel związany z ochroną podwykonawców, nie niwecząc jednak prawa wykonawcy do uzyskania umówionego wynagrodzenia. Nie stanowią także instrumentu dla uniknięcia zapłaty przez zamawiającego wynagrodzenia za wykonane prace. W rezultacie przyjąć należy, że uprawnienie do wstrzymania się z zapłatą wynagrodzenia wykonawcy nie jest nieograniczone czasowo. Uprawnienie zamawiającego do wstrzymania się z zapłatą wynagrodzenia jest związane wyłącznie z celem wynikającym z instytucji uregulowanej art. 647 1 k.c. W szczególności, jeżeli jest oczywiste, że upływ czasu od zakończenia inwestycji, przy braku zgłoszenia roszczeń podwykonawców w stosunku do zamawiającego, czyni iluzorycznym obowiązek zamawiającego do dokonania bezpośredniej zapłaty na rzecz podwykonawców, brak jest podstaw do odmowy zapłaty na rzecz wykonawcy.
Przenosząc powyższe rozważania na okoliczności niniejszej sprawy zważyć należy, że strona powodowa, jako wykonawca (obecnie już syndyk upadłej spółki), dochodzi pozostałej części wynagrodzenia po kilku latach od zakończenia inwestycji, w ramach ostatecznego jej rozliczenia. Obecnie już, w zakresie kwoty 316.590,93 zł, dalsi podwykonawcy nie zgłosili (i nie zgłaszają) wobec pozwanego inwestora roszczeń o bezpośrednią zapłatę należnego im wynagrodzenia (poza tymi kwotami, które strona pozwana – inwestor im już wypłacił, a o czym będzie mowa poniżej). Nie sposób zatem uznać, że w zakresie tej kwoty utrzymuje się nadal uprawnienie inwestora do wstrzymania zapłaty spornego wynagrodzenia. W istocie poza sporem pozostaje, że roboty odpowiadające tej kwocie zostały wykonane w sposób prawidłowy, a w związku z tym po stronie inwestora istnieje obowiązek zapłaty ekwiwalentnego wynagrodzenia. Przeciwna wykładnia prowadziłaby do konsekwencji związanych z brakiem obowiązku inwestora zapłaty wynagrodzenia za wykonane prace w ogóle, co pozostawałoby w sprzeczności z istotą i celem omawianej regulacji zawartej w k.c.
To nie oznacza jednak, że apelacja strony powodowej jest zasadna.
W ocenie Sąd Apelacyjnego zasadne jest stanowisko strony pozwanej co do rozliczenia inwestycji, która została zakończona, w szczególności w zakresie obejmującym zapłatę kwot, które strona pozwana zapłaciła na rzecz podwykonawców powodowej spółki (w chwili obecnej w upadłości) jako podwykonawcy. Nie ulega żadnej wątpliwości, że kwoty, które łącznie uiściła strona pozwana na rzecz podwykonawców powodowej spółki (jako wykonawcy) znacznie przewyższają dochodzoną kwotę 316.590,93 zł. Są to zarówno kwoty wypłacone bezpośrednio podwykonawcom wskutek ich wezwań do zapłaty, jak również na podstawie wyroku sądowego, wreszcie kwoty, które wypłaciła pozwana podwykonawcom na podstawie umów zawieranych przez pozwaną bezpośrednio z podwykonawcami w celu dokończenia inwestycji. Wysokość tych kwot wynika z załączonych dokumentów, w tym wyroku i potwierdzenia przelewu. Należy w tym miejscu podkreślić z całą stanowczością, że apelacja strony powodowej nie kwestionuje ustaleń stanu faktycznego w tym zakresie, odwołując się jedynie do okoliczności, że podwykonawcy zostali zaspokojeni, a zatem głębsze rozważania w tej kwestii są bezprzedmiotowe (zwłaszcza, że strona powodowa wręcz potwierdza częściową zapłatę wynagrodzeń na rzecz podwykonawców bezpośrednio przez stronę pozwaną).
Należy jeszcze raz podkreślić, że Sąd II instancji brał tutaj pod uwagę jedynie kwoty wypłacone przez stronę pozwaną podwykonawcom strony powodowej, nie zaś kwotę, którą strona pozwana rości sobie do strony powodowej z tytułu kary umownej, o czym było już powyżej. Kwestia kary umownej jest zresztą przedmiotem sporu sądowego z powództwa inwestora przeciwko wykonawcy, a postępowanie w tej sprawie jest zawieszone w związku z ogłoszeniem upadłości wykonawcy. Zatem, sprawa ta zawsze może mieć dalszy bieg po prawomocnym zakończeniu postępowania upadłościowego na zasadach ogólnych (art. 145 ustawy Prawo upadłościowe).
