Wyrok SN z 4 października 2006, sygn. II CSK 229/06
Data orzeczenia
4 października 2006
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział II
Przewodniczący
SSN Irena Gromska-Szuster
Tagi
Podstawa prawna
art. 98
kpc
art. 108
kpc
art. 162
kpc
art. 168
kpc
art. 233
kpc
art. 378
kpc
art. 382
kpc
art. 385
kpc
Pokaż pozostałe podstawy prawne (7)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 4 października 2006 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Dariusz Zawistowski
SSN Tadeusz Żyznowski
Protokolant Anna Banasiuk
w sprawie z powództwa "Z.M." Spółki Akcyjnej
przeciwko „G.” spółce z ograniczoną odpowiedzialnością
o zapłatę,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 4 października 2006 r.,
skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego
z dnia 18 maja 2005 r., sygn. akt [...],
1) oddala skargę kasacyjną;
2) zasądza od strony pozwanej na rzecz strony powodowej
kwotę 1 800 zł (jeden tysiąc osiemset) tytułem zwrotu
kosztów postępowania kasacyjnego.
2
Uzasadnienie
Strona powodowa wnosiła o wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu
nakazowym zasądzającego na jej rzecz od strony pozwanej kwotę 93 026,87 zł
z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu wskazując, że roszczenie to wynika
z łączącej strony umowy z dnia 7 czerwca 1999 r. o roboty budowlane, na mocy
której strona powodowa wykonała stan surowy wraz z przyłączami budynku
biurowo-handlowego i w dniu 27 kwietnia 2001 r. wystawiła końcową fakturę nr
[...]/01 za wykonane prace na kwotę dochodzona pozwem, którą strona pozwana
potwierdziła, ale mimo upływu terminu płatności i wezwań do zapłaty, nie
uregulowała. Do pozwu dołączono umowę o roboty budowlane wraz z aneksem,
fakturę z dnia 27 kwietnia 2001 r. nr [...]/01 z podpisem osoby upoważnionej przez
pozwanego do jej przyjęcia oraz dwa wezwania do zapłaty.
W dniu 4 września 2002 r. został wydany nakaz zapłaty uwzględniający
powództwo.
Strona pozwana wniosła od niego zarzuty wskazując, że strony zawarły
porozumienie o rozliczeniu wykonanych robót i w porozumieniu tym brak kwoty
dochodzonej pozwem. Zarzuciła naruszenie art. 47912
k.p.c. przez nie załączenie
do pozwu dokumentów, z których wynikałoby dochodzone roszczenie a także
wadliwe wykonanie przez powoda robót objętych umową i nie dostarczenie
gwarancji bankowych. Podniosła, że nawet gdyby roszczenie było usprawiedliwione
co do zasady, to z uwagi na jego wysokość, niższą od kwoty, jaką pozwany
zgodnie z umową miał prawo zatrzymać tytułem kaucji, należałoby uznać
powództwo za przedwczesne.
Przewodniczący wydając zarządzenie o doręczeniu odpisu zarzutów stronie
powodowej, zobowiązał ją do ustosunkowania się do nich i zgłoszenia wszelkich
wniosków dowodowych w terminie 14 dni pod rygorem ich pominięcia.
Strona powodowa w zakreślonym przez Sąd terminie złożyła odpowiedź na
zarzuty i zgłosiła w niej wnioski dowodowe z zeznań świadków oraz załączyła
dowody z dokumentów dotyczące między innymi porozumienia zawartego przez
strony i wystawienia w jego wyniku faktury z dnia 27 kwietnia 2001 r. na
3
dochodzoną pozwem kwotę oraz pism pozwanego, w których nie kwestionował on
tej należności.
W odpowiedzi na to strona pozwana, zarzucając ponownie naruszenie art.
47912
§ 1 k.p.c., wnosiła o oddalenie zgaszonych przez powoda wniosków
dowodowych.
