Wyrok z 26 września 2025, sygn. III AUa 255/25
Sygn. akt III AUa 255/25
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 26 września 2025 r.
Sąd Apelacyjny w Gdańsku - III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:
|
Przewodniczący: |
SSA Iwona Krzeczowska-Lasoń |
|
Protokolant: |
starszy sekretarz sądowy Angelika Czaban |
po rozpoznaniu w dniu 24 września 2025 r. w Gdańsku na rozprawie
sprawy W. Ś.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w E.
o prawo do emerytury pomostowej
na skutek apelacji W. Ś.
od wyroku Sądu Okręgowego w Elblągu z dnia 3 grudnia 2024 r., sygn. akt IV U 659/24
1. oddala apelację,
2. zasądza od W. Ś. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w E. kwotę 270 (dwieście siedemdziesiąt) złotych z ustawowymi odsetkami z art. 98 § 1 1 k.p.c. tytułem kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.
SSA Iwona Krzeczowska – Lasoń
Sygn. akt III AUa 255/25
UZASADNIENIE
Ubezpieczony W. Ś. wniósł odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w E. z 19 sierpnia 2024 r., odmawiającej mu prawa do emerytury pomostowej.
Organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania i o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z należnymi odsetkami.
Sąd Okręgowy w Elblągu, wyrokiem z 3 grudnia 2024 r., oddalił odwołanie (pkt I) i zasądził od ubezpieczonego na rzecz organu rentowego 180 zł z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas od dnia uprawomocnienia się wyr. do dnia zapłaty, tytułem zwrotu kosztów procesu – kosztów zastępstwa procesowego (pkt II).
Sąd pierwszej instancji ustalił, iż ubezpieczony W. Ś., urodzony (...), wnioskiem z 19 lipca 2024 r. zwrócił się do organu rentowego o prawo do emerytury pomostowej. Od 5 sierpnia 1985 r. od 11 października 1989 r. ubezpieczony pracował w (...) SA w warunkach szczególnych przy garbowaniu i wykańczaniu skór na stanowisku garbarza (garbarz działu wykańczalni, produkcyjnego). Od 20 października 1989 r. ubezpieczony jest zatrudniony w Miejskim Przedsiębiorstwie (...) Sp. z o.o. w B. na stanowisku pomocnika palacza, palacza kotłów przemysłowych.
Organ rentowy, zaskarżoną w tym postępowaniu decyzją z 19 sierpnia 2024 r., odmówił ubezpieczonemu prawa do emerytury pomostowej, ponieważ nie udowodnił on 15 lat pracy w szczególnych warunkach, a jedynie 10 lat, 8 miesięcy i 8 dni, a nadto nie wykazał, by po 31 grudnia 2008 r. wykonywał pracę w szczególnych warunkach w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych. Po 1 stycznia 2009 r. nie został zgłoszony w ZUS jako pracownik zatrudniony w warunkach szczególnych.
Ubezpieczony przedłożył następnie w organie rentowym kolejną dokumentację osobową potwierdzającą charakter jego pracy w spornych okresach i pozwany decyzją z 3 września 2024 r. ponownie odmówił ubezpieczonemu prawa do emerytury pomostowej, ponieważ po 31 grudnia 2008 r. nie wykonywał on pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych. Organ rentowy uznał ubezpieczonemu 22 lata 5 miesięcy i 27 dni pracy w szczególnych warunkach w rozumieniu rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Pozwany nie kwestionował, że ubezpieczony wykonywał od 20 października 1989 r. prace wskazane w Zarządzeniu nr 9 Ministra Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z 1 lipca 1983 r., Dział 2, poz. 1 pkt 61, tj. pracę palacza kotłów przemysłowych.
W ocenie Sądu odwołanie nie zasługiwało na uwzględnienie. Okoliczności faktyczne sprawy okazały się bezsporne. Strony nie kwestionowały ani dokumentów, ani wyjaśnień skarżącego w zakresie opisu wykonywanych przez niego czynności w okresie zatrudnienia. Nie ujawniły się przy tym również z urzędu żadne okoliczności, które mogłyby wskazywać na niewiarygodność zebranych dowodów. Spór stron ograniczał się więc do oceny prawnej stanu faktycznego.
Sąd odwołał się do brzemienia art. 4 ustawy z 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych, z którego wynika, że prawo do emerytury pomostowej, z uwzględnieniem art. 5-12, przysługuje pracownikowi, który spełnia łącznie następujące warunki: 1) urodził się po 31 grudnia 1948 r.; 2) ma okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze wynoszący co najmniej 15 lat; 3) osiągnął wiek wynoszący co najmniej 55 lat dla kobiet i co najmniej 60 lat dla mężczyzn; 4) ma okres składkowy i nieskładkowy, ustalony na zasadach określonych w art. 5-9 i art. 11 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn; 5) (uchylony); 6) po 31 grudnia 2008 r. wykonywał pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3.
Artykuł 3 ust. 1 stanowi, że prace w szczególnych warunkach to prace związane z czynnikami ryzyka, które z wiekiem mogą z dużym prawdopodobieństwem spowodować trwałe uszkodzenie zdrowia, wykonywane w szczególnych warunkach środowiska pracy, determinowanych siłami natury lub procesami technologicznymi, które mimo zastosowania środków profilaktyki technicznej, organizacyjnej i medycznej stawiają przed pracownikami wymagania przekraczające poziom ich możliwości, ograniczony w wyniku procesu starzenia się jeszcze przed osiągnięciem wieku emerytalnego, w stopniu utrudniającym ich pracę na dotychczasowym stanowisku; wykaz prac w szczególnych warunkach określa załącznik nr 1 do ustawy.
Z kolei ust. 3 ww. artykułu wskazuje, że prace o szczególnym charakterze to prace wymagające szczególnej odpowiedzialności oraz szczególnej sprawności psychofizycznej, których możliwość należytego wykonywania w sposób niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w tym zdrowiu lub życiu innych osób, zmniejsza się przed osiągnięciem wieku emerytalnego na skutek pogorszenia sprawności psychofizycznej, związanego z procesem starzenia się; wykaz prac o szczególnym charakterze określa załącznik nr 2 do ustawy.
W niniejszej sprawie poza sporem było, że ubezpieczony urodził się po 31 grudnia 1948 r., ma okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze wynoszący co najmniej 15 lat, osiągnął wiek 60 lat, ma okres składkowy i nieskładkowy, ustalony na zasadach określonych w art. 5-9 i art. 11 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 25 lat. Jedyną okolicznością sporną było, czy ubezpieczony spełnia warunek wymieniony w art. 4 pkt. 6 ustawy o emeryturach pomostowych, tj. po dniu 31 grudnia 2008 r. wykonywał pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3.
Jak wskazał Sąd Najwyższy, jakkolwiek w świetle art. 4 pkt 2 i 5 w związku z art. 3 ust. 7 ustawy z 2008 r. o emeryturach pomostowych, do wymaganego stażu przypadającego przed dniem wejścia w życie tego aktu, tj. przed 1 stycznia 2009 r., wlicza się okresy pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu zarówno art. 3 ust. 1 i 3 tej ustawy, jak i art. 32 i art. 33 u.e.r.f.u.s., to właściwego ograniczenia do zamierzonego przez ustawodawcę kręgu osób uprawnionych do emerytury pomostowej dokonuje konieczność ziszczenia się przesłanki z art. 4 pkt 6. Wymaganie to spełnia zasadniczą funkcję eliminacyjną, ograniczając ostatecznie prawo do emerytury pomostowej do kręgu osób wykonujących pracę kwalifikowaną jako szczególną w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych (postanowienie Sądu Najwyższego z 20 września 2022 r., sygn. I USK 327/21, LEX nr 3488058, wyrok Sądu Najwyższego z 6 października 2022 r., sygn. akt III USKP 159/21, LEX nr 3521308).
Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, Sąd Okręgowy stwierdził, że ubezpieczony wykonywał wprawdzie pracę w szczególnych warunkach przez okres przekraczający znacznie wymagane 15 lat, jednakże była to praca kwalifikowana z załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. By kumulatywnie spełnić warunki prawa od emerytury pomostowej ubezpieczony musiał wykazać, że po 31 grudnia 2008 r. również wykonywał pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, ale w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach pomostowych, czyli pracę w wymienioną w Załączniku nr 1 lub nr 2 do tej ustawy.