Kwestia zaś całościowego rozliczenia zakończonej już inwestycji ma zupełnie inną stronę prawną i nie jest tutaj konieczne formalne zgłoszenie zarzutu potrącenia przez stronę pozwaną, albowiem istotą sporu jest rozliczenie dokonanych przez inwestora wypłat na rzecz zarówno wykonawcy, jak również podwykonawców.
Jak wywodzono w już wielokrotnie przywoływanym wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 28 kwietnia 2022 r. w sprawie o sygn. I AGa 218/20 , LEX nr 3399074 „ W przypadku realizacji danego zadania inwestycyjnego przez wykonawcę za pomocą podwykonawcy i dalszych podwykonawców (z których każdy wykonuje część zadania składającego się na całość robót), całkowite rozliczenie inwestycji obejmuje zapłatę stosownego, ekwiwalentnego wynagrodzenia każdemu z tych uczestników procesu inwestycyjnego, przy czym całościowe wynagrodzenie należne wykonawcy - co do zasady - stanowi sumę wynagrodzeń należnych poszczególnym podwykonawcom za rezultat wykonanych przez nich robót.”.
Konkludując, w ocenie Sądu Apelacyjnego, dochodzenie w tej sytuacji przez syndyka strony powodowej od strony pozwanej kwoty 316.590,93 zł stanowi nadużycie prawa (art. 5 k.c.).
Zgodnie z ww. przepisem, nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego, a takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. Według art. 5 k.c. zasady współżycia społecznego mają zapobiegać nadużyciu prawa na etapie jego wykonywania. Zważyć bowiem należy, że klauzula wyrażona w cyt. przepisie dotyczy przypadków, gdy powoływanie się na prawo podmiotowe nie stanowi jego wykonywania, lecz jego nadużywanie, które nie jest społecznie aprobowane i w związku z tym nie korzysta z ochrony.
Zważyć zatem należy, że w zakresie dochodzonej kwoty 316.590,93 zł strona powodowa dochodzi należności zapłaconej już przez inwestora - stronę pozwaną na rzecz podwykonawców powodowej spółki (obecnie w upadłości). W sprawie nie zostało ujawnione, a co ważniejsze udowodnione, że ta część wynagrodzenia została zapłacona przez powodową spółkę jej podwykonawcom. Przeciwnie - poza sporem pozostaje - że wszelkie dotąd niezapłacone przez zamawiającego kwoty wynikały z wstrzymania wypłaty z uwagi na brak dowodów zapłaty dalszym podwykonawcom.
Podkreślenia wymaga, że obie strony procesu działały w taki sposób, iż wykorzystywały formalne uprawnienia celem uniknięcia ostatecznego rozliczenia inwestycji w sposób zgodny. W sytuacji, gdy - aktualnie - od daty zakończenia inwestycji upłynęło kilka lat, na skutek wzajemnie nielojalnych zachowań nie doszło do dokonania między poszczególnymi uczestnikami procesu inwestycyjnego ostatecznych rozliczeń. Zważyć należy, że strona powodowa zgłosiła roszczenie zapłaty pozostałej części wynagrodzenia w sytuacji, gdy sama nie wykazała, iż zapłaciła swoim podwykonawcom odpowiednie części wynagrodzenia za te same części prac, za które wynagrodzenia dochodzi. Domaganie się zatem takiej części wynagrodzenia, co do której powódka wie, że pozwana zapłaciła już tożsame wynagrodzenia na rzecz podwykonawcy (podwykonawców), w sytuacji, gdy sama nie zapłaciła tej części wynagrodzenia swojemu podwykonawcy (swoim podwykonawcom), a na skutek zaspokojenia przez inwestora dalszego podwykonawcy (dalszych podwykonawców) nie będzie zobligowana do dokonania stosowanej zapłaty - stanowi działanie nielojalne, które musi być kwalifikowane jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. To musi prowadzić do oddalenia powództwa, skoro łączna kwota zapłacona przez stronę pozwaną podwykonawcom strony powodowej przewyższa kwotę dochodzoną przez powoda od pozwanej.
W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny uznał apelację strony pozwanej za nieuzasadnioną, zaś wydany wyrok odpowiada prawu, aczkolwiek z nieco innych przyczyn jurydycznych, aniżeli wskazał to Sąd I instancji. Nie mogły także przynieść oczekiwanego skutku zarzuty apelacji strony pozwanej, choć część z nich była trafna.
Konstatując, Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 385 k.p.c., oddalił apelację jak bezzasadną.