Sąd Okręgowy, nie podzielając powyższego zarzutu, po przeprowadzeniu
postępowania dowodowego w oparciu o wszystkie dowody zgłoszone przez obie
strony stwierdził, że strony łączyła umowa o roboty budowlane, wykonane przez
powoda i rozliczone załączoną do pozwu fakturą z dnia 27 kwietnia 2001 r., której
pozwany nie kwestionował ani przed ani w toku procesu i jeszcze przed jego
wytoczeniem uznał objętą nią należność. Analizując zaakceptowane przez obie
strony końcowe porozumienie z dnia 27 lutego 2001 r. o rozliczeniu robót, Sąd
pierwszej instancji stwierdził, iż wynika z niego, że sporna między stronami była
kwota 114 881,50 zł, a w wyniku późniejszych uzgodnień, została ustalona kwota
należności wskazana w załączonej do pozwu fakturze z dnia 27 kwietnia 2001 r.,
którą strona pozwana zaakceptowała. Nie przedstawiła też w toku procesu
dowodów, ani zarzutów, które podważałyby zasadność dochodzonej przez powoda
w oparciu o tę fakturę należności. Z tych przyczyn Sąd Okręgowy na podstawie art.
647 k.c. uwzględnił powództwo.
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 18 maja 2005r. Sąd Apelacyjny oddalił
apelację strony pozwanej opartą na zarzucie naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.
Rozważając podniesiony przez pozwanego w toku procesu przed Sądem
pierwszej instancji zarzut prekluzji dowodowej, Sąd Apelacyjny stwierdził, że nie
doszło w sprawie do naruszenia art. 495 ani art. 47912
§ 1 k.p.c. Pozew, w którym
dochodzone było roszczenie z umowy o roboty budowlane, zawierał wszystkie
niezbędne twierdzenia i załączono doń wystarczające dowody na uzasadnienie
tych roszczeń, które wynikały z rozliczenia robót i wystawienia faktury
zaakceptowanej przez pozwanego. Powód wypełnił zatem, zdaniem Sądu
Apelacyjnego, obowiązek wynikający z art. 47912
§ 1 k.p.c. Konieczność powołania
przez niego dalszych dowodów wynikała ze stanowiska zajętego przez pozwanego
w zarzutach od nakazu zapłaty, w których zakwestionowano należność objętą
4
zaakceptowanym uprzednio rachunkiem. Powód nie utracił więc uprawnienia do
powoływania się na nowe dowody i przedstawiając je w piśmie z dnia
30 października 2002 r., realizował swoje uprawnienia wynikające z art. 495 § 3
k.p.c.
Sąd drugiej instancji nie podzielił apelacyjnego zarzutu naruszenia art. 233 §
1 k.p.c. a oceniając merytorycznie roszczenie powoda uznał je za uzasadnione jako
uzgodnione przez strony i wynikające z ich rozliczeń dokonywanych w okresie
lutego i marca 2001 r., po wykonaniu robót przez powoda zakończonych
ostatecznym uzgodnieniem należności w kwocie wskazanej w fakturze z dnia
27 kwietnia 2001 r., którą pozwany zaakceptował, a w toku procesu nie podważył
skutecznie jej zasadności.
W skardze kasacyjnej opartej na drugiej podstawie, strona pozwana
zarzuciła naruszenie art. 47912
§ 1 k.p.c. w związku z art. 495 § 3 k.p.c. przez
uwzględnienie twierdzeń i dowodów powoda zgłoszonych po upływie
siedmiodniowego terminu przewidzianego w art. 495 § 3 k.p.c., a także przez
uznanie, że powód mógł skutecznie złożyć dowody w sprawie dopiero
w odpowiedzi na zarzuty pozwanego od nakazu zapłaty, wydanego
w postępowaniu nakazowym, a także przez uznanie, że przepis art. 495 § 3 in fine
k.p.c. ma zastosowanie w sprawach gospodarczych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Oceniając powyższe zarzuty trzeba przede wszystkim stwierdzić, że skoro
skarga kasacyjna jest środkiem odwoławczym od orzeczenia sądu drugiej instancji,
to nieskuteczne jest zgłaszanie w niej zarzutów naruszenia przepisów, które
stosował tylko sąd pierwszej instancji i których nie mógł naruszyć nie stosujący ich
sąd odwoławczy, a takie zarzuty zgłoszone zostały w skardze kasacyjnej
pozwanego. Sąd Apelacyjny nie stosował w postępowaniu odwoławczym, ani art.