Na rozprawie 3 grudnia 2024 r. ubezpieczony, reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika podtrzymywał, że wykonywana przez niego po 31 grudnia 2008 r. praca palacza kotłów przemysłowych jest pracą w warunkach szczególnych, co nie było przez organ rentowy kwestionowane. Jednakże praca palaczy kotłów przemysłowych nie została wymieniona ani w Załączniku nr 1, ani w Załączniku nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych, zatem nie jest pracą wynikającą z art. 3 ust. 1 lub 3 tej ustawy. Nie każda praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wykonywana po 31 grudnia 2008 r. jest pracą w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych, ale praca wymieniona we wspomnianych wyżej załącznikach do tej ustawy.
W świetle powyższego, w ocenie Sądu Okręgowego, nie było podstaw do przyjęcia, że ubezpieczony spełnił przesłanki prawa do emerytury pomostowej wynikające z art. 4 tej ustawy. Także nie spełnił on przesłanek wynikających z 49 ustawy o emeryturach pomostowych, zgodnie z którym prawo do emerytury pomostowej przysługuje również osobie, która: 1) po dniu 31 grudnia 2008 r. nie wykonywała pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3; 2) spełnia warunki określone w art. 4 pkt 1-4 lub art. 5-12; 3) w dniu wejścia w życie ustawy miała wymagany w przepisach, o których mowa w pkt 2, okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3.
Z powyższego wynika, że w przypadku, kiedy osoba ubiegająca się o emeryturę pomostową nie kontynuuje pracy w warunkach szczególnych lub szczególnym charakterze i legitymuje się w związku z tym jedynie stażem pracy „szczególnej” według poprzednio obowiązujących przepisów, może nabyć prawo do emerytury pomostowej jedynie wówczas, gdy dotychczasowy staż pracy (okres prac) można kwalifikować jako prace w warunkach szczególnych w rozumieniu dziś obowiązujących przepisów (art. 3 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych) lub o szczególnym charakterze (art. 3 ust. 3 tej ustawy). Innymi słowy brak podstaw prawnych do przyznania emerytury pomostowej ubezpieczonemu, którego dotychczasowy okres pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze dziś nie może być tak kwalifikowany (tak np. Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyr. z 25 kwietnia 2013 r. w sprawie III AUa 1857/12, Sąd Najwyższy w wyr. z 13 marca 2012 r., sygn. II UK 164/11 (Legalis nr 491872).
Sąd pierwszej instancji uznał, że skarżący nie spełnia przesłanki 15 lat stażu pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze w rozumieniu ustawy o emeryturach pomostowych (w nowym znaczeniu), gdyż jak już wyżej wskazano, za tego rodzaju pracę nie mogła być uznana praca na stanowisku palacza kotłów przemysłowych, gdyż nie jest wymieniona w załącznikach do ustawy o emeryturach pomostowych.
Mając więc na względzie, że skarżący nie wykonywał po 31 stycznia 2008 r., jak również przed tym dniem przez okres 15 lat pracy w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze w nowym znaczeniu, tj. w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych, nie spełnia on wymaganych łącznie przesłanek przyznania wnioskowanego prawa. W tym stanie rzeczy, wobec braku podstaw do uwzględnienia odwołania, Sąd pierwszej instancji, na podstawie art. 477 14 § 1 k.p.c., odwołanie to oddalił. Skutkiem oddalenia odwołania było orzeczenie o kosztach procesu na rzecz pozwanego, na mocy art. 98 § 1 i 1 1 i art. 99 k.p.c. oraz § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych. Zasądzona kwota to stawka minimalna wynagrodzenia radcy prawnego, obowiązująca w dacie wyrokowania, stosowana w sprawach o świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego.
Ubezpieczony wniósł apelację od wyroku, zarzucając mu:
1. naruszenie przepisów prawa procesowego mających istotny wpływ na rozstrzygnięcie, w szczególności art. 235 2 k.p.c., art. 299 k.p.c. oraz art. 233 § 1 k.p.c. - poprzez pominięcie wniosku dowodowego dotyczącego dopuszczenia i przeprowadzenia dowodu z zeznań wnioskowanych świadków oraz samego odwołującego, a w konsekwencji poprzez oparcie rozstrzygnięcia na niepełnym materiale dowodowym bez wszechstronnego rozważanie całokształtu okoliczności sprawy, uznając w sposób dowolny, że praca świadczona przez skarżącego zatrudnionego na określonym stanowisku, nie była pracą w warunkach szczególnych w rozumieniu ustawy o emeryturach pomostowych, podczas gdy z zeznań tych sąd mógł ustalić, czy prace wykonywane przez skarżącego miały charakter prac o jakich mowa w art. 3 ustawy o emeryturach pomostowych (zgłoszone zastrzeżenie do protokołu),
2. naruszenie przepisów prawa materialnego art. 4 i art. 49 pkt 4 w zw. z pkt 13 i 14 załącznika numer 2 do ustawy o emeryturach pomostowych, poprzez jego niewłaściwą wykładnię i przyjęcie, że praca na stanowisku palacza kotłów przemysłowych nie jest pracą o szczególnym charakterze, a w konsekwencji na niezastosowaniu szczególnie art. 49 ustawy o emeryturach pomostowych, podczas gdy prawidłowa ocena zgodna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego w kontekście wszechstronnego rozważenia całego materiału dowodowego (także zeznań świadków oraz odwołującego) prowadzi do wniosku, że do 31 grudnia 2008 r. odwołujący świadczył prace o szczególnym charakterze,
3. nieprzeprowadzenie postępowania dowodowego w zupełności, co doprowadziło do wydania orzeczenia w oparciu o zdawkowy materiał dowodowy, opierający się jedynie o dokumenty, które w istocie nie mogą budzić wątpliwości i być kwestionowane, a co w konsekwencji miało przełożenie na brak ustalenia kluczowych dla sprawy ustaleń i wydaniu orzeczenia niezgodnego z prawdą materialną.
W uzasadnieniu apelacji ubezpieczony wskazał, że podczas pracy, którą wykonywał stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, zajmował się on między innymi nadzorowaniem pracy kotłów wysokoprężnych przemysłowych, ich obsługą, reagowaniem na niespodziewane awarie czy odchylenia parametrów procesu technologicznego i ich korygowaniem, zapewnieniem właściwego procesu spalania, utrzymania temperatury na wyjściu z kotłowni, szeroko rozumianym czyszczeniem kotłów, komór spalania, stref podmuchowych i podgrzewczych oraz prowadzeniem bieżących zapisów w dokumentacji ruchu kotłów. Praca ubezpieczonego nie polegała jedynie na wrzucaniu miału do kotła, była ona obarczona wysokim stopniem odpowiedzialności za innych ludzi oraz za rzecz niestanowiącą własności pracownika. Obsługa kotłów to również praca szkodliwa dla zdrowia człowieka. Skarżący dodał, że prace, które wykonywał, to prowadzenie procesu spalania w sposób zapewniający spalenie całkowite, utrzymanie temperatury wody i ciśnienia w kotłach wodnych, utrzymanie wymaganych przepływów wody przez kotły, ciśnienia pary w kotłach parowych, kontrola pracy kotłowni, poprzez stałą obserwację aparatury kontrolno-miarowej. W ocenie ubezpieczonego, wykonywaną przez niego pracę należy zakwalifikować do pracy wyszczególnionej w załączniku nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych pod pozycjami 13. i 14.
W związku z powyższym, ubezpieczony wniósł o zmianę zaskarżonego wyr. i ustalenie prawa do emerytury pomostowej stosownie do treści wniosku złożonego do organu oraz obciążanie organu ewentualnymi kosztami procesu, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Ubezpieczony wniósł również o:
1. uzupełnienie postępowania dowodowego poprzez dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z: zeznań skarżącego oraz świadków M. W. i J. Ł. - na wykazanie faktu, że czynności podejmowane przez odwołującego podczas zatrudnienia do 2009 r. w Miejskim Przedsiębiorstwie (...) sp. z. o.o. w B. w były pracami mającymi charakter prac wskazanych w pkt 13 i 14 załącznika nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych,
2. zobowiązanie Miejskiego Przedsiębiorstwa (...) Sp. z. o.o. w B. do nadesłania akt pracowniczych w szczególności: zakresu obowiązków z r. 1995 r., zakładowego układu zbiorowego wraz z załącznikami; świadectw kwalifikacyjnych; skierowań na badania okresowe - celem wykazania powierzonych zadań; posiadania przez odwołującego specjalistycznych uprawnień wydawanych na gruncie ustawy - prawo energetyczne oraz wykonywania pracy w warunkach szkodliwych dla zdrowia.
