Postanowienie z 13 maja 2026, sygn. IX Ca 1320/25

POSTANOWIENIE

Dnia 13 maja 2026 r.

Sąd Okręgowy w Olsztynie IX Wydział Cywilny Odwoławczy

w składzie następującym:

Przewodniczący:	SSO Agnieszka Żegarska
Protokolant:	st. sekr. sąd. Marta Borowska

po rozpoznaniu w dniu 13 maja 2026 r. w Olsztynie na rozprawie

sprawy z wniosku H. V. (1)

z udziałem D. V.-(...)

o dział spadku

na skutek apelacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu Rejonowego w Olsztynie, z dnia 26 sierpnia 2025 r., sygn. akt X Ns 218/19,

oraz zażalenia uczestniczki

od punktu 7 i 8 postanowienia Sądu Rejonowego w Olsztynie dotyczący, z dnia 26 sierpnia 2025 r., sygn. akt X Ns 218/19,

p o s t a n a w i a

I.sprostować w komparycji zaskarżonego postanowienia przedmiot sprawy w ten sposób, że w miejsce błędnie wpisanych słów „o dział spadku ze zniesieniem współwłasności” wpisać prawidłowo „o dział spadku”,

II.oddalić apelację,

III.oddalić zażalenie,

IV.koszty postępowania odwoławczego wnioskodawca oraz uczestniczka postępowania ponoszą każdy w zakresie związanym ze swym udziałem w sprawie.

Agnieszka Żegarska

Sygn. akt IX Ca 1320/25,

IX Cz 449/25

UZASADNIENIE

Wnioskodawca H. V. (1) wystąpił z wnioskiem o dział spadku ze zniesieniem współwłasności, w którym domagał się:

a) ustalenia, że w skład spadku po S. V. (1) wchodzą udziały we własności (...) o pow. 0,2066 ha zabudowanej budynkiem mieszkalnym o powierzchni ok. 120 m2, garażem murowanym oraz drewnianą kuźnią o łącznej wartości 120.000 zł, dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadzi (...) nr (...);

b) dokonania działu spadku i zniesienia współwłasności ww. nieruchomości poprzez przyznanie na własność H. V. (1) udziału w 1/2 należącego do D. V. – D. z orzeczeniem na jej rzecz spłaty w kwocie 60.000 zł.

Uczestniczka postępowania D. D. wniosła o ustalenie, że w skład spadku po S. V. (1) zmarłym 25 kwietnia 2016 r. w R. wchodzi prawo własności (...) o powierzchni 0,2066 ha zabudowanej budynkiem mieszkalnym o powierzchni ok. 120 m2, garażem murowanym oraz drewnianą kuźnią o łącznej wartości 400 000 zł, dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadzi (...) nr (...).

Jednocześnie wniosła o dokonanie działu spadku w ten sposób, że:

I.w przypadku, gdyby nieruchomości, dla których Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadzi KW nr (...) oraz KW nr (...) przekazane wnioskodawcy w drodze umowy darowizny podlegały zaliczeniu na należną mu schedę spadkową to wówczas przyznanie prawa własności nieruchomości (...) powinno nastąpić na własność uczestniczki bez spłat i dopłat na rzecz wnioskodawcy;

II.w przypadku, gdyby nieruchomości, dla których Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadzi KW nr (...) oraz KW nr (...) przekazane wnioskodawcy w drodze umowy darowizny nie podlegały zaliczeniu na schedę spadkową to wówczas dokonanie podziału fizycznego (...) poprzez wyodrębnienie 2 samodzielnych lokali mieszkalnych i przyznanie na wyłączną własność uczestniczki lokalu znajdującego się na I kondygnacji domu wraz z proporcjonalnym udziałem w działce (...) nr (...) i połową garażu i kuźni, zaś wnioskodawca otrzyma na wyłączną własność samodzielny lokal mieszkalny położony na II kondygnacji wraz z proporcjonalnym udziałem w (...), połową garażu oraz połową kuźni.

Dalej wniosła o zasądzenie od wnioskodawcy na rzecz uczestniczki kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz zgłosiła do rozliczenia pożytki cywilne nieruchomości w postaci czynszu najmu uzyskiwanego i pobieranego przez wnioskodawcę od maja 2016 r. do sierpnia 2019 r. w łącznej kwocie 40.000 zł i w rezultacie wniosła o zasądzenie od wnioskodawcy na swoją rzecz kwoty 20.000 zł wraz z odsetkami od dnia wniesienia odpowiedzi na wniosek do dnia zapłaty.

Pismem z dnia 28 sierpnia 2019 r. wnioskodawca sprzeciwił się podziałowi fizycznemu nieruchomości wchodzącej w skład spadku wskazując, że podział ten jest niemożliwy i niewskazany ze względu na trwający pomiędzy uczestnikami konflikt, co sprawia, że ich wspólne zamieszkiwanie jest dalece niewskazane. Dalej przyznał, że otrzymał od rodziców nieruchomości rolne w darowiźnie, lecz zakwestionował, aby ich wartość wynosiła 2.000.000 zł. Zaznaczył, że uczestniczka również otrzymała od rodziców darowizny w postaci nieruchomości zabudowanej domem jednorodzinnym w A. oraz nieruchomość rolną położoną w R..

Pismem z dnia 25 kwietnia 2022 r. uczestniczka w swoim ostatecznym stanowisku wniosła o ustalenie, że w skład spadku po S. V. (1) zmarłym 25 kwietnia 2016 r. w R. wchodzi prawo własności (...) o powierzchni 0,2066 ha zabudowanej budynkiem mieszkalnym o powierzchni ok. 120 m2, garażem murowanym oraz drewnianą kuźnią o łącznej wartości 400.000 zł, dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadzi (...) nr (...) i dokonanie działu spadku wraz ze zniesieniem współwłasności w ten sposób, że prawo własności (...) przyznać na wyłączną własność uczestniczki bez obowiązku spłat i dopłat na rzecz wnioskodawcy. Nadto, wniosła o rozliczenie pożytków cywilnych nieruchomości w postaci czynszu najmu uzyskiwanego i pobieranego przez wnioskodawcę od maja 2016 r. do kwietnia 2022 r. w kwocie po 500 zł miesięcznie tj. łącznie 36.000 zł i zasądzenie na rzecz uczestniczki kwoty 18.000 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od daty uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

Postanowieniem z dnia 26 sierpnia 2025r., sygn. akt X Ns 218/19, Sąd Rejonowy w Olsztynie:

- w pkt 1. ustalił, że w skład spadku po S. V. (1), zmarłym w dniu 25 kwietnia 2016 r. w R. wchodzi nieruchomość zabudowana stanowiąca (...), położoną w R., dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadzi (...) o wartości 336.000 zł.

-w pkt 2. ustalił, że do schedy spadkowej należnej H. V. (1) po spadkodawcy, należy doliczyć połowę wartości darowizny jaką otrzymał od spadkodawcy S. V. (1) oraz jego żony C. V. na podstawie aktu notarialnego z dnia 6 września 2000 roku, sporządzonego w Kancelarii (...) w L. przed notariuszem W. D. (...) Nr (...) tj. 1.070.500 zł,

- pkt 3. ustalił, że do schedy spadkowej należnej D. V. D. po spadkodawcy, należy doliczyć połowę wartości darowizny jaką otrzymała od spadkodawcy S. V. (1) oraz jego żony C. V. na podstawie aktu notarialnego z dnia 4 września 2000 roku, sporządzonego w (...) w L. przed notariuszem W. H. (2) (...) Nr (...) tj. 167.500 zł.

