Wyrok z 9 lutego 2016, sygn. I ACa 1287/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 lutego 2016 r.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu I Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący: SSA Krzysztof Józefowicz

Sędziowie: SA Roman Stachowiak /spr./

SA Piotr Górecki

Protokolant: st. sekr. sądowy Ewa Gadomska

po rozpoznaniu w dniu 9 lutego 2016 r. w Poznaniu

na rozprawie

sprawy z powództwa (...) Bank (...) SA w K.

przeciwko M. K. i A. K.

o zapłatę

na skutek apelacji pozwanych

od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu

z dnia 4 sierpnia 2015 r. sygn. akt XVIII C 386/15

1.  oddala apelację;

2.  zasądza od pozwanych na rzecz powoda 5.400 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym;

3.  przyznaje radcy prawnemu P. Z. od Skarbu Państwa – Sąd Okręgowy w Poznaniu 5.400 zł + VAT tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanym z urzędu w postępowaniu apelacyjnym.

Roman Stachowiak Krzysztof Józefowicz Piotr Górecki

Sygn. akt I A Ca 1287/15

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Poznaniu uchylił nakaz zapłaty z 18.04.2014 r. i zasądził solidarnie od pozwanych na rzecz powoda 9.953.023,95 zł z ustawowymi odsetkami od 16.04.2011 r., a w pozostałym zakresie oddalił powództwo. Rozstrzygnięcie to Sąd Okręgowy uzasadnił następująco:

Powodowy Bank zawarł w dniu 29.10.2004 r. umowę z Przedsiębiorstwem (...) - spółka z o.o. umowę nr (...) o kredyt złotowy w linii odnawialnej. Na podstawie tej umowy powód udzielił kredytu w kwocie 9.600.000 zł. W jednym z aneksów do umowy strony wskazały, że jednym z zabezpieczeń pozostaje weksel in blanco poręczony przez pozwanych. Pozwani jako poręczyciele wekslowi składali oświadczenie, że zostali poinformowani o treści zmiany umowy udzielonego kredytu na podstawie aneksów, a także, że ich poręczenie wekslowe obejmuje wierzytelność Banku o treści zmienionej w wyniku zawarcia danego aneksu. Pismem doręczonym A. K. w dniu 29.03.2011 r., a M. K. w dniu 25.03.2011 r. (...) Bank (...) SA powiadomił pozwanych, że zgodnie z warunkami ww. deklaracji wekslowej został wypełniony weksel in blanco złożony przez Przedsiębiorstwo (...) Spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością w P., a poręczony przez pozwanych. Powód wskazał, że weksel został wypełniony na sumę zadłużenia obejmującą całą wierzytelność (...) Banku (...) SA wraz z odsetkami wg stanu na dzień 21.03.2011 r. wynikającą z umowy z dnia 29.10.2004 r. nr(...) (...)/04 zmienionej aneksami od 1 do 11 oraz zrestrukturyzowanej umową z dnia 18.08.2010 r. zmienioną aneksem nr (...), tj. na kwotę 10.547.544,30 zł, w tym należność główna 9.489.487,37 zł, odsetki umowne naliczone do dnia 7.12.2010r. 190.709,92 zł, odsetki od zadłużenia przeterminowanego naliczone do dnia 21.03.2011 r. w kwocie 867.347,01 zł. Nadto w piśmie tym wskazano, że termin zapłaty weksla przypada na dzień 15.04.2011 r. i że w tym dniu nastąpi jego przedstawienie do zapłaty. Jako miejsce płatności weksla wskazano (...) Bank (...) SA z siedzibą w K. Centrum(...)w P., ul. (...).

Pismo zawierające tożsame informacje zostało skierowane również do Przedsiębiorstwa (...) Spółką z ograniczoną odpowiedzialnością w P..