Organ rentowy, w odpowiedzi na apelację, wniósł o jej oddalenie w całości oraz o zasądzenie na rzecz organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego za drugą instancję, według norm przepisanych.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja ubezpieczonego nie okazała się bezzasadna.
Spór w przedmiotowej sprawie koncentrował się na kwestii oceny, czy w przypadku ubezpieczonego, który nie legitymuje się wykonywaniem po 31 grudnia 2008 r. pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz. U. z 2008 r. Nr 237, poz. 1656 ze zm.; dalej u.e.p., zostały spełnione zostały przesłanki o jakich mowa w art. 49 u.e.p. pozwalające na uzyskanie prawa do emerytury pomostowej.
Stwierdzić należy, że we wskazanym powyżej zakresie Sąd Okręgowy poczynił ustalenia faktyczne, które w świetle uzupełnionego w postępowaniu apelacyjnym materiału dowodowego z akt osobowych ubezpieczonego i informacji pracodawcy – Miejskiego Przedsiębiorstwa (...) Spółki z o.o. w B. z dnia 22 lipca 2025 r., okazały się niewadliwe i które Sąd Apelacyjny przyjął za własne.
W kontekście powyższego należy podkreślić, że Sąd odwoławczy orzeka w oparciu
o całokształt zgromadzonego materiału dowodowego, dokonując na nowo jego własnej, samodzielnej i swobodnej oceny, w tym oceny zgromadzonych w postępowaniu przed sądami obu instancji dowodów. Jako Sąd merytoryczny, bazując na tym samym materiale dowodowym, co Sąd pierwszej instancji, Sąd odwoławczy może czynić własne, odmienne ustalenia, może również przeprowadzić uzupełniające postępowanie dowodowe. Sąd drugiej instancji jako sąd nie tylko odwoławczy, lecz także merytoryczny, nie może poprzestać
na zbadaniu zarzutów apelacyjnych. Powinien poczynić własne ustalenia i samodzielnie ocenić je z punktu widzenia prawa materialnego (zob. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów SN z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98, OSNC 1999, nr 7-8, poz. 124).
Istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności przedstawiają się następująco.
Ubezpieczony W. Ś., urodzony (...), od 5 sierpnia 1985 r. do 11 października 1989 r. pracował w (...) SA w warunkach szczególnych przy garbowaniu i wykańczaniu skór na stanowisku garbarza (garbarz działu wykańczalni, produkcyjnego). Od 20 października 1989 r. ubezpieczony jest zatrudniony w Miejskim Przedsiębiorstwie (...) Sp. z o.o. w B..
Pracodawca w świadectwie wykonywania pracy w szczególnych warunkach z 30.10.2023 r. wskazał, że w okresach: od 20.10.1989 r. do 12.05.1990 r.; od 13.05.1990 r. do 31.11.1992 r.; od 15.04.2004 r. do 24.01.2005 r.; od 15.02.2005 r. do 06.10.2005 r.; od 16.10.2005 r. do 17.09.2006 r.; od 23.09.2006 r. do 18.06.2007 r.; od 01.07.2007 r. do 13.12.2007 r.; od 24.12.2007 r. do 03.02.2008 r.; od 16.02.2008 r. do 22.03.2008 r. i od 01.04.2008 r. do 31.12.2008 r. ubezpieczony wykonywał stale i w pełnym wymiarze prace na stanowisku pomocnika palacza, palacza kotłów przemysłowych.
W okresach: od 01.12.1992 r. do 28.03.1994 r.; od 01.04.1994 r. do 13.06.1994 r.; od 23.06.1994 r. do 30.04.1996 r.; od 01.08.1996 r. do 27.01.1997 r.; od 13.03.1997 r. do 04.08.1997 r.; od 13.08.1997 r. do 24.09.2000 r.; od 01.12.2000 r. do 13.01.2002 r.; od 29.01.2002 r. do 04.03.2002 r.; od 13.03.2002 r. do 23.04.2003 r. i od 01.05.2003 r. do 14.04.2004 r. pracodawca wskazał, że odwołujący się wykonywał stale i w pełnym wymiarze prace na stanowisku operatora kotła.
Pracodawca zakwalifikował pracę ww. okresach do prac w szczególnych warunkach wymienionych w wykazie A, Dział II (energetyce) rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43; dalej rozporządzenie z 1983 r.).
W początkowym okresie jego zatrudnienia jego stanowisko określana była jako palacz co, a wskutek zmiany nazewnictwa stanowiska używano określenia wykonywanej przez niego pracy jako operatora kotłów (wysokoprężnych i wysokotemperaturowych). Od 1990 r. zakres obowiązków odwołującego się nie ulegał zmianie (vide wyjaśnienia ubezpieczonego k- 100-100 odw. a.s.)
Zgodnie z zakresem czynności, do obowiązków ubezpieczonego należało:
1. prowadzenie eksploatacji urządzeń zgodnie z obowiązującymi przepisami w sprawie zasad eksploatacji urządzeń energetycznych, przepisami UDT oraz dokumentacją techniczno-ruchową tych urządzeń i przepisami BHP,
2. nadzór nad prawidłową pracą kotłów i urządzeń z nimi współpracujących,
3. zapobieganie przed uszkodzeniem lub zniszczeniem kotłów wskutek nieprawidłowego działania urządzeń zabezpieczających,
4. włączanie do pracy i wyłączanie kotłów za zezwoleniem prowadzącego zmianę lub przełożonego wyższego stopnia,
5. zapewnienie właściwego przebiegu procesu spalania, utrzymanie temperatury na wyjściu z kotłowni zgodnie z wydanymi instrukcjami i tabelami,
6. prowadzenie bieżących zapisów w dokumentacji ruchu kotłowni (książce zmian, pracy kotłowni i liczników),
7. czyszczenie kotłów, komór spalania, stref podmuchowych i podgrzewaczy zgodnie z grafikiem oraz nawęglanie kotłów, opróżnianie lejów przesypowych, żużlowych i zbiorników sadzy,
8. utrzymanie porządku i czystości w pomieszczeniach kotłowni i na terenie zewnętrznym, zgodnie z wyznaczonymi rejonami,
9. natychmiastowe zgłaszanie zauważonych nieprawidłowości w pracy urządzeń kotłowni i odnotowanie w książce przekazania zmian i zeszycie usterek,
10. ścisłe przestrzeganie regulaminu pracy, instrukcji, przepisów BHP i ppoż.,
11. wykonywanie prac związanych z bieżącą eksploatacją i konserwacją urządzeń oraz pomieszczeń kotłowni,
12. przejmowanie obowiązków kierowania pracą zmiany w przypadkach nieobecności osoby prowadzącej zmianę, zgodnie z wyznaczonym grafikiem zmianowym lub na polecenie przełożonego: zdawanie i przyjmowanie zmiany, kierowanie pracą podległych pracowników podczas wykonywania czynności wynikających z harmonogramu prac na zmianie, nadzorowanie wykonania wydanych dyspozycji,
13. wykonywanie innych zadań zleconych przez przełożonego,
14. wykonywanie innych poleceń wydanych przez Zarząd Spółki.
(vide: (vide: informacja k- 98-99 a.s. i akta osobowe ubezpieczonego)
Pracodawca ubezpieczonego w informacji z dnia 22 lipca 2025 r. k- 98-99 a.s. wskazał, że praca odwołującego się nie jest kwalifikowana jako praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, o których mowa w art. 3 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych i w związku z tym pracodawca nie opłacał składek na Fundusz Emerytur Pomostowych za pracowników zatrudnionych na stanowisku - palacz c.o., operatora kotłów wysokoprężnych. Spółka nie prowadzi rejestru stanowisk, na których wykonywane są prace w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze, o którym mowa w art. 41 ust. 4 ustawy o emeryturach pomostowych w załączniku nr 1 i nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych z uwagi to, że stanowisk takich brak (vide: informacja k- 98-99 a.s.).
Praca palacza c.o. charakteryzuje się m.in. obsługą kotłów oraz urządzeń z nimi współpracujących (pkt. 2 Zakresu czynności palacz), kontrolą właściwego przebiegu procesu spalania, utrzymania temperatury na wyjściu z kotłowni zgodnie z wydanymi instrukcjami i tabelami (pkt. 5 zakresu czynności), kontrolą parametrów pracy i zgłaszaniem wszelkich odchyleń (pkt. 9 zakresu czynności).