-w punkcie 4. dokonał działu spadku i zniesienia współwłasności nieruchomości opisanej w punkcie 1, w ten sposób, że przyznał ją na wyłączną własność uczestniczce D. V.-D., bez obowiązku spłaty na rzecz wnioskodawcy H. V. (1),

- w punkcie 5. oddalił wniosek uczestniczki D. V.-D. o rozliczenie pożytków cywilnych z użytkowania nieruchomości przez wnioskodawcę H. V. (1) ,

-w punktach 6 i 7 nakazał ściągnąć od wnioskodawcy H. V. (1) na rzecz Skarbu Państwa kwotę 8.805,42 zł tytułem wydatków tymczasowo poniesionych w sprawie, zaś od uczestniczki D. V.-D. na rzecz Skarbu Państwa kwotę 7.805,42 zł,

- w punkcie 8 orzekł, że w pozostałym zakresie koszty postępowania strony ponoszą we własnym zakresie.

Sąd Rejonowy ustalił, że postanowieniem z dnia 19 grudnia 2017 r. wydanym w sprawie X Ns 726/17 Sąd Rejonowy w Olsztynie stwierdził:

- w pkt I, że spadek po C. V. zmarłej w dniu 19 czerwca 2012 r. w R., ostatnio stale zamieszkałej w R., gmina E., na podstawie testamentu notarialnego z dnia 6 września 2000 r. nabył mąż S. V. (1) w całości,

- w pkt II, że spadek po S. V. (1) zmarłym w dniu 25 kwietnia 2016 r. w R., ostatnio stale zamieszkałym w R., gmina E., na podstawie ustawy nabyły dzieci H. V. (1) i D. V. D. po 1/2 części spadku każde z nich.

W skład spadku po S. V. (1) wchodzi prawo własności nieruchomości zabudowanej położonej w R., gmina E. oznaczonej jako działka nr (...) o powierzchni 0,2066 ha.

Aktem notarialnym z dnia 4 września 2000 r. rep. A nr (...) C. i S. V. (2) darowali do majątku odrębnego uczestniczki w celu uzyskania pełnej emerytury rolniczej niezabudowane działki rolne oznaczone w (...) położone w R., gmina E. o łącznej powierzchni 1 ha 3025 m2, zabudowaną domem mieszkalnym i oborą działkę gruntu o nr (...) położoną w A., gmina E. o powierzchni 3 937 m2 oraz udział wynoszący 1/4 część w nieruchomości rolnej położonej w R., gmina E. stanowiącej niezabudowaną działkę gruntu o nr (...) i powierzchni 6 ha 700 m2.

Aktem notarialnym z dnia 6 września 2000 r. rep. A nr (...) C. i S. V. (2) darowali wnioskodawcy nieruchomość stanowiącą działki gruntu o nr ewidencyjnych(...) położone w R., gmina E. o łącznej powierzchni 56 ha 1309 m2 oraz udział wynoszący 1/4 część w nieruchomości rolnej położonej w R., gmina E. stanowiącej niezabudowaną działkę gruntu o nr (...) i powierzchni 6 ha 700 m2 w celu uzyskania pełnej emerytury rolniczej.

Wnioskodawca często wyjeżdża do Niemiec i przebywa tam od 1 do 3 miesięcy. W gospodarstwie rolnym położonym w (...) zamieszkują F. i F. V. na podstawie umowy najmu zawartej z wnioskodawcą. Zajmują oni pokój na dole i mają dostęp do kuchni, łazienki i piwnicy. Małżonkowie w zamian za możliwość zamieszkiwania i użytkowania gospodarstwa zobowiązali się do sprawowania nad nim opieki i utrzymywania go w stanie niepogorszonym jak w dniu przejęcia. Nie płacą czynszu najmu, lecz opłatę w wysokości 500 zł za użytkowanie budynków gospodarczych, którą przekazują H. V. (2). Oprócz tego, finansują bieżące naprawy, opłaty za prąd, internet i opał. Pokrywają również koszty za media, które przypadają na wnioskodawcę. Jeżeli konieczne są naprawy to koszty wykonanych usług małżonkowie V. dzielą po połowie z wnioskodawcą.

Wartość rynkowa prawa własności nieruchomości gruntowej zabudowanej budynkiem mieszkalnym i budynkami gospodarczymi położonej w miejscowości (...), którą stanowi działka (...) obręb R. według stanu na dzień 25 kwietnia 2016 r. i cen z chwili obecnej wynosi 336.000 zł.

Wartość nieruchomości darowanych aktem notarialnym rep. A nr (...) z dnia 6 września 2000 r. H. V. (2) ((...)/(...) obręb R.) oraz udział wynoszący 1/4 części działki (...) nr (...) obręb R. wynosi 2.141.000 zł.

Wartość nieruchomości darowanych (...) z dnia 4 września 2000 r. D. V. ((...) obręb R.) oraz udział wynoszący 1/4 części działki ewidencyjnej nr (...) wynosi 335.000 zł.

Działkę ewidencyjną nr (...) obręb R. o powierzchni 1,0809 ha stanowią lasy, pastwiska trwałe i grunty orne. Działka jest niezabudowana. Część działki o pow. 0,4888 ha użytkowana jest rolniczo, a pozostała część działki o pow. 0,5921 ha jest porośnięta drzewostanem.

Działkę ewidencyjną nr (...) obręb R. o powierzchni 0,2216 ha stanowią lasy. Działka jest niezabudowana. Część działki o pow. 0,1900 ha porośnięta jest drzewostanem, a pozostała część działki o pow. 0,0316 ha jest zakrzaczona.

Działkę ewidencyjną nr (...) obręb R. o powierzchni 47,1067 ha stanowią grunty rolne zabudowane o pow. 0,5588 ha, lasy (V) o pow. 19,8835 ha, lasy (VI) o pow. 2,3663 ha, łąki trwałe (V) o pow. 2,2506 ha, łąki trwałe (VI) o pow. 0,1823 ha, nieużytki o pow. 1,3871, pastwiska trwałe (V) o pow. 3,9897, pastwiska trwałe (VI) o pow. 4,4627 ha, grunty orne (IV) o pow. 0,8386 ha, grunty orne (V) o pow. 7,5416 ha, grunty orne (VI) pow. 3,2071 ha, tereny różne o pow. 0,0374 ha, grunty pod rowami (W–Ł V) o pow. 0,3854 ha i grunty pod rowami (W–Ps V) o pow. 0,0156 ha. Działka jest niezabudowana. Działka w całości porośnięta jest drzewostanem. Działka jest zabudowana pięcioma budynkami produkcyjnymi, usługowymi i gospodarczymi dla rolnictwa. Część działki o pow. 16,6546 ha porośnięta jest drzewostanem, pozostała część działki o pow. 29,8933 ha użytkowana jest rolniczo jako łąka. Na działce znajduje się budynek stodoły i inne budynki gospodarcze.

Działkę ewidencyjną nr (...) obręb R. o powierzchni 0,8500 ha stanowią w całości pastwiska trwałe. Działka jest niezabudowana. Działka użytkowana jest rolniczo jako łąka.

Działkę ewidencyjną nr (...) obręb R. o powierzchni 0,3062 ha stanowią lasy o pow. 0,0233 ha, pastwiska trwałe o pow. 0,0455 ha, grunty orne (IV) o pow. 0,0602 ha, grunty orne (V) o pow. 0,1290 ha, grunty orne (VI) o pow. 0,0482 ha. Działka jest niezabudowana. Działka użytkowana jest jako droga dojazdowa do nieruchomości sąsiednich.