Przedmiotowy weksel został wypełniony w ten sposób, że jako miejsce jego wystawienia wskazano (...), jako datę płatności wskazano „15 kwietnia 2011 r., jako remitenta wskazano (...) Bank (...) SA z siedzibą w K.”, sumę wekslową określono na „10.547.544,30 złotych”, jako miejsce płatności weksla wskazano (...) Bank (...) SA z siedzibą w K. Centrum(...) w P., ul. (...)”.

Mając powyższe ustalenia na uwadze, powództwo zdaniem Sądu Okręgowego należało w większej części uznać za uzasadnione. Pozwani zarzucili, że weksel nie mógł być wypełniony, gdyż powód nie wypowiedział umowy kredytu. Zarzut ten jest według Sądu Okręgowego bezzasadny. Z treści deklaracji wekslowej wynika, że Bank ma prawo wypełnić weksel „w razie nieuregulowania przez Spółkę w sposób terminowy i należyty wierzytelności Banku”. Umowa kredytowa nr (...) została tymczasem zawarta na okres do dnia 31.10.2005 r., następnie kolejnymi aneksami przedłużona ostatecznie do dnia 28.12.2010 r. (zgodnie z aneksem nr (...) do umowy kredytu). Zgodnie z §3 umowy w brzmieniu nadanym jej aneksem nr (...) kredytobiorca zobowiązał się do spłaty całości zadłużenia z tytułu kredytu do dnia 28.12.2010 r. Tym samym wierzytelność z tytułu kredytu była wymagana już od tego dnia i dla wymagalności roszczenia nie było konieczności dokonywana wypowiedzenia umowy kredytowej. Zaznaczyć należy, że w brzmieniu pierwotnym umowy kredytowej wyraźnie postanowiono, iż dzień spłaty jest równocześnie dniem wymagalności kredytu. W związku z tym brak spłaty przez Przedsiębiorstwo (...) Sp. z o.o. w P. wierzytelności z tytułu umowy kredytu do dnia 28 grudnia 2010 r. upoważniał Bank, zgodnie z deklaracją wekslową, do uzupełnienia weksla.

Stwierdzeń powyższych nie zmienia fakt zawarcia między stronami stosunku podstawowego w dniu 18 sierpnia 2010 r. umowy restrukturyzacyjnej. Jak wynika z treści umowy restrukturyzacyjnej, zwłaszcza jej § 1 i 2, § 7, § 10 i § 12, zeznań pozwanego A. K. i świadka T. T. umowa restrukturyzacyjna miała na celu uregulowanie sposobu spłaty zadłużenia z umowy o kredyt odnawialny nr (...) (...)/04 wobec trudności finansowych Przedsiębiorstwa (...) Sp. z o. o. w P.. Nie stanowiła ona odnowienia w rozumieniu art. 506 k.c., nie prowadziła do wygaśnięcia dotychczasowego stosunku zobowiązaniowego między stronami i powstania nowego, a jedynie zmieniała warunki spłaty zadłużenia powstałego na podstawie umowy kredytowej nr (...). Umowa restrukturyzacyjna wyraźnie wskazywała, że ma na celu restrukturyzację zadłużenia wynikającego z umowy kredytowej nr (...) w związku z sytuacją ekonomiczno - finansową dłużnika, określała wysokość zobowiązania już istniejącego na podstawie umowy kredytowej, przewidywała utrzymanie postanowień umowy kredytowej w mocy w zakresie nieuregulowanym w umowie restrukturyzacyjnej, utrzymanie istniejących zabezpieczeń, w tym weksla in blanco poręczonego przez pozwanych.

Umowa restrukturyzacyjna została przez Bank wypowiedziana z dniem 6.12.2010 r. wobec niewywiązywania się przez Przedsiębiorstwo (...) Sp. z o.o. w P. z jej postanowień. Skuteczność tego wypowiedzenia nie była kwestionowana w toku procesu, a tym samym okoliczność tę należało uznać za przyznaną (art. 230 k.p.c. w zw. z art. 229 k.p.c.).