Przeprowadzane dotychczas badania środowiska pracy oraz bieżący nadzór nad przestrzeganiem zasad BHP w zakładzie nie wskazują na ryzyka poważnych skutków w zakresie bezpieczeństwa publicznego, który umożliwia normalne funkcjonowanie państwa w aspekcie zachowania zdrowia, życia i mienia jednostek. Pracownicy kotłowni pracują w środowisku spełniającym dopuszczalne normy, przy bieżącej kontroli zasad Bezpieczeństwa i Higieny Pracy.
W początkowym okresie pracy w kotłowi (...) były 2 kotły wysokoprężne i 4 kotły wysokotemperaturowe. W 2008 r. zlikwidowano 4 kotły wysokotemperaturowe. Praca przy obsłudze kotłów odbywa się w systemie 4 zmianowym przez 4 pracowników. Na zmianie pracuje elektryk, prowadzący i dwóch konserwatorów. Ubezpieczony jako posiadający uprawnienia operatora pracował jako prowadzący.
Od 1990 r. odwołujący wykonywał czynności polegające na: przyjęciu zmiany, przekazanie dyspozycji pracownikom co zadań do wykonania na zmianie, nadzór na pracownikami kotłowi, kontrola pracy kotłów tj. spisywanie parametrów na kotle i sieci ciepłowniczej, sprawdzenie pomieszczeń, sprawdzanie stanu poduszki powietrznej hydroforu, załadowywanie miału suwnicą na taśmociąg (do 2022 r.), przesuwanie miału do bunkra zsypowego, kontrola pracy hydroforu, sprawdzanie parametrów odgazowywacza i zbiorników CWU, nadzór nad pracą taśmociągu w pomieszczeniu nawęglania i ewentualnie fizyczne rozkruszanie miału, włączanie i wyłączanie falowników, podejmowanie działań w celu usunięcia awarii, czyszczenie kotłów i komór spalania ( do 2015 r.), utrzymanie porządku na terenie zewnętrznym i w pomieszczeniach kotłowni, czyszczenie urządzeń i ich konserwacja (1 raz w tygodniu) - zob. wyjaśnienia ubezpieczonego k- 100-101 a.s.
Wobec odtworzenia szczegółowo zajęć odwołującego się na podstawie z dnia 22 lipca 2025 r., zakresu obowiązków znajdujących się w aktach osobowych, informacji pracodawcy z dnia 22 lipca 2025 r. i wyjaśnień ubezpieczonego sądy obu instancji pominęły dowód z zeznań zawnioskowanych świadków, gdyż to do sądu, a nie do osób współpracujących ubezpieczonym należała ocena, czy zatrudnienie skarżącego jako palacza c.o., operatora kotłów wysokoprężnych wypełniało przesłanki przedmiotowe i w konsekwencji podmiotowe pracy o szczególnym charakterze o jakiej mowa pod pozycją 13 lub 14 załącznika nr 2 do u.e.p.
Dowód z przesłuchania stron nie ma charakteru obligatoryjnego, a potrzeba jego przeprowadzenia aktualizuje się wtedy, gdy sąd uzna, że dotychczasowe wyniki postępowania dowodowego nie świadczą o wyjaśnieniu faktów istotnych dla rozstrzygnięcia. Zaniechanie w rozpoznawanej sprawie przez Sąd Okręgowy przeprowadzenia dowodu z przesłuchania stron nie stanowi naruszenia art. 299 k.p.c., albowiem w świetle dokumentacji zgromadzonej w postępowaniu przed organ rentowym i złożonych wyjaśnień przez odwołującego fakty istotne dla rozstrzygnięcia zostały wyjaśnione.
W ocenie Sądu II instancji zarzut naruszenia wskazanych w apelacji przepisów postępowania należało uznać za nietrafny.
Przechodząc do zarzutów naruszenia prawa materialnego, porządkując przedpole jurysdykcyjne wskazać należy, że praca odwołującego się w (...) w B. na stanowisku palacza c.o. i operatora kotłów została zakwalifikowana przez pracodawcę jako praca w szczególnych warunkach pod pozycją wykazu odpowiadają pracy w energetyce, przy czym ta kwalifikacja budzi wątpliwości Sądu Apelacyjnego.
W tym miejscu należy odwołać się do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 18 lipca 2018 r. III UK 101/17, LEX 2566499, który skazał, że kwalifikowanie prac palaczy przeszło stopniową ewolucję. Przede wszystkim w myśl rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 września 1956 r. w sprawie zaliczania pracowników do kategorii zatrudnienia (Dz. U. z 1956 r. Nr 39, poz. 176), obowiązujące od dnia 1 lipca 1956 r. do dnia 31 grudnia 1979 r., posługiwało się inną systematyką określenia prac palaczy. Nie zostali oni ujęci w jednym dziale, punkcie, lecz byli powiązani z poszczególnymi sektorami gospodarki. Tytułem przykładu można zwrócić uwagę, że do pierwszej kategorii zatrudnienia przyjmowało się stanowiska: w zakładach przemysłowych różnych działów produkcji (pkt I), to jest palaczy przemysłowych kotłów parowych zasilanych stałym paliwem, zatrudnionych przy ręcznym zasypie paliwa (poz. 1); przy produkcji materiałów ogniotrwałych hutnictwa (pkt V), a mianowicie palaczy pieców do wypalania i pieców suszarń (poz. 5); w przemyśle chemicznym (pkt X) - palacze pieców przy produkcji siarczku sodu (poz. 4); w przemyśle materiałów budowlanych, ogniotrwałych i ceramiki (pkt XII) - palacze pieców wypałowych (poz. 1); w żegludze, komunikacji i łączności (pkt XV) - palacze na jednostkach pływających morskich i śródlądowych (poz. 1).
Od dnia 1 stycznia 1980 r. weszło w życie nowe rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 maja 1979 r. w sprawie pierwszej kategorii zatrudnienia (Dz. U. z 1979 r. Nr 13, poz. 86). Dokonało ono zmian w ten sposób, że w dziale V (budownictwo i produkcja materiałów budowlanych) zachowano uprawnienia palaczy pieców do wypalania i palaczy suszarń (poz. 18) oraz w dziale XIII (prace różne) uregulowano prace nie zautomatyzowane palaczy i rusztowych kotłów parowych lub wodnych typu przemysłowego (poz. 1). Systematyka wykazu A, stanowiącego załącznik do rozporządzenia z 1983 r. powieliła rozwiązanie z 1979 r., dokonując jedynie korekty w numerze działu prac różnych (obecnie dział XIV).
Krótki rys historyczny rzuca światło na aktualny sposób regulacji prac palaczy, w szczególności fakt, że w rozporządzenia z 1983 r. zostali umiejscowieni w dziale XIV wykazu A, stanowiącym załącznik do rozporządzenia z 1983 r. (prace różne). Z założenia więc nie zalicza się ich do określonej branży, lecz stawia się im warunek obsługi urządzeń o określonych parametrach.
Odnosząc się do kwalifikacji pracy odwołującego się dokonanej przez pracodawcę w świadectwie pracy w szczególnych warunkach wskazać należy, że o zatrudnieniu "w energetyce" nie świadczy nazwa pracodawcy, tak jak o braku prawa wnioskodawcy nie przesądza zatrudnienie na stanowisku palacza w określonym zakładzie pracy. Decydującym pozostaje faktyczny profil pracodawcy i rzeczywisty zakres obowiązków pracownika (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2016 r., I UK 355/15, LEX nr 2157270).
Dokonując wyjaśnienia terminu "w energetyce" w rozumieniu działu II wykazu A rozporządzenia z 1983 r. Sądu Najwyższego w wyroku z dnia 18 lipca 2018 r. III UK 101/17 stwierdził, że energetyka to gałąź przemysłu zajmująca się przetwarzaniem energii (np. elektrycznej, cieplnej). Jeżeli przybiera ona postać jednoczesnego wytwarzania energii elektrycznej i cieplnej mamy do czynienia z procesem skojarzonego wytwarzania obu rodzajów energii (kogeneracja). Przeciwieństwem układu skojarzonego jest układ rozdzielony, gdzie produkcja energii i ciepła jest osobna (zob. Jacek Marecki: Wokół Energetyki 2005 vol. 8.1). Wytwarzanie energii odbywa się w diametralnie różnej skali, począwszy od lokalnego zaspokajania na ciepło odbiorców komunalnych (centralne ogrzewanie, ciepła woda) do przemysłowego wytwarzania tego rodzaju energii, przy wykorzystaniu urządzeń przemysłowych (w elektrociepłowniach) o dużej mocy, pozwalających na dostarczanie ciepła do celów technologicznych (para) o wyższych parametrach (ciśnienie) niż zapotrzebowanie odbiorców komunalnych (ciepła woda).