Działkę ewidencyjną nr (...) obręb R. o powierzchni 0,7780 ha stanowią w całości pastwiska trwałe. Działka jest niezabudowana. Działka użytkowana jest rolniczo jako łąka.

Działkę ewidencyjną nr (...) obręb R. o powierzchni 0,2066 ha stanowią w całości tereny mieszkaniowe. Działka jest zabudowana budynkiem mieszkalnym, budynkiem transportu i łączności oraz budynkiem niemieszkalnym. Budynek mieszkalny jest budynkiem murowanym, wolnostojącym, parterowym z poddaszem, podpiwniczony. Powierzchnia zabudowy budynku wynosi 195 m2 i posiada powierzchnię użytkową 120 m2. W budynku znajdują się korytarz, kuchnia, łazienka i 5 pokoi. Dwa pokoje na piętrze są nieużytkowane. Budynek wyposażony jest w instalację elektryczną, wodociągową i centralnego ogrzewania. Ogólny stan techniczno – użytkowy budynku oceniono jako średni. W budynku należy przeprowadzić prace remontowe.

Działkę ewidencyjną nr (...) obręb R. o powierzchni 6,07 ha stanowią lasy o pow. 1,1700, pastwiska trwałe o pow. 0,54 ha, grunty orne o pow. 0,07 ha, grunty orne o pow. 0,02 ha i wody stojące o pow. 4,27 ha. Działka jest niezabudowana (stan na dzień 4 i 6 września 2000 r.).

Działkę ewidencyjną nr (...) obręb A. o powierzchni 0,3937 ha stanowią grunty orne o pow. 0,3036 ha oraz grunty orne zabudowane o pow. 0,0901 ha. Południowa część działki o pow. ok. 0,3000 ha była niezabudowana i użytkowana była rolniczo jako grunt orny. Północna część działki zabudowana była dwoma budynkami – budynkiem mieszkalnym i budynkiem gospodarczym. W dniu oględzin budynków nie było – zostały rozebrane.

W oparciu o ustalony stan faktyczny Sąd Rejonowy podkreślił, że strony były zgodne co do składnika wchodzącego do majątku spadkowego S. V. (1). Spór natomiast koncentrował się na kwestii ustalenia wartości ww. składnika spadku, bowiem uczestniczka podnosiła, że podana przez wnioskodawcę we wniosku o dział spadku wartość nieruchomości została zaniżona, a nadto wskazywała, że wnioskodawca otrzymał w ramach darowizny nieruchomości gruntowe o wartości około 2.000.000 zł. Ponadto, uczestnicy postępowania mieli odmienne poglądy co do przyznania składnika majątkowego wchodzącego w skład spadku. Oboje uczestnicy wnosili bowiem o to, aby przyznać im na własność działkę nr (...) o pow. 0,2066 ha zabudowaną budynkiem mieszkalnym o powierzchni ok. 120 m2, garażem murowanym oraz drewnianą kuźnią.

Sąd I instancji w celu ustalenia wartości rynkowej ww. nieruchomości dopuścił dowód z opinii biegłej do spraw szacowania nieruchomości D. X.. Zgodnie z ustaleniami poczynionymi przez biegłą wartość rynkowa prawa własności nieruchomości gruntowej zabudowanej budynkiem mieszkalnym i budynkami gospodarczymi położonej w miejscowości (...), którą stanowi (...) R. według stanu na dzień 25 kwietnia 2016 r. i cen z chwili obecnej wynosi 336.000 zł.

Dokonując wyboru sposobu działu spadku, Sąd miał na uwadze, że stosownie do art. 687 k.p.c. w zw. z art. 622 § 1 i 2 k.p.c. w zw. z art. 688 k.p.c. dział spadku, powinien być dokonany przede wszystkim na podstawie zgodnego wniosku uczestników, chyba że projekt podziału sprzeciwia się prawu lub zasadom współżycia społecznego lub narusza w sposób rażący interes osób uprawnionych. Uczestnicy od początku toczącego się postepowania wykazywali odmienne stanowiska w tym zakresie. Wnioskodawca domagał się, aby nieruchomość została przyznana na własność jemu, albowiem taka była ostatnia wola jego zmarłego ojca. Uczestniczka natomiast wnioskowała o to, aby nieruchomość przyznać na własność jej, słusznie podnosząc, że wnioskodawca otrzymał od rodziców w formie darowizny nieruchomości gruntowe o wartości około 2.000.000 zł. W odpowiedzi wnioskodawca podnosił, że uczestniczka również otrzymała w darowiźnie nieruchomość zabudowaną domem jednorodzinnym w A. oraz nieruchomość rolną położoną w R..

W niniejszym postępowaniu należało zatem uwzględnić poczynione na rzecz uczestników darowizny i zaliczyć je na schedę spadkową w myśl przepisów art. 1039 – 1042 k.c. W niniejszej sprawie aktualna wartość rynkowa prawa własności nieruchomości gruntowej zabudowanej budynkiem mieszkalnym i budynkami gospodarczymi położonej w miejscowości (...), stanowiącej działkę ewidencyjną (...), obręb R. wynosi 336.000 zł. Wartość nieruchomości darowanych aktem notarialnym rep. (...) z dnia 6 września 2000 r. H. V. (2) (tj. działki (...) nr (...) (...) obręb R.) oraz udział wynoszący 1/4 części działki ewidencyjnej nr (...) obręb R. wynosi obecnie 2.141.000 zł.

Wartość nieruchomości darowanych aktem notarialnym rep. A nr (...) z dnia 4 września 2000 r. D. V. (tj. działki (...) nr (...) obręb R.) oraz udział wynoszący 1/4 części działki (...) nr (...) wynosi 335.000 zł.

Ze względu na to, że darowizny były czynione wspólnie przez rodziców uczestników, a dział spadku przeprowadzony był wyłącznie po S. V. (1), to zaliczeniu na schedy spadkowe uczestników podlegały wyłącznie połowy ich wartości. Jak uznał Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 12 maja 2000 r. sygn. akt II CKN 542/00, jeśli darowizny przedmiotu wchodzącego w skład majątku wspólnego dokonali małżonkowie, a jeden z nich zmarł (jest spadkodawcą), to spadkodawca (darczyńca) rozporządził udziałem wynoszącym ½ przedmiotu darowizny.

Dziedziczenie po spadkodawcy nastąpiło na podstawie ustawy, wskutek czego spadek odziedziczyły jego dzieci H. V. (1) i D. V. – D. po 1/2 części spadku każde z nich. Spadkobiercy są zatem stosownie do treści art. 1039 § 1 k.c. zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn. Ponadto, w aktach notarialnych rep. (...) oraz (...) zawierających oświadczenia o dokonaniu darowizn brak jest informacji o tym, aby C. V. oraz S. V. (1) zwolnili uczestników z obowiązku zaliczenia otrzymanych darowizn na schedę spadkową i nie wynika to z innych okoliczności sprawy.

W rezultacie wartość spadku w niniejszej sprawie wynosiła 336.000 zł. Zaliczeniu na schedę spadkową wnioskodawcy podlegała kwota 1.070.500 zł stanowiąca połowę wartości otrzymanej przez niego darowizny. Na tej samej podstawie Sąd Rejonowy ustalił, że zaliczeniu na schedę spadkową uczestniczki podlega kwota 167.500 zł.

