Wyrok SN z 25 kwietnia 2012, sygn. II CSK 477/11
Data orzeczenia
25 kwietnia 2012
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział II
Przewodniczący
SSN Mirosław Bączyk
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (16)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 25 kwietnia 2012 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)
SSN Anna Owczarek
SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)
w sprawie z powództwa R. P.
przeciwko Agencji Nieruchomości Rolnych w W., R. K.,
M. Z. – W. i J. W.
o ustalenie, zapłatę i ochronę dóbr osobistych ,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 25 kwietnia 2012 r.,
skargi kasacyjnej powoda
od wyroku Sądu Apelacyjnego
z dnia 4 listopada 2010 r.,
uchyla zaskarżony wyrok, znosi postępowanie objęte
protokołem rozprawy z dnia 4 listopada 2010r i przekazuje
sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i
rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
2
Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 27 stycznia 2010 r. oddalił w całości
powództwo wniesione przez powoda R. P. o ustalenie, nakazanie złożenia
oświadczenia woli, zapłatę, wydanie i ochronę dóbr osobistych. W jego ocenie, brak
było podstaw do stwierdzenia wadliwości w postępowaniach przetargowych
prowadzonych przez Agencję Nieruchomości Rolnych, których przedmiotem była
sprzedaż nieruchomości rolnych będących przedmiotem zainteresowania powoda.
Sąd Okręgowy uznał również, że ustalenia faktyczne poczynione w sprawie nie
pozwalały także przyjąć, że pozwana Agencja dopuściła się naruszenia dóbr
osobistych powoda. Sąd Okręgowy nie uwzględnił wniosku powoda o odroczenie
rozprawy w dniu 27 stycznia 2010 r., w której powód brał udział osobiście i był
także reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu. Sąd Okręgowy ustalił, że
biegli psychiatrzy w opinii z dnia 21 listopada 2007 r., sporządzonej na potrzeby
postępowania karnego, stwierdzili, że powód jest niezdolny do brania udziału w
czynnościach procesowych i wymaga leczenia psychiatrycznego w związku z
rozpoznaną u niego chorobą psychiczną pod postacią uporczywych zaburzeń
urojeniowych – obłędu pieniaczego. Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 6 maja
2010 r. cofnął powodowi ustanowienie pełnomocnika z urzędu.
Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 4 listopada 2010 r. oddalił apelację powoda.
Podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji oraz jego ocenę prawną i nie
stwierdził podstaw do przyjęcia, że w toku postępowania przed Sądem Okręgowym
doszło do pozbawienia powoda możliwości obrony jego praw i z tego względu w
postępowaniu tym miała miejsce nieważność postępowania. Sąd Apelacyjny nie
uwzględnił wniosku powoda o odroczenie rozprawy apelacyjnej i odrzucił wniosek
powoda o wyłączenie sędziów rozpoznających apelację, uznając go za oczywiście
bezzasadny.
Skarga kasacyjna powoda została oparta na obu podstawach kasacyjnych
określonych w art. 3983
§ 1 k.p.c. Zarzucono w niej naruszenie art. 386 § 2 k.p.c.
w zw. z art. 378 § 1 k.p.c., art. 386 § 2 k.p.c. w zw. z art. 94 i 95 k.p.c., art. 379
pkt 2 k.p.c. i art. 70 k.p.c., art. 202 k.p.c. w zw. z art. 392 § 1 k.p.c., art. 378 § 1
k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 5 k.p.c., art. 5 k.p.c. i art. 93 k.p.c., art. 378 § 1 k.p.c.
w zw. z art. 379 pkt 5 k.p.c., art. 150 pkt 4 k.p.c. i art. 214 k.p.c., art. 259 pkt 3
3
k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 5 k.p.c., art. 531
k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391
§ 1 k.p.c., art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 214 § 1 k.p.c., art. 45 Konstytucji, art. 92
Konstytucji w zw. z art. 32 i art. 39a ust 1 ustawy o gospodarowaniu
nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa, art. 54 ustawy o gospodarowaniu
nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa, § 3, § 5, § 7 i § 10 Rozporządzenia
Ministra Skarbu Państwa z dnia 8 sierpnia 1997 r. w sprawie określenia
szczegółowego trybu sprzedaży nieruchomości i ich części składowych, warunków
rozkładania ceny sprzedaży na raty, stawki szacunkowej gruntów oraz trybu
prowadzenia przetargów na dzierżawę, art. 72 k.c. oraz art. 2 ustawy o księgach
wieczystych i hipotece w zw. z art. 354 § 2 k.c., art. 64 k.c., art. 354 k.c. art. 476
k.c., art. 477 § 1 k.c., art. 355 k.c., art. 472 k.c., art. 487 k.c. W oparciu o te zarzuty
skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku lub wyroków Sądów obu
instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie zmianę
zaskarżonego wyroku i orzeczenie zgodnie z żądaniem pozwu.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W pierwszej kolejności podlegały rozpoznaniu zarzuty naruszenia przepisów
postępowania, które, w ocenie skarżącego, decydowały o nieważności
postępowania przed Sądem Apelacyjnym. Dotyczyły one problematyki pozbawienia
powoda możliwości obrony jego praw w związku z oddaleniem wniosku
o odroczenie rozprawy oraz wadliwości postępowania w przedmiocie rozpoznania
wniosku powoda o wyłączenie sędziów.