Semantyka działu II wykazu A rozporządzenia sugeruje potrzebę łącznego zatrudnienia "przy wytwarzaniu i przesyłaniu energii elektrycznej i cieplnej", skoro oba człony zostały połączone spójnikiem łącznym "i". Zieliński: Problemy i zasady redagowania tekstów prawnych, Warszawa 1993 r., s. 148-151).
Antycypując, pracownicy zatrudnieni w jednostkach wytwarzających ciepło skojarzone wykonują pracę w myśl działu II wykazu A rozporządzenia. Przedmiotowy wniosek można z łatwością wyprowadzić przez odwołanie się do zarządzenia nr 17 Ministra Górnictwa i Energetyki z dnia 12 sierpnia 1983 r. w sprawie określenia stanowisk pracy w resorcie górnictwa i energetyki, na których wykonywane są prace w szczególnych warunkach, uprawniających do niższego wieku emerytalnego, który to akt w dziale II wykazu A wymienia kilkadziesiąt stanowisk pracy, zaliczonych do prac przy wytwarzaniu i przesyłaniu energii elektrycznej i cieplnej. Wśród nich brak stanowiska palacza.
Należy wskazać również, że zgodnie z art. 15 ustawy 6 kwietnia 1984 r. o gospodarce energetycznej (Dz. U. Nr 21, poz. 96), definiującym urządzenia energetyczne i określając zakres eksploatacji, zastrzega, że do eksploatacji urządzeń energetycznych nie zalicza się urządzeń energetycznych powszechnego użytku, przeznaczonych na potrzeby ludności lub używanych w gospodarstwach domowych. Aktualnie określenie tych urządzeń zostało uregulowane w ustawie z dnia 10 kwietnia 1997 r. - Prawo energetyczne (tekst jedn.: Dz. U. z 2018 r. poz. 755).
Nie można pominąć także stanowiska Sądu Najwyższego, że energetyka to gałąź przemysłu zajmująca się wytwarzaniem (przetwarzaniem) energii elektrycznej oraz cieplnej i dostarczaniem jej odbiorcom (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 16 czerwca 2009 r., I UK 24/09, LEX nr 518067; 17 kwietnia 2014 r., I UK 384/13, LEX nr 1466626; 15 września 2014 r., II UK 301/14 LEX nr 1816558). Nie jest zatem uzasadnione zaliczanie do prac szkodliwych w "energetyce" wszystkich prac związanych z pracą przy wytwarzaniu energii i przesyłaniu energii elektrycznej i cieplnej oraz montowaniu, remontach i eksploatacji urządzeń elektrycznych i cieplnych. Wówczas wykonywanie tak szeroko rozumianego rodzaju prac czyniłoby bezprzedmiotowymi granice pojęcia "energetyka" z działu II i przenosiłoby wcześniejsze uprawnienia emerytalne na różnorakie roboty w ciepłownictwie nienależące do "energetyki".
Pracodawca wnioskodawcy nie zajmował się wytwarzaniem skojarzonego ciepła, lecz wyłącznie dostarczaniem energii cieplnej odbiorcom komunalnym, a pracę wnioskodawcy w okresie zatrudnienia w (...) jako palacza c.o., operatora kotłów wysokoprężnych, jako tożsamą z praca palacza kotłów przemysłowych, należało zakwalifikować jako pracę w szczególnych warunkach wymienioną w wykazie A, Dział XIV poz. 1 rozporządzenia z 1983 r.
Wyjaśnić trzeba, że w wyniku reformy systemu ubezpieczeń społecznych, zgodnie z regulacjami ustawy o emeryturach i rentach z FUS, uległa stopniowej likwidacji możliwość wcześniejszego przejścia na emeryturę. Ustawodawca odszedł od rozbudowanego dotychczas systemu świadczeń społecznych. Natomiast cel ustawy o emeryturach pomostowych był jeszcze dalej idący i doprowadził do zawężenia grona uprawnionych do emerytur z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, do ściśle zamkniętego kręgu podmiotów, zdefiniowanych charakterem wykonywanej pracy. Odstąpiono od szerokiego katalogu prac zamieszczonych w dotychczasowych wykazach stanowiących załącznik do rozporządzenia z 1983 r. Celowo ustawodawca nie definiował stanowisk pracy, lecz położył nacisk na charakter wykonywanej pracy, którą określił bardziej lub mniej ogólnie, ale też zamieścił prace określone precyzyjnie. Nie sformułował jednak ustawowych definicji poszczególnych prac, co wydaje się oczywiste, bowiem w przypadku definiowania poszczególnych rodzajów prac, konieczne byłoby załączenie kolejnego wykazu, wyjaśniającego treść zapisów załączników, analogicznego do dotychczasowych wykazów resortowych. Prace te powinny być interpretowane zgodnie ze wskazaniami wynikającymi z art. 3 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach pomostowych i nie mogą prowadzić do rozszerzenia kręgu beneficjentów poza ten, wyznaczony brzmieniem przepisów. W drodze interpretacji prawnych nie powinno zatem dochodzić do sytuacji, że beneficjentem ustawy zostaje pracownik niewykonujący pracy oznaczonej w zamkniętym katalogu prac, kwalifikowanej jako wykonywana w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze, lecz pracę zbliżoną rodzajowo.
Mając powyższe na uwadze, nie ulega wątpliwości, że prace wykonywane przez odwołującego w spornych okresach nie były pracami w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze o jakiej mowa w art. 3 ust. 1 i ust. 3 ustawy o emeryturach pomostowych wykonywanymi stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. To, że była to praca ciężka i że kwalifikowana może być jako prac w szczególnych warunkach w rozumieniu przepisów rozporządzenia z 1983 r., nie oznacza, że pracę tę należy kwalifikować jako pracę w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze w rozumieniu ustawy o emeryturach pomostowych. Zaznaczyć bowiem trzeba, że definicje prac w szczególnych warunkach oraz o szczególnym charakterze nie znajdują bezpośredniego zastosowania przy ocenie prawa do emerytury pomostowej. Ich znaczenie prawne sprowadza się jedynie do wskazania kryteriów, w oparciu, o które zostały ustanowione wykazy takich prac zawarte w załącznikach nr 1 i 2 do ustawy o emeryturach pomostowych.
Jak wyjaśniono już w orzecznictwie (wyrok Sądu Najwyższego z 21 listopada 2017 r., I UK 472/16, BSN - IPUSiSP 2018 Nr 2, poz. 17), prace w szczególnych warunkach uprawniające do emerytury pomostowej zostały określone w ustawie o emeryturach pomostowych przez:
1) definicję zawartą w art. 3 ust. 1 tej ustawy,
2) wyliczenie czynników ryzyka związanych z poszczególnymi rodzajami prac w szczególnych warunkach determinowanych siłami natury lub procesami technologicznymi, zawarte w art. 3 ust. 2 oraz
3) wykaz takich prac zawarty w załączniku nr 1 do ustawy.
Analogicznie jest w przypadku prac o szczególnym charakterze, które zostały zdefiniowane w art. 3 ust. 3 ustawy i wyliczone w załączniku nr 2 do tego aktu.
W dalszej kolejności przypomnieć należy, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego zaakceptowano pogląd, zgodnie z którym wykaz prac określonych w art. 3 ust. 1 i 3 jest zamknięty i nie podlega uzupełnieniu, co oznacza, że cech pracy "o szczególnym charakterze" lub "w szczególnych warunkach" nie mogą posiadać inne prace, choćby sposób ich wykonywania i ich jakość mogła obniżyć się z wiekiem (wyrok Sądu Najwyższego z 21 listopada 2017 r., I UK 472/16, BSN - IPUSiSP 2018 Nr 2, poz. 17). Umieszczenie danej pracy w załączniku do ustawy o emeryturach pomostowych stwarza domniemanie prawne, że praca ta spełnia ustawowe kryteria kwalifikacyjne pracy w szczególnych warunkach.