W konsekwencji do wartości spadku po (336.000 zł) należy dodać podlegające zaliczeniu darowizny w łącznej kwocie 1.238.000 zł, a następnie otrzymaną kwotę podzielić na 2 stosownie do udziału w spadku wyrażonego ułamkowo (obliczanie schedy spadkowej każdego spadkobiercy). Każdemu ze spadkobierców przypadała zatem scheda spadkowa o wartości 787.000 zł. Po odjęciu od schedy przypadającej wnioskodawcy otrzymanej przez niego darowizny wychodzi wynik ujemny „-283.500 zł”, co oznacza, że wnioskodawca uzyskał więcej niż przypadałoby mu, gdyby małżonkowie V. nie dokonali darowizny. W myśl przepisu art. 1040 k.c. w takim wypadku przy dziale spadku nie uwzględnia się spadkobiercy, który darowiznę otrzymał. Oznacza to, że zgodnie z cytowanymi przepisami Sąd Rejonowy nie mógł przyznać na własność wnioskodawcy zabudowanej nieruchomości gruntowej stanowiącej (...), bowiem wysokość otrzymanej darowizny przewyższała jego udział spadkowy.

Sąd I instancji przyznał własność składnika majątkowego wchodzącego w skład spadku po spadkodawcy w postaci prawa własności nieruchomości gruntowej zabudowanej budynkiem mieszkalnym i budynkami gospodarczymi położonej w miejscowości (...), stanowiącej działkę (...), obręb R. na rzecz uczestniczki bez obowiązku spłaty na rzecz wnioskodawcy orzekając o tym jak w pkt 4 postanowienia.

Sąd ten oddalił wniosek uczestniczki o rozliczenie pożytków cywilnych z użytkowania nieruchomości przez wnioskodawcę. Jak wynika z zawartej z F. i F. V. umowy (...) nr (...) małżonkowie w zamian za możliwość zamieszkiwania i użytkowania gospodarstwa zobowiązali się do sprawowania nad nim opieki i utrzymywania go w stanie niepogorszonym jak w dniu przejęcia. Strony zgodnie postanowiły, że nie będzie pobierany od nich czynsz, lecz formą zapłaty za możliwość zamieszkiwania będą starania czynione na rzecz gospodarstwa w postaci jego uprawy, przeprowadzania koniecznych napraw i dbania o jego stan, tak aby gospodarstwo nie niszczało. Okoliczność ta była istotna dla wnioskodawcy, który większość czasu przebywa w Niemczech i przyjeżdża do Polski tylko sporadycznie. Natomiast uiszczane na rzecz wnioskodawcy kwoty 500 zł miesięcznie za użytkowanie budynków gospodarczych były kwotą symboliczną nie stanowiącą dochodu z przedmiotowej nieruchomości. Sąd nie miał przy tym wątpliwości, że ze względu na aktualny stan nieruchomości, w tym posadowionych na niej budynków, nakład pracy poczyniony przez małżonków V. i poniesione przez nich koszty związane z bieżącymi naprawami przewyższały pożytki osiągane z tej nieruchomości.

O nieuiszczonych kosztach rozstrzygnięto na podstawie art. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych w zw. z art. 520 § 1 k.p.c. Zaś o kosztach postępowania orzeczono zgodnie z ogólną regułą ponoszenia kosztów w postępowaniu nieprocesowym wyrażoną w art. 520 § 1 k.p.c.

Powyższe postanowienie apelacją zaskarżył wnioskodawca w części tj. co do pkt 2. oraz 4. Przedmiotowemu rozstrzygnięciu zarzucił naruszenie:

1.  przepisów postępowania tj.: art. 233 §1 k.p.c. poprzez błędną, sprzeczną z zasadami logiki i doświadczenia życiowego ocenę materiału dowodowego, tj.:

a.  aktu notarialnego z dnia 6 września 2000 r. Rep. (...) nr (...) oraz (...). (...) jak i aktu notarialnego z dnia 6 września 2000 r. Rep. (...) nr (...) sporządzonych w Kancelarii (...) w L. przez notariuszem W. D., polegającą na błędnym przyjęciu, iż darowana na rzecz wnioskodawcy nieruchomość stanowiąca działki (...)/(...) położone w R., gmina E. o łącznej powierzchni 56 ha 1309 m2oraz udział wynoszący % części w nieruchomości rolnej położonej w R., gmina E. stanowiącej niezabudowaną działkę gruntu o nr ewidencyjnym (...) i powierzchni 6 ha 700 m2 podlega zaliczeniu na schedę spadkową, podczas gdy prawidłowa ocena materiału dowodowego, a zwłaszcza treść §2 aktów notarialnych powołanego na wstępie stanowi, iż wolą spadkodawców było zwolnienie niniejszej darowizny ze schedy spadkowej,

b.  co w konsekwencji doprowadziło Sąd I instancji do błędnego ustalenia, iż: darowizna spadkodawców na rzecz wnioskodawcy podlega zaliczeniu na schedę spadkową, zaś z niniejszych dokumentów oraz z okoliczności sprawy nie wynika, aby spadkodawcy zwolnili darowiznę dokonaną na rzecz wnioskodawcy z zaliczenia na schedę spadkową, podczas gdy prawidłowa ocena materiału dowodowego prowadzi do wniosku, iż wolą spadkodawców było zwolnienie niniejszej darowizny od obowiązku jej zaliczenia na schedę spadkową,

c.  zasadnym jest przyznanie składnika majątkowego wchodzącego w skład spadku na rzecz uczestniczki bez obowiązku spłaty na rzecz wnioskodawcy, podczas gdy prawidłowa ocena materiału dowodowego prowadzi do wniosku, iż niniejsza nieruchomość powinna zostać przyznana na wyłączną własność wnioskodawcy przy zasądzeniu odpowiedniej spłaty na rzecz uczestniczki,

2.  przepisów prawa materialnego tj.:

a.  art. 1039 §1 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie w sytuacji, gdy z treści testamentów (powstałych w dacie darowizny na rzecz wnioskodawcy) oraz z okoliczności sprawy wynika, iż darowizna dokonana przez spadkobierców na rzecz wnioskodawcy nie powinna zostać zaliczona na schedę spadkową, bowiem wolą spadkodawców było wyłącznie obowiązku jej zaliczenia na schedę spadkową,

b.  art. 1040 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie w sytuacji, gdy darowizna nieruchomości na rzecz wnioskodawcy przez spadkobierców nie podlegała zaliczeniu na schedę spadkową zgodnie z ich wolą wynikającą z treści testamentów,

c.  art. 1042 §1 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie w sytuacji, gdy z prawidłowej interpretacji treści testamentów oraz z okoliczności sprawy wolą spadkodawców było, aby niniejsza darowizna nie została zaliczona na schedę spadkową,

d.  art. 60 k.c. w zw. z art. 65 §1 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na błędnym uznaniu, że z treści testamentów spadkobierców oraz z okoliczności sprawy nie wynika, aby spadkobiercy zwolnili wnioskodawcę z obowiązku zaliczenia darowizny na schedę spadkową, podczas gdy oświadczenia ich woli należało tłumaczyć zgodnie z okolicznościami, w których zostało złożone, a także mając na względzie zasady współżycia społecznego, zaś z tych wynika, iż rodzice darujący synowi nieruchomość zwolnili jednocześnie darowiznę z obowiązku zaliczenia jej na schedę spadkową, ponieważ ich wolą było również, aby syn otrzymał w dziale spadku działkę nr (...),