Sąd Apelacyjny miał na uwadze, że na rozprawie w dniu 4 listopada 2010 r.
powód nie był już reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu. Podkreślił, że było
to wynikiem cofnięcia przez powoda wniosku o ustanowienie pełnomocnika
z urzędu i w tej sytuacji wniosek powoda o odroczenie rozprawy w celu
ustanowienia adwokata z wyboru był nieuzasadniony. Stwierdził jednocześnie,
że w tych warunkach powód nie mógł „skutecznie domagać się odroczenia
rozprawy apelacyjnej z powołaniem się na opinię biegłych lekarzy psychiatrów ze
sprawy karnej”. Tego stanowiska bliżej nie wyjaśnił, co zostało zasadnie
zakwestionowane w skardze kasacyjnej. Po pierwsze opinii tej nie dyskwalifikowało
to, że została sporządzona na potrzeby postępowania karnego, skoro ocena tych
4
biegłych mogła mieć znaczenie także dla rozważenia możliwości występowania
powoda samodzielnie w postępowaniu cywilnym.
Wymaga też podkreślenia, że do tej opinii odwołał się wyraźnie Sąd
Okręgowy, dokonując ustaleń w sprawie. Po drugie treść tej opinii wskazuje,
że zachodzi wątpliwość co do zdolności procesowej powoda, a jej brak stanowi
podstawę nieważności postępowania (art. 379 pkt 2 k.p.c.). W związku z zarzutami
apelacji dotyczącymi nieważności postępowania oraz uwzględniając treść art. 378
§ 1 k.p.c., Sąd Apelacyjny miał obowiązek przeprowadzenia oceny, czy powód
posiadał i posiada zdolność procesową. Zaniechanie przeprowadzenia takiej oceny
stanowiło uchybienie procesowe mające wpływ na wynik sprawy i przesądzało już
o zasadności skargi kasacyjnej.
Niezależnie od tej oceny należało jednak przyjąć, że wskazana wyżej opinia
psychiatryczna w sposób jednoznaczny wskazywała, że powód jest niezdolny do
brania samodzielnie udziału w czynnościach procesowych. Niezależnie zatem od
oceny jego zachowania z punktu widzenia dobrych obyczajów procesowych
i rzetelności postępowania, w związku ze zrezygnowaniem przez powoda
z pełnomocnika z urzędu, nie można podzielić oceny Sądu Apelacyjnego o braku
podstaw do odroczenia rozprawy w celu umożliwienia powodowi ustanowienia
pełnomocnika z wyboru. W konsekwencji, przy uwzględnieniu stanu zdrowia
powoda, należy przyjąć, że rozpoznanie apelacji na rozprawie w dniu 4 listopada
2010 r. doprowadziło do pozbawienia powoda możliwości obrony jego praw
i spowodowało nieważność tego postępowania (art. 379 pkt 5 k.p.c.). Nakazywało
to uchylenie zaskarżonego wyroku i zniesienie postępowania (art. 386 § 2 k.p.c.
w zw. z art. 39821
k.p.c.). W tej sytuacji bezprzedmiotowe stało się rozpoznawanie
zarzutów naruszenia prawa materialnego.
Wymagał natomiast rozważenia zarzut naruszenia art. 531
k.p.c. Zarzut ten
był uzasadniony. Sąd Apelacyjny wniosek powoda o wyłączenie sędziów uznał za
oczywiście bezzasadny i odrzucił go na podstawie art. 531
k.p.c. Pojęcie oczywistej
bezzasadności wniosku o wyłączenie sędziego oznacza, że wniosek ten z przyczyn
natury zasadniczej nie może być uwzględniony, co ma miejsce np. wówczas, gdy
powołana we wniosku przyczyna wyłączenia sędziego nie może spowodować jego
5
uwzględnienia. Art. 531
k.p.c. stanowi regulację o charakterze szczególnym
i niemożliwa jest jego wykładnia rozszerzająca. Zatem w przypadku, gdy zachodzi
potrzeba stwierdzenia, czy podstawa umożliwiająca wyłączenie sędziego zachodzi
w danej sprawie, nie można przyjąć, że tego rodzaju ocena może być dokonana na
płaszczyźnie oczywistej bezzasadności wniosku. Skarżący twierdził zaś między
innymi, że sędziowie, których dotyczył wniosek są krewnymi, powinowatymi
i znajomymi pozwanych i zawsze działali na szkodę powoda. W tej sytuacji brak
było podstaw do odrzucenia wniosku.
Rozpoznanie apelacji powoda przez sędziów, których dotyczył wniosek
o wyłączenie, bez jego prawidłowego rozpoznania, nakazywało stwierdzenie, że
skład sądu był sprzeczny z przepisami prawa w rozumieniu art. 379 pkt 4, co
stanowiło kolejną podstawę dla stwierdzenia nieważności postępowania przed
Sądem Apelacyjnym.