47912
§ 1 k.p.c., ani art. 495 § 3 k.p.c. Przepisy te zastosował i ewentualnie
naruszył, Sąd Okręgowy, co powinno być przedmiotem zarzutów apelacyjnych,
których strona pozwana w apelacji wprost nie podniosła. Przedmiotem zarzutów
skargi kasacyjnej mogłoby być jedynie, albo zarzucenie Sądowi odwoławczemu
naruszenia art. 378 § 1 k.p.c., gdyby nie ustosunkował się do podniesionych
5
w apelacji zarzutów naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 47912
§ 1 i art.
495 § 3 k.p.c., albo naruszenia art. 382 k.p.c. w zw. z art. 47912
§ 1 i art. 495 § 3
k.p.c., jeżeli Sąd drugiej instancji orzekł na podstawie materiału zebranego przez
Sąd pierwszej instancji z naruszeniem art. 47912
§ 1 i art. 495 § 3 k.p.c. Już zatem
tylko brak w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 378 § 1 k.p.c., albo art. 382
k.p.c. sprawia, że zgłoszone zarzuty naruszenia jedynie art. 47912
§ 1 k.p.c. i art.
495 § 3 k.p.c. nie mogą być uznane za skuteczne w odniesieniu do wyroku Sądu
drugiej instancji.
Zarzuty te są również nie uzasadnione.
Rozważając w pierwszej kolejności podniesione w skardze kasacyjnej
zagadnienie, które przepisy dotyczące pozwu i prekluzji dowodowej odnoszącej się
do powoda, mają zastosowanie w postępowaniu nakazowym toczącym się
w sprawie gospodarczej, trzeba stwierdzić, że zarówno postępowanie nakazowe,
jak i postępowanie w sprawach gospodarczych, są postępowaniami odrębnymi.
Zasadą jest, że w postępowaniu odrębnym mają w pierwszej kolejności
zastosowanie przepisy właściwe dla tego postępowania a dopiero w braku
szczególnych uregulowań stosuje się przepisy ogólne, jeżeli nie kolidują
z przepisami regulującymi postępowanie odrębne. Postępowanie nakazowe jest
postępowaniem odrębnym zarówno w stosunku do ogólnego postępowania
procesowego, jak i w stosunku do postępowania odrębnego w sprawach
gospodarczych i zawiera szczególne regulacje odnoszące się między innymi do
pozwu, zarzutów i dalszego postępowania po ich wniesieniu. W kwestiach, które
w tym postępowaniu są uregulowane w sposób szczególny, nie mają
zastosowania, ani przepisy odnoszące się do ogólnego postępowania
procesowego, ani odnoszące się do szczególnego postępowania w sprawach
gospodarczych. Jeżeli zatem sprawa gospodarcza toczy się w postępowaniu
nakazowym, w pierwszej kolejności mają zastosowanie przepisy regulujące to
postępowanie, a dopiero w ich braku, przepisy o postępowaniu w sprawach
gospodarczych, albo przepisy ogólne, o ile nie kolidują z regulacjami postępowania
nakazowego. Wskazują na to między innymi postanowienia art. 47914
§ 1 k.p.c., z
którego wynika, że ten ogólny przepis o obowiązkach pozwanego w sprawach
gospodarczych ma zastosowanie tylko w tych sprawach gospodarczych, w których
6
sąd nie wydał nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym lub upominawczym,
bowiem obowiązki pozwanego w postępowaniu nakazowym i upominawczym
regulują w sposób szczególny przepisy odnoszące się do tych postępowań (art.
493 i art. 503 k.p.c.) i w tym zakresie nie mają zastosowania przepisy „ogólne”
dotyczące obowiązków pozwanego w postępowaniu w sprawach gospodarczych.