e.  art. 948 §1 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na błędnym uznaniu, iż wykładnia §2 testamentów pozostawionych przez spadkodawców nie pozwala na przyjęcie, iż chcieli oni, aby darowizna na rzecz syna została wyłączona z obowiązku zaliczenia jej na schedę spadkową, w sytuacji gdy taka interpretacja jest sprzeczna z wolą spadkodawców, którzy chcieli, aby nieruchomość wchodząca w skład masy spadkowej przypadła w dziale spadku na wyłączną własność wnioskodawcy, zatem zasadnym jest uznanie, iż jednocześnie chcieli oni wyłączyć obowiązek zaliczenia darowizny na schedę spadkową, ponieważ jej zaliczenie uniemożliwiłoby wnioskodawcy przejęcie nieruchomości spadkowej na wyłączną własność,

f.  art. 210 §1 k.c. w zw. żart. 211 k.c. w zw. art. 212 §2 k.c. w zw. z art. 1035 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na tym, iż nieruchomość będąca przedmiotem działu spadku została przyznana uczestniczce bez zasądzania od niej spłaty na rzecz wnioskodawcy, w sytuacji, gdy nieruchomość ta powinna zostać przyznana na wyłączną własność wnioskodawcy przy zasądzeniu od niego odpowiedniej spłaty na rzecz uczestniczki postępowania.

W oparciu o powyższe wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia w następujący sposób:

a.  w pkt 2 poprzez ustalenie, że do schedy spadkowej należnej H. V. (1) po spadkodawcy, nie należy doliczyć połowy wartości darowizny jaką otrzymał od spadkodawcy S. V. (1) oraz jego żony C. V. na podstawie aktu notarialnego z dnia 6 września 2000 r., sporządzonego w Kancelarii (...) w L. przed notariuszem W. H. (1). „A” nr (...) ew. wnoszę o uchylenie tego punktu,

b.  w pkt 4 poprzez dokonanie działku spadku i zniesienie współwłasności nieruchomości zabudowanej stanowiącej (...), położonej w R., dla której Sąd Rejonowy w Olsztynie prowadzi (...) o wartości 336 000 zł, w ten sposób, że przyznać ją na wyłączną własność wnioskodawcy H. V. (1) z jednoczesnym zasądzeniem od wnioskodawcy na rzecz uczestniczki D. V.-D. spłaty w wysokości 500 zł w terminie 1 miesiąca od dnia uprawomocnienia się postanowienia wydanego w niniejszym postępowaniu,

c.  zasądzenie od uczestniczki na rzecz wnioskodawcy kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego przed adwokata według norm prawem przepisanych.

Od powyższego rozstrzygnięcia zażalenie wywiodła uczestniczka, zaskarżając je w części tj. w zakresie pkt 7 i 8. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucała naruszenie:

1.  art. 520 § 1 k.p.c. , przez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że w sprawie rozliczenie kosztów postępowania i kosztów zastępstwa procesowego powinno zostać rozliczone zgodnie z ogólną regułą ponoszenia kosztów w postępowaniu nieprocesowym, podczas gdy interesy stron w postępowaniu i ich wnioski w postępowaniu były skrajnie odmienne. Uczestniczka począwszy od pierwszego stanowiska zajętego w postępowaniu prezentowała stanowisko w całości zgodne z końcowym orzeczeniem wydanym w sprawie, jak również wskazała prawidłowe wartości poszczególnych nieruchomości, tym samym brak jest podstaw do obciążania jej w jakimkolwiek zakresie kosztami opinii biegłego przeprowadzonej wyłącznie w wyniku stanowiska wnioskodawcy,

2.  art. 520 § 2 k.p.c. przez jego niezastosowanie i błędne przyjęcie, że w sprawie zachodzą podstawy do obciążenia uczestniczki kosztami postępowania w części dotyczącej wydatków tymczasowo poniesionych przez Skarb Państwa, na które składało się wynagrodzenie biegłego wydającego opinię w niniejszej sprawie oraz odmowy zasądzenia kosztów zastępstwa prawnego - podczas gdy interesy stron były sprzeczne, a wnioskodawca, którego żądania nie zostały uwzględnione w żadnej części, winien ponieść koszty w całości;

3.  art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 13 §2 k.p.c. w zw. z art. art. 520 § 2 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie i nieuwzględnienie zasady odpowiedzialności za wynik postępowania, skutkiem czego nie zasądzono od wnioskodawcy na rzecz uczestniczki kosztów zastępstwa procesowego mimo uwzględnienia w całości stanowiska uczestniczki,

4.  § 6 pkt 3 w zw. z § 2 pkt 7 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U.2023.1935 t.j. z dnia 2023.09.20) poprzez ich niezastosowanie i nieuwzględnienie zasady odpowiedzialności za wynik postępowania, skutkiem czego nie zasądzono od wnioskodawcy na rzecz uczestniczki kosztów zastępstwa procesowego mimo uwzględnienia w całości stanowiska uczestniczki,

5.  art. 113 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych przez nieprawidłowe rozdzielenie obowiązku poniesienia kosztów opinii biegłego, polegające na obciążeniu nimi uczestniczki w kwocie 7 805,42 zł zamiast wnioskodawcy,

Mając na uwadze powyższe wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia w części dotyczącej rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, tj. pkt 7 i pkt 8 postanowienia poprzez:

a. odstąpienie od obciążania uczestniczki D. D. kosztami opinii biegłego i nakazanie ściągnięcia od wnioskodawcy H. V. (2) na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego w Olsztynie dalszej kwoty 7.805,42 zł tytułem zwrotu wydatków tymczasowo poniesionych ze Skarbu Państwa na wynagrodzenie biegłego,

b. zasądzenie od wnioskodawcy H. V. (2) na rzecz uczestniczki D. D. zwrotu kosztów zastępstwa procesowego przed Sądem I instancji według norm prawem przepisanych w kwocie 10.817 zł,

Nadto wniosła o zasądzenie od wnioskodawcy na rzecz uczestniczki kosztów postępowania zażaleniowego w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych.

W odpowiedzi na apelację, uczestniczka wniosła o jej oddalenie oraz o zasądzenie od wnioskodawcy na swoją rzecz zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.

W odpowiedzi na zażalenie uczestniczki, wnioskodawca wniósł o jego oddalenie oraz zasądzanie na swoją rzecz zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego wg norm przepisanych.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja i zażalenie były bezzasadne.

W pierwszej kolejności Sąd Okręgowy wskazuje, iż zaskarżone orzeczenie Sądu I instancji było co do zasady kompletne oraz zgodne z obowiązującymi przepisami prawa, z wyjątkiem omyłkowego oznaczenia przedmiotu sprawy w komparycji postanowienia. W tym zakresie konieczne było na podstawie art.350 § 3 k.p.c. w zw. z art.13§2 k.p.c. sprostowanie komparycji zaskarżonego postanowienia poprzez zastąpienie błędnie użytego określenia „o dział spadku ze zniesieniem współwłasności” prawidłowym oznaczeniem „o dział spadku”. W realiach niniejszej sprawy nie zachodziła bowiem odrębna podstawa do zniesienia współwłasności, albowiem postępowanie dotyczyło wyłącznie działu spadku po spadkodawcach pomiędzy ich spadkobiercami ustawowymi – rodzeństwem będącym dziećmi spadkodawców. Współwłasność składników majątkowych wynikała z samego dziedziczenia, a jej zniesienie następowało w ramach działu spadku, nie zaś w odrębnym postępowaniu o zniesienie współwłasności.