Skarżący argumentuje, że wykonywaną przez niego pracę na stanowisku palacza c.o., operatora kotłów wysokoprężnych kotła należy uznać za stanowisko wymienione w załączniku nr 2 - pkt 13 (praca przy bezpośrednim sterowaniu procesami technologicznymi mogącymi stwarzać zagrożenie wystąpienia poważnej awarii przemysłowej ze skutkami dla bezpieczeństwa publicznego) i pkt 14 (prace przy bezpośrednim sterowaniu procesami technicznymi mogącymi spowodować awarię techniczną z poważnymi skutkami dla bezpieczeństwa publicznego).
Definiując w art. 3 ustawy pomostowej prace w szczególnych warunkach, ustawodawca przyjął, że są to prace związane z czynnikami ryzyka, które z czasem mogą z dużym prawdopodobieństwem spowodować trwałe uszkodzenie zdrowia, wykonywane w szczególnych warunkach środowiska pracy, determinowanych siłami natury lub procesami technologicznymi, które mimo zastosowania środków profilaktyki technicznej, organizacyjnej i medycznej stawiają przed pracownikami wymagania przekraczające poziom ich możliwości, ograniczony w wyniku procesu starzenia się jeszcze przed osiągnięciem wieku emerytalnego, w stopniu utrudniającym ich pracę na dotychczasowym stanowisku. Wykaz tych prac określa załącznik nr 1 do tej ustawy. Z kolei definiując pojęcie prac o szczególnym charakterze, ustawodawca przyjął, że są to prace wymagające szczególnej odpowiedzialności oraz szczególnej sprawności psychofizycznej, których możliwość należytego wykonywania w sposób niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w tym zdrowiu lub życiu innych osób, zmniejsza się przed osiągnięciem wieku emerytalnego na skutek pogorszenia sprawności psychofizycznej, związanego z procesem starzenia się. Wykaz takich prac określa załącznik nr 2 do ustawy.
W orzecznictwie jednolicie przyjmuje się też, że art. 49 ustawy o emeryturach pomostowych zmienia wymagania konieczne do uzyskania emerytury pomostowej dla osób niespełniających warunku z art. 4 pkt 6 tej ustawy, zwalniając je wprawdzie z konieczności wykonywania po dniu 31 grudnia 2008 r. pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 tej ustawy, jednakże wprowadzając równocześnie w to miejsce wymaganie, aby ubiegający się o rozważane świadczenie pracownik spełniał w dniu wejścia w życie ustawy (1 stycznia 2009 r.) warunek posiadania co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3. Warunek ten został jasno wyrażony, wynika wprost z dosłownego brzmienia art. 49 pkt 3 ustawy i jest zgodny z jej celem. W judykaturze przyjmuje się zatem, że w świetle tego przepisu nie ma podstaw prawnych do przyznania emerytury pomostowej ubezpieczonemu, którego dotychczasowy okres pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze nie może być kwalifikowany jako okres pracy w warunkach szczególnych lub pracy o szczególnym charakterze w rozumieniu dziś obowiązujących przepisów (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 13 marca 2012 r., II UK 164/11, OSNP 2013 nr 5-6, poz. 62; z 4 września 2012 r., I UK 164/12, OSNP 2013 nr 15-16, poz. 185; z 22 lipca 2013 r., III UK 106/12, LEX nr 1555688; z 4 grudnia 2013 r., II UK 159/13, LEX nr 1405231; z 25 października 2016 r., II UK 373/15, LEX nr 217708, oraz m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 2021 r., I USK 237/21, LEX nr 3344305). Podobne stanowisko w kwestii wykładni art. 49 zostało zaprezentowane w doktrynie prawa (zob. M. Zieleniecki (w:) Komentarz do ustawy o emeryturach pomostowych (w:) Emerytury i renty z FUS. Emerytury pomostowe. Okresowe emerytury kapitałowe. Komentarz do trzech ustaw emerytalnych, wyd. I, red. K. Antonów, LEX/el. 2019, art. 49).
Negatywna ocena wniosku w obecnej sprawie wynika z tego, że w sprawie nie ustalono, aby zatrudnienie skarżącego jako palacza c.o., operatora kotłów wysokoprężnych wypełniało przesłanki przedmiotowe i w konsekwencji podmiotowe, określone w poz. 13 i 14 załącznika do u.e.p.
Sąd Apelacyjny zwraca uwagę, że określone prace palaczy były kwalifikowane w starym rozporządzeniu z 7 lutego 1983 r. wykonawczym do art. 32 ustawy o emeryturach i rentach jako prace w szczególnych warunkach. Należy dodać, że takiego wyróżnienia przedmiotowego prac nie ma w ustawie o emeryturach pomostowych w załączniku nr 1 i nie występuje też w załączniku nr 2 do tej ustawy, opartym zasadniczo na kryterium podmiotowym, czyli dotyczącym zatrudnienia na określonych stanowiskach pracy w szczególnym charakterze. Wprawdzie pkt 13 i 14 załącznika nr 2 nie konkretyzują stanowisk pracy, to jednak wskazują na określone przesłanki cechujące te stanowiska, która są silnie uwarunkowane co do rodzaju i przedmiotu prac a ponadto łączą się z potencjalnym zagrożeniem dla bezpieczeństwa publicznego.
W ocenie Sądu Apelacyjnego skarżący nie pracował przy bezpośrednim sterowaniu procesami technologicznymi mogącymi stwarzać zagrożenie wystąpienia poważnej awarii przemysłowej ze skutkami dla bezpieczeństwa publicznego lub technicznymi mogącymi spowodować awarię techniczną z poważnymi skutkami dla bezpieczeństwa publicznego.
W ustawie o emeryturach pomostowych nie definiuje się pojęć „procesów technicznych”, „poważnych skutków” czy „bezpieczeństwa publicznego”. Dla prawidłowego zrozumienia tych pojęć (a co za tym idzie, prawidłowego stosowania ustawy), Sąd Apelacyjny oparł się o treść poradnika do ustawy z 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych zatytułowanego „Zasady kwalifikacji prac w szczególnych warunkach i o szczególnym charakterze” z 10 czerwca 2009 r., opracowanego na zlecenie Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej przez Centralny Instytut Ochrony Pracy będący państwową jednostką badawczą. W myśl wskazań zamieszczonych w tym poradniku, prace przy bezpośrednim sterowaniu procesami technicznymi mogącymi stwarzać awarię techniczną z poważnymi skutkami dla bezpieczeństwa publicznego, to prace wykonywane przez osoby zatrudnione na stanowiskach, na których prace wykonywane są przy instalacjach technologicznych lub obiektach technicznych, na których awaria techniczna, w rozumieniu ustawy z 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski żywiołowej (Dz. U. Nr 62, poz. 558 z późn. zm.) może spowodować poważne skutki, równoważne skutkom poważnych awarii, określonym w rozporządzeniu Ministra Środowiska z 30 grudnia 2002 r. w sprawie poważnych awarii objętych obowiązkiem zgłoszenia do Głównego Inspektora Ochrony Środowiska (Dz. U. z 2003 r. Nr 5, poz. 58) i które nie są zaliczone do kategorii dużego lub zwiększonego ryzyka wystąpienia poważnej awarii na podstawie rozporządzenia Ministra Gospodarki w sprawie rodzajów i ilości substancji niebezpiecznych, których znajdowanie się w zakładzie decyduje o zaliczeniu go do zakładu o zwiększonym ryzyku albo zakładu o dużym ryzyku wystąpienia poważnej awarii przemysłowej.
Zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 3 ustawy z 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski żywiołowej, awarią techniczną jest gwałtowne, nieprzewidziane uszkodzenie lub zniszczenie obiektu budowlanego, urządzenia technicznego lub systemu urządzeń technicznych, powodujące przerwę w ich używaniu lub utratę ich właściwości. Stosownie natomiast do treści § 2 pkt 3 rozporządzenia Ministra Środowiska w sprawie poważnych awarii objętych obowiązkiem zgłoszenia do głównego inspektora ochrony środowiska z 30 grudnia 2002 r., poważne awarie to między innymi awarie, które były następstwem uwolnienia w trakcie magazynowania lub transportu dowolnej substancji, która ze względu na swoje właściwości lub ilość może być niebezpieczna dla życia, zdrowia ludzi lub dla środowiska, prowadząc przynajmniej do jednego ze skutków spośród rodzajów skutków, o których mowa w pkt 2 lit. a-d, to jest skutki wobec osób, szkody w środowisku, szkody w mieniu oraz negatywne skutki wykraczające poza terytorium Polski.