O tym zatem, czy w odniesieniu do wymogów pozwu i dalszych obowiązków
powoda w postępowaniu nakazowym w sprawie gospodarczej mają zastosowanie
przepisy „ogólne” postępowania gospodarczego, decyduje to, czy kwestie te są
uregulowane w sposób szczególny w przepisach dotyczących postępowania
nakazowego. W odniesieniu do pozwu taką regulację szczególną zawiera art. 485
k.p.c. wskazujący, w jakich okolicznościach i na podstawie jakich dowodów sąd
wydaje nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym. Determinuje to konieczną treść
pozwu i obowiązki powoda co do tego, jakie twierdzenia i okoliczności powinien
zawrzeć w pozwie oraz jakie dowody do niego dołączyć. Regulacja ta jest regulacją
szczególną w stosunku do postanowień art. 47912
k.p.c., bowiem postępowanie
nakazowe jest postępowaniem uproszczonym, jakie można wszcząć w każdej
sprawie, nie tylko gospodarczej, jeżeli jej przedmiotem są określone ustawowo
roszczenia, dochodzone na podstawie określonych ustawowo dowodów
z dokumentów. Powód w postępowaniu nakazowym musi zatem wskazać
w pozwie tylko te okoliczności, które w świetle art. 385 k.p.c. uzasadniają wydanie
nakazu zapłaty i załączyć tylko te dowody, które zgodnie z powołanym przepisem
mogą być podstawą wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym. Byłoby
zaprzeczeniem zasadom i celowi tego postępowania, żądanie od powoda, by już
w pozwie w postępowaniu nakazowym podawał te wszystkie twierdzenia i dowody,
o których mowa w art. 47912
k.p.c., wymagane w zwykłym postępowaniu
gospodarczym między innymi dlatego, że nie zawsze powód dysponuje
dokumentami, na podstawie których mógłby być wydany nakaz zapłaty
w postępowaniu nakazowym. Z tych wszystkich względów należy stwierdzić,
wbrew stanowisku skarżącego, że w zakresie twierdzeń i załączonych dowodów,
pozew w postępowaniu nakazowym powinien odpowiadać wymaganiom art. 485
k.p.c., a nie art. 47912
k.p.c.
7
W rozpoznawanej sprawie pozew odpowiadał powyższym wymaganiom.
Powód dochodził wynagrodzenia z umowy o roboty budowlane i jako dowód
załączył umowę oraz zaakceptowany przez pozwanego rachunek (fakturę z dnia
27 kwietnia 2001 r.). Tak sformułowany pozew i załączone do niego dowody
z dokumentów spełniały wymagania art. 485 § 1 pkt 2 k.p.c., a zarzut naruszenia
art. 47912
k.p.c. jest bezprzedmiotowy skoro, jak wskazano wyżej, przepis ten nie
miał zastosowania.
Dalsze obowiązki powoda i ograniczenia czasowe w zgłaszaniu twierdzeń
i dowodów w postępowaniu nakazowym po wniesieniu zarzutów od nakazu zapłaty
reguluje art. 495 § 2 i 3 k.p.c. Zgodnie z postanowieniami ostatniego ze
wskazanych przepisów powód może powołać okoliczności faktyczne, zarzuty
i wnioski dowodowe, jeżeli wykaże, że nie mógł z nich skorzystać wcześniej lub
gdy potrzeba ich powołania wynikła później, co ma miejsce przede wszystkim
wówczas, gdy powód odnosi się do twierdzeń i dowodów przedstawionych przez
pozwanego w zarzutach od nakazu zapłaty. Wtedy bowiem dopiero powstaje
potrzeba zgłoszenia przez powoda twierdzeń i dowodów, które nie musiały być
zgłoszone w pozwie, a których konieczność zgłoszenia wynikła ze stanowiska
pozwanego zajętego w zarzutach od nakazu zapłaty. Jak słusznie wskazał Sąd
Najwyższy w wyroku z dnia 12 maja 2006 r. V CSK 55/06 (nie publ.), nawet
w świetle postanowień art. 47912
§ 1 k.p.c. trudno byłoby wymagać od powoda,
aby zgłaszał już w pozwie także takie twierdzenia i dowody, które antycypowałyby
ewentualny sposób obrony pozwanego. Tym bardziej odnosi się to do zgłaszania
twierdzeń i dowodów w postępowaniu nakazowym, w którym podstawę roszczeń
zgłoszonych w pozwie stanowi określony ustawowo dokument i dopiero po podjęciu
przez pozwanego obrony w zarzutach od nakazu zapłaty, powstaje potrzeba
zgłoszenia przez powoda twierdzeń i dowodów odnoszących się do wybranego
przez pozwanego sposobu obrony. Te nowe fakty i dowody powód może powołać
w terminie siedmiu dni od doręczenia mu pisma zawierającego zarzuty od nakazu
zapłaty. Jest to ustawowy termin prekluzyjny, który nie może być przedłużany ani
skracany i którego upływ, co do zasady, powoduje nie tylko niemożność zgłoszenia
przez powoda nowych faktów i dowodów, lecz również niedopuszczalność
rozpoznania ich i dopuszczenia przez sąd ani czynienia na ich podstawie ustaleń
8
faktycznych. Termin ten może być jedynie, na wniosek powoda, przywrócony na
zasadach określonych w art. 168 k.p.c.