Sąd Rejonowy poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne, które Sąd Okręgowy w pełni aprobuje i przyjmuje za własne. Sąd I instancji dokonał również właściwej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, wyprowadzając z niego trafne oraz logiczne wnioski. Ustalenia te pozostają spójne z treścią przeprowadzonych dowodów i nie przekraczają granic swobodnej oceny dowodów wyznaczonych treścią art. 233 § 1 k.p.c. Nietrafny był zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Nie można bowiem utożsamiać go wyłącznie z odmienną oceną materiału dowodowego prezentowaną przez stronę skarżącą, chyba że wykaże ona, iż sąd uchybił zasadom logicznego rozumowania bądź doświadczenia życiowego (por. wyrok SN z dnia 10 kwietnia 2000 r., V CKN 17/00). Naruszenie tego przepisu może polegać wyłącznie na wadliwym zastosowaniu kryteriów oceny wiarygodności i mocy dowodów, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy (por. postanowienie SN z dnia 14 stycznia 2000 r., I CKN 1169/99; wyrok SN z dnia 7 stycznia 2005 r., IV CK 387/04).

W niniejszej sprawie apelujący nie wykazał jakichkolwiek braków w logice rozumowania Sądu I instancji, pominięcia istotnych dowodów czy też dokonania ustaleń sprzecznych z treścią zgromadzonego materiału dowodowego. Zarzuty apelacji sprowadzały się natomiast do przedstawienia własnej, korzystnej dla skarżącego interpretacji okoliczności sprawy, co samo w sobie nie może prowadzić do skutecznego podważenia oceny dowodów dokonanej przez Sąd Rejonowy.

Odnosząc się natomiast do zarzutów naruszenia prawa materialnego wskazać należy, iż koncentrowały się one przede wszystkim wokół kwestii zwolnienia dokonanej na rzecz wnioskodawcy darowizny z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową, a także związanej z tym wykładni oświadczeń woli zawartych w umowach darowizny sporządzonych przez spadkodawców – rodziców zainteresowanych. W ocenie skarżącego treść tych czynności prawnych miała prowadzić do wniosku, iż nieruchomości darowane wnioskodawcy zostały wyłączone spod obowiązku zaliczenia na schedę spadkową w rozumieniu art. 1039 § 1 k.c., a nadto uzasadniały przyznanie mu spornej nieruchomości zabudowanej (...).

W konsekwencji, zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy miała analiza treści umów darowizny oraz ewentualnych innych oświadczeń cywilnoprawnych spadkodawców pod kątem ustalenia, czy rzeczywiście wyrażona została wola zwolnienia dokonanych darowizn z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową w rozumieniu art. 1039 § 1 k.c.

Art. 60 k.c. wyraża zasadę swobody formy, wedle której wola osoby skierowana na wywołanie zamierzonego skutku prawnego związanego z dokonywaną czynnością prawną może być uzewnętrzniona w każdy sposób ujawniający ją dostatecznie dla adresata. W konsekwencji ujawnienie woli osoby dokonującej czynności prawnej może nastąpić także w sposób dorozumiany, przez każde zachowanie uzewnętrzniające tę wolę w sposób obiektywnie zrozumiały, które wyraża zamiar wywołania skutków prawnych objętych treścią czynności prawnej. Zarówno w judykaturze, jak i doktrynie podkreśla się, że złożenie oświadczenia może nastąpić zarówno poprzez jednostkową czynność, jak i cały proces zachowań podmiotu składającego oświadczenie, o ile na podstawie całokształtu okoliczności można przypisać temu podmiotowi zamiar wywołania określonych skutków prawnych, a zachowanie to niesie określony komunikat prawny (por. m.in. uchwała Sądu Najwyższego z 5 lutego 1998 r., III CZP 71/97, z 11 kwietnia 2000 r., III CKN 233/00, z 21 lutego 2004 r., IV CK 356/02 oraz z 14 lutego 2013 r., II CSK 351/12). Natomiast reguły wykładni oświadczeń woli należy stosować nie tylko do ustalenia treści złożonych oświadczeń, lecz również do oceny, czy dane zachowanie stron w ogóle stanowiło oświadczenie woli (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 22 czerwca 2006 r., V CSK 70/06, z 14 listopada 2008 r., V CSK 174/08, z 16 stycznia 2013 r., II CSK 302/12 oraz z dnia 3 czerwca 2015 r., V CSK 588/14). Treść czynności prawnej i zamiar stron powinny być ustalane zgodnie z dyrektywami określonymi w art. 65 k.c. Jednocześnie wykładnia oświadczeń woli nie może prowadzić do przypisywania czynnościom prawnym treści, które nie wynikają ani z ich treści, ani z ustawy, zasad współżycia społecznego czy ustalonych zwyczajów (art. 56 k.c.). Dyrektywy interpretacyjne zawarte w art. 65 k.c. odnoszą się zarówno do wszystkich kategorii czynności prawnych (art. 65 § 1 k.c.), jak i wyłącznie do umów (art. 65 § 2 k.c.) (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 22 czerwca 2006 r., V CSK 70/06, z dnia 16 stycznia 2013 r., II CSK 302/12 oraz z dnia 9 października 2014 r., I CSK 320/14).

Jak wynika z przytoczonego orzecznictwa, reguły wykładni oświadczeń woli odnoszą się nie tylko do samych umów, lecz do wszelkich czynności prawnych funkcjonujących w obrocie cywilnoprawnym. Tym samym wykładnia oświadczeń woli na tle art. 65 k.c. przebiega według tzw. metody kombinowanej, łączącej element subiektywny, akcentujący rzeczywistą wolę składającego oświadczenie, z elementem obiektywnym, odwołującym się do potrzeby ochrony zaufania adresata oświadczenia woli (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 sierpnia 2017 r., V CSK 675/16, ). Metoda ta zakłada dwuetapowy proces interpretacyjny. W pierwszej kolejności należy ustalić, czy strony zgodnie rozumiały składane sobie oświadczenia woli. Jeżeli okaże się, że przypisywały im to samo znaczenie i osiągnęły rzeczywisty konsens, to właśnie taki sens oświadczeń powinien stanowić podstawę rozstrzygnięcia, nawet gdyby odbiegał od znaczenia wynikającego z literalnego brzmienia użytych sformułowań. Z tego względu art. 65 § 2 k.c. przyznaje pierwszeństwo rzeczywistemu zamiarowi stron przed dosłownym brzmieniem składanych oświadczeń. Ustalenie rzeczywistego konsensu stron następuje przy wykorzystaniu całokształtu materiału dowodowego, przy czym prowadzeniu takiego postępowania dowodowego nie stoi na przeszkodzie art. 247 k.p.c . (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 1995 r., III CZP 66/95, wyroki Sądu Najwyższego z 2 grudnia 2011 r., III CSK 55/11 oraz z 24 marca 2017 r., I CSK 443/16). Dopiero w sytuacji, gdy strony odmiennie postrzegały znaczenie składanych oświadczeń, konieczne staje się przejście do drugiego etapu wykładni, opartego na kryterium obiektywnym, a więc rekonstrukcji znaczenia oświadczenia z perspektywy rozsądnego i starannego odbiorcy. Wówczas uwzględnieniu podlegają nie tylko reguły językowe, ale także kontekst sytuacyjny, zachowania stron przed i po dokonaniu czynności prawnej, jak również cel tej czynności. W przypadku oświadczeń zawartych w dokumencie podstawowym punktem odniesienia pozostaje jego treść, jednak również wówczas nie można abstrahować od okoliczności jego sporządzenia oraz celu, jaki strony zamierzały osiągnąć (por. uchwała Sądu Najwyższego z 29 czerwca 1995 r., III CZP 66/95).