W poradniku „Zasady kwalifikacji prac w szczególnych warunkach i o szczególnym charakterze” z 10 czerwca 2009 r. wyjaśniono, że prace przy bezpośrednim sterowaniu procesami technologicznymi mogącymi stwarzać zagrożenie wystąpienia poważnej awarii przemysłowej ze skutkami dla bezpieczeństwa publicznego są to prace wykonywane przez osoby zatrudnione na instalacjach zaliczonych do kategorii dużego (ZDR) lub zwiększonego (ZZR) ryzyka wystąpienia poważnej awarii, na wskazanych stanowiskach podanych lub na stanowiskach o innej nazwie, lecz obejmujących identyczny zakres czynności i obowiązków oraz spełniających warunki określone w odpowiednich przepisach. Poważna awaria to natomiast zdarzenie, w szczególności emisja, pożar lub eksplozja, powstałe w trakcie procesu przemysłowego, magazynowania lub transportu, w których występuje jedna lub więcej niebezpiecznych substancji, powodujących natychmiastowe powstanie zagrożenia życia, zdrowia ludzi, środowiska lub powstanie takiego zagrożenia z opóźnieniem. Poważna awaria przemysłowa to poważna awaria w zakładzie. Zakład stwarzający zagrożenie wystąpienia poważnej awarii przemysłowej, zwanej dalej „awarią przemysłową”, w zależności od rodzaju, kategorii i ilości substancji niebezpiecznej znajdującej się w zakładzie uznaje się za zakład o zwiększonym ryzyku wystąpienia awarii, zwany „zakładem o zwiększonym ryzyku”, albo za zakład o dużym ryzyku wystąpienia awarii, zwany „zakładem o dużym ryzyku”.
Zasady i podstawy kwalifikowania instalacji i zakładów do kategorii ZZR oraz ZDR zostały uregulowane w rozporządzeniu ministra gospodarki z 9 kwietnia 2002 r. w brzmieniu nadanym zmianą z 31 stycznia 2006 r. W rozporządzeniu, o którym mowa wyżej, zostały ustalone: 1) nazwy i ilości substancji niebezpiecznych, decydujące o zaliczeniu do zakładu o zwiększonym ryzyku albo zakładu o dużym ryzyku, 2) oznaczenie numeryczne substancji, o których mowa w pkt 1, pozwalające na jednoznaczną ich identyfikację, 3) kryteria kwalifikowania substancji nie wymienionych na podstawie pkt 1, do kategorii: a) bardzo toksycznych, b) toksycznych, c) utleniających, d) wybuchowych, e) łatwopalnych, f) wysoce łatwopalnych, g) skrajnie łatwopalnych, h) niebezpiecznych w szczególności dla ludzi lub środowiska oraz ich ilości decydujące o zaliczeniu do zakładu o zwiększonym ryzyku albo zakładu o dużym ryzyku. Wielkość i rodzaje poważnych skutków, które definiują awarię jako poważną awarię zostały określone w rozporządzeniu ministra środowiska z 30 grudnia 2002 r. w sprawie poważnych awarii objętych obowiązkiem zgłoszenia do Głównego Inspektora Ochrony Środowiska.
Prace przy bezpośrednim sterowaniu procesami technologicznymi mogącymi stwarzać zagrożenie wystąpieniem poważnej awarii przemysłowej ze skutkami dla bezpieczeństwa publicznego, ujęte w pozycji 13 załącznika nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych, mogą obejmować podane poniżej prace (rodzaje stanowisk), jednak pod tym warunkiem, że są to prace (stanowiska) wykonywane na instalacjach zaliczonych do kategorii ZDR lub ZZR zgodnie z wyżej powołanymi przepisami. Mogą to być na przykład następujące prace: operatorów urządzeń przemysłu chemicznego, operatorów urządzeń do procesów chemicznych i produkcji chemikaliów, operatorów urządzeń do przeróbki ropy naftowej i gazu, aparatowych procesów chemicznych, kierowników ds. bezpieczeństwa procesowego instalacji / wydziału / zakładu kategorii ZDR lub ZZR, kierowników/mistrzów zmian, jeśli wykonują prace operatorów lub bezpośrednio nadzorują te prace na obiektach zaliczonych do ZDR lub ZZR.
Jeśli natomiast chodzi o prace przy bezpośrednim sterowaniu procesami technicznymi mogącymi stwarzać awarię techniczną z poważnymi skutkami dla bezpieczeństwa publicznego, ww. poradnik definiuje je jako prace wykonywane przez osoby zatrudnione na stanowiskach wymienionych poniżej lub na stanowiskach o innej nazwie, lecz obejmujące identyczny zakres czynności i obowiązków oraz spełniające następujące warunki: prace są wykonywane na instalacjach technologicznych lub obiektach technicznych, na których awaria techniczna, w rozumieniu ustawy o stanie klęski żywiołowej, może spowodować poważne skutki, równoważne skutkom poważnych awarii, określonym w rozporządzeniu ministra środowiska i które nie są zaliczone do kategorii dużego (ZDR) lub zwiększonego (ZZR) ryzyka wystąpienia poważnej awarii na podstawie cytowanego rozporządzenia ministra gospodarki, w brzmieniu z 31 stycznia 2006 r., w sprawie rodzajów i ilości substancji niebezpiecznych, których znajdowanie się w zakładzie decyduje o zaliczeniu go do zakładu o zwiększonym ryzyku albo zakładu o dużym ryzyku wystąpienia poważnej awarii przemysłowej.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, prace, które mogą być rozpatrywane jako możliwe do zaliczenia do rodzajów prac ujętych w pkt 13 i 14 załącznika nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych, muszą spełniać wymagania związane z bezpośrednim sterowaniem, co w rozumieniu tej ustawy obejmuje prace wykonywane przez osoby wyspecjalizowane w obsłudze urządzeń, maszyn i instalacji, niezbędne do zapewnienia pełnej, kontroli parametrów sterowanych urządzeń. Dotyczy to pracowników, których zadaniem jest reagowanie na odchylenia (poza dopuszczalne granice) parametrów sterowanego procesu/instalacji przed zadziałaniem automatyki zabezpieczeniowej lub podejmowanie działań korygujących tak, aby nie dopuścić do wystąpienia poważnej awarii ze skutkami dla bezpieczeństwa publicznego.
Pojęcia użyte w wykazach prac o szczególnym charakterze powinny być rozumiane tak, iż skutki awarii muszą zagrażać zakłóceniem normalnego toku życia społecznego, zagrażać życiu lub zdrowiu ludzi albo powodować możliwość powstania takiego zagrożenia z opóźnieniem. Dla oceny skutków zagrożenia („poważne”) należy przyjmować maksymalne możliwości wystąpienia skutków. Chodzi zatem o możliwość powstania awarii technicznej (przemysłowej), która może być ograniczona do jednego urządzenia, ale jej skutki muszą powodować niebezpieczeństwo w większym zakresie niż ograniczone do jednego stanowiska pracy (w literaturze zob. J. Parchomiuk: Problematyka emerytur pomostowych w orzecznictwie sądów administracyjnych, PiZS 2013 nr 2, s. 24; M. Zieleniecki (w:) Emerytury i renty z FUS. Emerytury pomostowe. Okresowe emerytury kapitałowe. Komentarz do trzech ustaw emerytalnych, pod red. K. Antonów, Warszawa 2019). Nie jest możliwe generalne (uniwersalne) określenie, jaki rodzaj pracy polega bezpośrednim sterowaniu procesami technicznymi mogącymi spowodować awarię techniczną z poważnymi skutkami dla bezpieczeństwa publicznego. Tym bardziej nie można z góry określić stanowisk, na których ten rodzaj pracy jest wykonywana.