W rozpoznawanej sprawie zgodzić się należy z Sądem Apelacyjnym, że
dopiero po wniesieniu zarzutów od nakazu zapłaty i w związku z ich treścią, mogła
powstać potrzeba zgłoszenia przez powoda dowodów, które zgłosił w piśmie z dnia
30 października 2002 r., po doręczeniu mu w dniu 16 października 2002 r. odpisu
zarzutów. Zgodnie z art. 495 § 3 zd. ostatnie k.p.c. powód powinien dowody te
zgłosić do dnia 23 października 2002 r. Tymczasem Sąd Okręgowy, z naruszeniem
powyższego przepisu, zakreślił powodowi nie siedmio, ale czternastodniowy termin
do ich zgłoszenia i powód termin ten zachował, naruszając obligatoryjny termin
ustawowy. Przedłużenie przez Sąd Okręgowy ustawowego terminu z art. 495 § 3
zd. ostatnie k.p.c. było bez wątpienia uchybieniem procesowym, na które strona
pozwana powinna była, zgodnie z art. 162 k.p.c., zwrócić uwagę Sądu. Skoro tego
nie uczyniła, nie przysługuje jej prawo powoływania się na to uchybienie w skardze
kasacyjnej, tym bardziej, że nie powołała się na nie także w apelacji. Celem
regulacji art. 162 k.p.c. jest bowiem zapobieganie nielojalności procesowej przez
zobligowanie stron do zwracania na bieżąco uwagi sądu na wszelkie uchybienia
procesowe w celu ich niezwłocznego wyeliminowania i niedopuszczenie do
celowego tolerowania przez strony takich uchybień z zamiarem późniejszego
wykorzystania ich w środkach odwoławczych. Zgłoszenie wskazanego uchybienia
Sądowi Okręgowemu umożliwiłoby ewentualne złożenie przez stronę powodową
wniosku o przywrócenie terminu albo dopuszczenie przez Sąd z urzędu wniosków
dowodowych zgłoszonych przez powoda w terminie zakreślonym przez Sąd
z naruszeniem art. 495 § 3 zd. ostatnie k.p.c. (porównaj wyrok Sądu Najwyższego
z dnia 22 lutego 2006 r. III CK 341/05, jeszcze nie publ.). Pozwoliłoby zatem na
wyeliminowanie na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego następstw błędu
sądu, za który strony nie powinny ponosić ujemnych skutków procesowych. Skoro
strona pozwana uchybienia tego nie zgłosiła w sposób określony w art. 162 k.p.c.,
nie może się na nie obecnie skutecznie powoływać.
Niezależnie od tego trzeba też stwierdzić, że w rozpoznawanej sprawie
naruszenie art. 395 § 3 zd. ostatnie k.p.c. ostatecznie nie miało wpływu na jej
rozstrzygnięcie, co jest koniecznym warunkiem skuteczności kasacyjnych zarzutów
9
procesowych. Przeprowadzenie dowodów zgłoszonych przez stronę powodową po
terminie prekluzyjnym wskazanym w tym przepisie o tyle bowiem nie miało
znaczenia, że rozstrzygając sprawę Sądy obu instancji oparły się w istocie nie na
tych dowodach a na dowodzie załączonym już do pozwu - na fakturze z dnia
27 kwietnia 2001 r., niekwestionowanej przez pozwanego i uznanej przez Sądy za
dowód najbardziej miarodajny i nie podważony przez pozwanego w toku procesu.
Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814
k.p.c.
oddalił skargę kasacyjną i na podstawie art. 98 § 1 k.p.c. w związku z art. 108 § 1
zd. pierwsze k.p.c. i art. 39821
k.p.c. zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda
koszty postępowania kasacyjnego związane ze złożeniem odpowiedzi na skargę
kasacyjną.