W ocenie Sądu Okręgowego wnioskodawca, na którym zgodnie z art. 6 k.c. spoczywał ciężar wykazania okoliczności uzasadniających wyłączenie obowiązku zaliczenia darowizn na schedę spadkową, obowiązkowi temu nie sprostał. Nie ulega bowiem wątpliwości, że dziedziczenie po spadkodawcach nastąpiło pomiędzy ich dziećmi – wnioskodawcą i uczestniczką – na podstawie ustawy, a nie testamentu. Zgodnie z art. 931 § 1 k.c. w pierwszej kolejności do spadku z ustawy powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, którzy dziedziczą w częściach równych. W realiach niniejszej sprawy oznaczało to zatem, że zarówno wnioskodawca, jak i uczestniczka posiadali co do zasady równy udział w całej masie spadkowej pozostałej po rodzicach. Konsekwencją dziedziczenia ustawowego pomiędzy zstępnymi jest natomiast zastosowanie regulacji art. 1039 § 1 k.c., statuującej obowiązek wzajemnego zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawców darowizn oraz zapisów windykacyjnych. Instytucja ta służy zachowaniu rzeczywistej równowagi pomiędzy spadkobiercami ustawowymi oraz realizacji założenia, że wcześniejsze przysporzenia dokonane przez spadkodawcę na rzecz jednego z nich powinny zostać uwzględnione przy końcowym rozliczeniu spadku. Trafnie zatem Sąd Rejonowy dokonał szczegółowego wyliczenia darowizn uczynionych zarówno na rzecz wnioskodawcy, jak i uczestniczki, a następnie uwzględnił je przy ustalaniu sposobu działu spadku. Jednocześnie poza zakresem kontroli instancyjnej pozostawała kwestia ewentualnego rozliczenia pożytków oraz korzystania z nieruchomości ponad udział przez uczestniczkę, skoro w tym zakresie nie została wniesiona apelacja, a rozstrzygnięcie Sądu I instancji uzyskało walor prawomocności.

Istota sporu koncentrowała się natomiast wokół twierdzeń wnioskodawcy, jakoby wolą spadkodawców było zwolnienie dokonanych na jego rzecz darowizn z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową. Stanowisko to nie zasługiwało jednak na aprobatę. Analiza całokształtu zgromadzonego materiału dowodowego, w tym przede wszystkim treści testamentów oraz aktów notarialnych darowizn, nie daje podstaw do przyjęcia, aby spadkodawcy w sposób wyraźny bądź choćby dorozumiany zamanifestowali wolę wyłączenia zastosowania art. 1039 § 1 k.c.

W pierwszej kolejności podkreślenia wymaga, że postanowieniem z dnia 19 grudnia 2017 r., sygn. akt X Ns 726/17, prawomocnie stwierdzono brak skutecznego testamentowego powołania do spadku, a dziedziczenie po spadkodawcach nastąpiło na podstawie ustawy. Ocena ta pozostaje wiążąca również na gruncie niniejszego postępowania. Sam fakt, iż w § 2 testamentów spadkodawcy wskazywali, że ich wolą jest, aby syn S. otrzymał na wyłączną własność działkę (...) „w wyniku działu spadku”, nie może być utożsamiany ani z testamentowym powołaniem do spadku, ani z ustanowieniem zapisu testamentowego. Literalna treść tych oświadczeń prowadzi wręcz do wniosku przeciwnego – spadkodawcy zakładali bowiem, że nieruchomość ta nadal będzie wchodziła do masy spadkowej i dopiero w toku działu spadku przypadnie wnioskodawcy. Gdyby ich zamiarem było wyłączenie tej nieruchomości spod zasad dziedziczenia ustawowego lub uprzywilejowanie wnioskodawcy w sposób definitywny, uczyniliby to wprost poprzez skuteczne rozrządzenie testamentowe. Nie można przy tym tracić z pola widzenia, że identyczne postanowienie zostało zawarte zarówno w testamencie ojca, jak i matki zainteresowanych. Świadczy to o świadomym i celowym sformułowaniu tego zapisu, a zarazem potwierdza, że spadkodawcy mieli pełną świadomość, iż nieruchomość objęta (...) nr (...) pozostanie składnikiem masy spadkowej podlegającym późniejszemu działowi. Już tylko z tej przyczyny nie sposób wyprowadzać z powyższych oświadczeń woli skutku w postaci zwolnienia darowizn z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową.

Podobnie ocenić należało treść umów darowizn zawartych przez spadkodawców zarówno z uczestniczką, jak i wnioskodawcą. Zwrócić należy uwagę, że umowa darowizny dokonana na rzecz uczestniczki zawierała postanowienie, zgodnie z którym w przypadku sprzedaży nieruchomości pierwszeństwo jej nabycia przysługiwać będzie wnioskodawcy (§ 3 umowy darowizny – k. 125–127 akt). Postanowienie to nie świadczy jednak o zamiarze uprzywilejowania którejkolwiek ze spadkobierców w zakresie przyszłego dziedziczenia, lecz raczej o typowej dla stosunków rodzinnych i gospodarstw rolnych intencji zachowania nieruchomości w kręgu rodziny. Również sam cel dokonanych darowizn pozostawał oczywisty – zmierzał do umożliwienia spadkodawcom uzyskania świadczeń emerytalno-rentowych związanych z przekazaniem gospodarstwa rolnego następcom.

W ocenie Sądu Okręgowego brak jest jakichkolwiek podstaw do przyjęcia, aby spadkodawcy zamierzali wyłączyć dokonane darowizny spod mechanizmu zaliczenia przewidzianego w art. 1039 § 1 k.c. Co więcej, obie darowizny zostały dokonane w formie aktu notarialnego, a więc w formie szczególnej, sporządzonej przy udziale profesjonalnego podmiotu, jakim jest notariusz. Gdyby rzeczywiście wolą spadkodawców było zwolnienie konkretnej darowizny z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową, nic nie stało na przeszkodzie, aby stosowne postanowienie zostało wprost zamieszczone w treści aktu notarialnego. Skoro jednak takiego zastrzeżenia brak, nie sposób w drodze wykładni oświadczeń woli kreować skutków prawnych, które nie znajdują dostatecznego oparcia ani w treści dokumentów, ani w całokształcie okoliczności sprawy. Tym samym analiza oświadczeń woli spadkodawców, dokonywana zgodnie z dyrektywami interpretacyjnymi wynikającymi z art. 65 k.c., prowadzi do jednoznacznego wniosku, iż w sprawie nie doszło do zwolnienia żadnej z dokonanych darowizn z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową. W konsekwencji pełne zastosowanie znajduje art. 1039 § 1 k.c., zgodnie z którym, jeżeli w razie dziedziczenia ustawowego dział spadku następuje pomiędzy zstępnymi, są oni wzajemnie zobowiązani do zaliczenia otrzymanych od spadkodawcy darowizn, chyba że z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika zwolnienie od tego obowiązku.