W celu stwierdzenia, że pracownik wykonuje prace o szczególnym charakterze w rozumieniu punktu 13 lub 14 załącznika nr 2 do ustawy, konieczne jest ustalenie, że po pierwsze pracownik ten bezpośrednio steruje procesami technicznymi lub technologicznymi, po drugie, że procesy te mogą spowodować awarię techniczną (przemysłową) i po trzecie, że awaria może spowodować poważne skutki dla bezpieczeństwa publicznego. Należy określić również związek przyczynowo skutkowy pomiędzy działaniem człowieka na określonym stanowisku pracy mającym cechy bezpośredniego sterowania, kierowania, oddziaływania, a określonym sprecyzowanym procesem technicznym/technologicznym, na który pracownik ma bezpośredni wpływ, który to proces w sensie obiektywnym może spowodować awarię techniczną/technologiczną o takim stopniu, że może spowodować poważne skutki dla bezpieczeństwa publicznego. Skutki awarii muszą zagrażać zakłóceniom normalnego toku życia społecznego, zagrażać życiu lub zdrowiu ludzi albo powodować możliwość powstania takiego zagrożenia z opóźnieniem. Wykazanie istnienia potencjalnego zagrożenia awarią techniczną nie wystarcza do zakwalifikowania pracy o szczególnym charakterze, konieczne jest stwierdzenie związku przyczynowego między wystąpieniem powyższego zagrożenia a sposobem wywiązywania się przez pracownika z obowiązków wynikających zarówno z ich zakresu jak i instrukcji obsługi instalacji, czy poszczególnych jej urządzeń. Sąd Apelacyjny w Lublinie, w wyr. z 30 marca 2021 r. III AUa 1049/20 LEX nr 3165844, zwrócił uwagę, że do prac o szczególnym charakterze w rozumieniu pkt 14 załącznika nr 2 do ustawy 2008 r. o emeryturach pomostowych, można kwalifikować tylko takie prace, które polegają na „bezpośrednim sterowaniu”. Wykonujący je pracownik musi obsługiwać urządzenia, maszyny lub instalacje i stale kontrolować ich parametry, reagując na wszelkie odchylenia i podejmując działania korygujące, co w założeniu ma doprowadzić do niedopuszczenia do wystąpienia poważnej awarii ze skutkami dla bezpieczeństwa publicznego.
Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w postanowieniu z 20 września 2022 r. III USK 516/21 LEX nr 3488072 wskazując, iż pod pozycjami 13 i 14 załącznika nr 2 do ustawy z 2008 r. o emeryturach pomostowych kluczowe jest określenie czynności polegającej na
„bezpośrednim sterowaniu”. Językowo czynność sterowania (ster to urządzenie służące do kierowania statkami wodnymi i powietrznymi) polega na kierowaniu pracą jakiegoś urządzenia za pomocą innych odpowiednich urządzeń - czyli przy wykonywaniu tego rodzaju prac (polegających na „bezpośrednim sterowaniu”) pracownik musi obsługiwać urządzenia, maszyny lub instalacje i stale kontrolować ich parametry, reagując na wszelkie odchylenia i podejmując działania korygujące, co w założeniu ma doprowadzić do niedopuszczenia do wystąpienia poważnej awarii ze skutkami dla bezpieczeństwa publicznego.
W kwalifikowaniu czynności jako prac przy bezpośrednim sterowaniu procesami technicznymi mogącymi spowodować awarię techniczną albo przemysłową z poważnymi skutkami dla bezpieczeństwa publicznego duże znaczenie ma wielkość działalności pracodawcy, której dotyczyła praca ubezpieczonego, co przekłada się na kwalifikację tej pracy jako sterowania (kierowania) procesem technicznym, w odróżnieniu od zwykłego wykonywania czynności technicznych. W piśmiennictwie zwrócono uwagę, że konieczne jest istnienie związku przyczynowego między sterowaniem procesem technologicznymi lub technicznym a możliwością spowodowania awarii (B. Gudowska, K. Ślebzak (red.), Emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Emerytury pomostowe. Komentarz, (...) 2013, s. 923). Zatem konieczne jest stwierdzenie, że wykonywanie przez pracownika obowiązków przy obsłudze takich urządzeń, maszyn lub instalacji może grozić poważną awarią techniczną lub przemysłową ze skutkami dla bezpieczeństwa publicznego. Prace przy bezpośredniej obsłudze kotła przemysłowego nie stwarzają zagrożenie wystąpienia poważnej awarii przemysłowej lub technicznej ze skutkami dla bezpieczeństwa publicznego. Awarie kotłów przemysłowych wprawdzie zdarzają się, ale nie wykazano w niniejszej sprawie, aby w przypadku zakładu pracy ubezpieczonego wiązało się to z poważną awarią przemysłową lub techniczną i stwarzało zagrożenie dla bezpieczeństwa publicznego.
Sam fakt, że nieprawidłowe wykonywanie przez ubezpieczonego jego obowiązków, mogłoby spowodować potencjalne, niedookreślone zagrożenie, nie usprawiedliwia jeszcze uznania, że jego praca kwalifikuje się do prac określonych w punkcie 13. lub 14. załącznika do ustawy. Pracodawca ubezpieczonego wskazał w piśmie z 22 lipca 2025 r. wprawdzie, że każde nieprzewidziane negatywne zdarzenie może mieć wpływ na bezpieczeństwo publiczne, jednak dodał, iż w ponad trzydziestoletnim okresie funkcjonowania Miejskiego Przedsiębiorstw (...) Sp. z o.o. w B. zdarzenia takie nie miały miejsca, co więcej, przeprowadzane dotychczas badania środowiska pracy oraz bieżący nadzór nad przestrzeganiem zasad BHP w zakładzie nie wskazują na ryzyka poważnych skutków w zakresie bezpieczeństwa publicznego, który umożliwia normalne funkcjonowanie państwa w aspekcie zachowania zdrowia, życia i mienia jednostek. Pracownicy kotłowni pracują w środowisku spełniającym dopuszczalne normy, przy bieżącej kontroli zasad Bezpieczeństwa i Higieny Pracy.
Nadto (...) Sp. z o.o. w B. nie jest kategoryzowana jako zakład dużego ryzyka wystąpienia poważnej awarii przemysłowej i nie figuruje w wykazie zakładów o dużym ryzyku wystąpienia poważnej awarii przemysłowej.
W ocenie Sądu Apelacyjnego, praca wnioskodawcy nie polegała na bezpośrednim sterowaniu procesami technologicznymi czy technicznymi, lecz była typową pracą palacza kotłów przemysłowych polegającą na dostarczaniu do kotłów paliwa, utrzymywaniu właściwej temperatury, czyszczeniu kotła i związanych z nim urządzeń. W ramach wykonywania tej pracy wnioskodawca wprawdzie monitorował stan temperatury, ciśnienia, dopływu powietrza, lecz był to tylko wycinek jego pracy. Wprawdzie pkt 13 i 14 załącznika nr 2 nie konkretyzują stanowisk pracy, to jednak wskazują na określone przesłanki cechujące te stanowiska, która są silnie uwarunkowane co do rodzaju i przedmiotu prac a ponadto łączą się z potencjalnym zagrożeniem dla bezpieczeństwa publicznego. Zgodnie z ustaleniami, praca skarżącego nie spełniała tych przesłanek, gdyż chodzi o pracę przy bezpośrednim sterowaniu procesami technicznymi mogącymi spowodować awarię techniczną z poważnymi skutkami dla bezpieczeństwa publicznego, a nie o zwykłe prace fizyczne i techniczne palacza pieca. Skarżący nie pracował przy bezpośrednim sterowaniu procesami technologicznymi mogącymi stwarzać zagrożenie wystąpienia poważnej awarii przemysłowej ze skutkami dla bezpieczeństwa publicznego lub technicznymi mogącymi spowodować awarię techniczną lub przemysłową z poważnymi skutkami dla bezpieczeństwa publicznego. Z tego względu nie ma podstaw do kwalifikacji pracy wnioskodawcy jak prac wymienionych w pkt 13 i 14 załącznika nr 2.
W tych okolicznościach nie było podstaw do stwierdzenia, że praca wnioskodawcy od 20 października 1989 r. do 31 grudnia 2008 r. była pracą o szczególnym charakterze w rozumieniu pkt 13 lub 14 załącznika nr 2 u.e.p., co czyni niezasadnym zarzut naruszenia art. 49, art. 4 u.e.p.
W związku z powyższym Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 385 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.
O kosztach zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym Sąd Apelacyjny orzekł, uwzględniając zasadę odpowiedzialności za wynik procesu na podstawie art. 98 § 1, 1 1 i 3 k.p.c., art. 99 k.p.c. oraz art. 108 zd. 1 k.p.c. w zw. z § 9 ust. 2 i § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych.
SSA Iwona Krzeczowska-Lasoń