Jak trafnie wskazuje się w doktrynie, instytucja zaliczenia darowizn na schedę spadkową opiera się na założeniu, że spadkodawca może wpływać na przyszły zakres praw swoich spadkobierców nie tylko poprzez czynności mortis causa, lecz również poprzez dokonywane za życia przysporzenia inter vivos, które następnie podlegają rozliczeniu przy dziale spadku (G. Karaszewski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, red. M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak, Gdańsk 2026, art. 1039). Charakter wyjątku ma natomiast samo zwolnienie z obowiązku zaliczenia, wobec czego wymaga ono wyraźnego wykazania. Jak podkreślił Sąd Najwyższy w postanowieniu z 20 lutego 2008 r., II CSK 451/07, w razie dziedziczenia ustawowego pomiędzy zstępnymi obowiązek zaliczenia darowizn stanowi zasadę, zaś odstąpienie od niej może nastąpić wyłącznie wtedy, gdy jednoznacznie wynika to z oświadczenia spadkodawcy lub szczególnych okoliczności sprawy. Takich okoliczności w niniejszym postępowaniu jednak nie wykazano.

W dalszej kolejności prawidłowo Sąd Rejonowy dokonał porównania wartości przysporzeń dokonanych na rzecz zainteresowanych. Analiza ta prowadziła do jednoznacznego wniosku, że wartość darowizn otrzymanych przez wnioskodawcę była istotnie wyższa niż wartość świadczeń uzyskanych przez uczestniczkę. Skutkowało to koniecznością zastosowania art. 1040 k.c., zgodnie z którym, jeżeli wartość darowizny podlegającej zaliczeniu przewyższa wartość schedy spadkowej, spadkobierca nie jest zobowiązany do zwrotu nadwyżki, jednakże nie uwzględnia się go przy dziale spadku w zakresie objętym nadwyżką. W orzecznictwie trafnie wskazuje się, że spadkobierca, który otrzymał od spadkodawcy darowiznę przewyższającą wartość przypadającej mu schedy spadkowej, nie może następnie skutecznie domagać się dalszego udziału w podziale majątku spadkowego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 2005 r., III CK 28/05). W tym stanie rzeczy prawidłowo Sąd Rejonowy przyznał sporną nieruchomość zabudowaną oznaczoną numerem 76/5 uczestniczce, bez obowiązku dokonywania jakichkolwiek spłat na rzecz wnioskodawcy. Rozstrzygnięcie to pozostaje bowiem konsekwencją prawidłowego zastosowania mechanizmu zaliczenia darowizn na schedę spadkową oraz uwzględnienia rzeczywistego zakresu przysporzeń dokonanych wcześniej przez spadkodawców na rzecz stron. Nie mogły odnieść skutku argumenty odwołujące się do zasad współżycia społecznego czy art. 5 k.c., albowiem przepisy regulujące dział spadku oraz zaliczenie darowizn mają charakter szczególny i wyczerpująco określają sposób rozliczenia spadkobierców ustawowych w sytuacji takiej jak w niniejszej sprawie.

Mając tym samym na uwadze powyższe rozważania, Sąd Okręgowy w pkt II postanowienia, oddalił apelację jako bezzasadną na podstawie art. 385 k.p.c.

Bezzasadne pozostawały także zarzuty podniesione w treści zażalenia wniesionego przez uczestniczkę, odnoszące się do rozstrzygnięcia Sądu I instancji w przedmiocie kosztów postępowania oraz kosztów sądowych. W ocenie Sądu Okręgowego brak było podstaw do przyjęcia, iż niniejsza sprawa miała charakter typowo sporny, uzasadniający odstąpienie od zasady wyrażonej w art. 520 § 1 k.p.c. Przede wszystkim wskazać należy, iż postępowanie dotyczyło działu spadku po rodzicach stron, pomiędzy dwójką spadkobierców ustawowych – rodzeństwem dziedziczącym w częściach równych. Sam fakt, że wnioskodawca zainicjował postępowanie oraz prezentował określoną koncepcję działu spadku, nie oznacza jeszcze, iż interesy uczestników miały charakter sprzeczny w rozumieniu art. 520 § 2 i 3 k.p.c. Nie można bowiem pomijać, że uczestniczka znajdowała się w identycznej sytuacji procesowej i równie dobrze mogła wystąpić z analogicznym wnioskiem o dział spadku. Odmienne stanowiska co do sposobu podziału poszczególnych składników majątkowych czy ich wartości nie przesądzają jeszcze o istnieniu sprzeczności interesów w rozumieniu wskazanych przepisów. W tym zakresie podzielić należy utrwalone stanowisko judykatury, zgodnie z którym zasadą postępowania nieprocesowego jest ponoszenie przez każdego uczestnika kosztów związanych z własnym udziałem w sprawie. Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 26 lipca 2012 r., II CZ 86/12, reguła wynikająca z art. 520 § 1 k.p.c. doznaje ograniczeń wyłącznie wówczas, gdy uczestnicy są w różnym stopniu zainteresowani wynikiem postępowania albo ich interesy pozostają rzeczywiście sprzeczne. Jednocześnie Sąd Najwyższy wyraźnie akcentował, że ocena taka musi być dokonywana z uwzględnieniem charakteru konkretnej sprawy.

Nie sposób przy tym tracić z pola widzenia, iż orzeczenia powoływane przez apelującą odnosiły się do postępowań o zasiedzenie, w których sprzeczność interesów uczestników ma charakter oczywisty, albowiem jeden z uczestników dąży do nabycia prawa kosztem drugiego. Tego rodzaju sytuacja nie zachodzi natomiast w sprawach działowych, w których wszyscy uczestnicy są co do zasady zainteresowani dokonaniem działu spadku, choć mogą odmiennie postrzegać sposób jego przeprowadzenia. Trafnie wskazał w tym zakresie Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 19 listopada 2010 r., III CZ 46/10, iż w sprawach działowych nie występuje przewidziana w art. 520 § 2 i 3 k.p.c. sprzeczność interesów pomiędzy uczestnikami domagającymi się podziału, niezależnie od tego, jaki sposób podziału postulują i jakie stanowiska prezentują w toku postępowania.

Niezależnie od powyższego nie można również przyjąć, aby rozstrzygnięcie Sądu Rejonowego zostało wydane w pełni zgodnie ze stanowiskiem uczestniczki. Część zgłaszanych przez nią żądań została bowiem oddalona, a wskazywane przez nią wartości składników majątkowych nie zostały ostatecznie potwierdzone w przeprowadzonych opiniach biegłych. Oznacza to, iż uczestniczka nie odniosła całkowitego sukcesu procesowego, co dodatkowo przemawia przeciwko możliwości zastosowania art. 520 § 2 lub 3 k.p.c.

W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał, iż Sąd I instancji prawidłowo zastosował zasadę określoną w art. 520 § 1 k.p.c., zgodnie z którą każdy uczestnik ponosi koszty związane ze swoim udziałem w sprawie. Z tych względów zażalenie uczestniczki podlegało oddaleniu na podstawie art. 385 k.p.c. w zw. z art. 397 § 3 k.p.c. (pkt III).

O kosztach postępowania apelacyjnego i zażaleniowego orzeczono natomiast w pkt IV wyroku na podstawie art. 520 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 13 § 2 k.p.c., uznając, iż zarówno wnioskodawca, jak i uczestniczka winni ponieść koszty związane ze swoim udziałem w postępowaniu odwoławczym we własnym zakresie.

Agnieszka Żegarska