W związku z tym przestały obowiązywać zasady spłaty zadłużenia określone w umowie restrukturyzacyjnej i obowiązujące były zasady spłaty określone w umowie kredytowej, co wynika z §9 ust. 4a) umowy restrukturyzacyjnej. W tej sytuacji całkowita spłata kredytu powinna była nastąpić do dnia 28.12.2010 r. Skoro spłata ta nie nastąpiła w tym terminie, Bank był upoważniony do wypełnienia przedmiotowego weksla in blanco.

Pozwani zarzucili również nieprawidłowe określenie sumy wekslowej. W tym kontekście należy zauważyć, że naruszenie upoważnienia do uzupełnienia weksla in blanco poprzez wpisanie wyższej sumy od kwoty wierzytelności, dla której zabezpieczenia weksel został wręczony, nie skutkuje nieważnością weksla, a jedynie powoduje, że osoba na nim podpisana staje się zobowiązana w granicach, w jakich tekst weksla jest zgodny z upoważnieniem (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie, I ACa 1575/14).

Zarzuty pozwanych w tym zakresie okazały się trafne jedynie częściowo.

Dla oceny ich trafności istotnym było określenie rozłożenia ciężaru dowodowego co do tego, czy wysokość wierzytelności stwierdzonej wekslem jest prawidłowa. Stwierdzić należy, że przy rozpoznawaniu sporu z tytułu weksla na gruncie stosunku podstawowego, tj. gdy prawidłowość wypełnienia weksla w zakresie sumy wekslowej jest uzależniona od stosunku podstawowego, jak ma to miejsce w rozpoznawanej sprawie, to na powodzie spoczywa ciężar wykazania zasadności roszczenia co do wysokości (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22.10.2014 r., II CSK 657/13).

Powód sprostał temu obowiązkowi w części. W umowie restrukturyzacyjnej z dnia 18.08.2010 r. wystawca weksla – dłużnik ze stosunku podstawowego Przedsiębiorstwo (...) Spółka z o.o. w P. oświadczył, ż uznaje swoje zadłużenie z umowy kredytowej w zakresie należności głóewnej (kapitału kredytu) w kwocie 9.489.487,37 zł. Ponowne uznanie tej kwoty nastąpiło w aneksie do umowy restrukturyzacyjnej z dnia 17.09.2010 r. Pozwani jako poręczyciele wekslowi oświadczyli przy tym, że akceptują treść umowy restrukturyzacyjnej i aneksu do niej, a tym samym również powyższą wielkość zadłużenia. Z powyższego wynika, że powód wykazał, iż na dzień 17.09.2010 r. zadłużenie z tytułu kapitału wynosiło 9.489.487,37 zł. W tej sytuacji ciężar dowodu, że wielkość ta jest niższa, został przerzucony na pozwanych. Pozwani podnosząc taki zarzut powinni zatem wykazać w toku procesu nieprawidłowość powyższego uznania albo w razie jego prawidłowości wykazać, że po dniu 17.09.2010 r. nastąpiły spłaty kapitału, nieuwzględnione przez powoda. Pozwani okoliczności takich nie wykazali. Brak jakichkolwiek dowodów wskazujących na dokonanie spłat kapitału po 17.09.2010 r. Informacje nadesłane przez Urząd Gminy (...) SA w P. do akt sprawy wskakują natomiast na wpłaty dokonane przed zawarciem umowy restrukturyzacyjnej, uwzględnione już przy określeniu wielkości zadłużenia w umowie restrukturyzacyjnej. Zasadnie zatem powód uwzględnił przy określeniu sumy wekslowej kwotę 9.489.487,37 zł należności głównej.

Co do należności z tytułu odsetek umownych stwierdzić należy, że powód wykazał ich zasadność do kwoty 31.699,91 zł, podczas gdy w ramach sumy wekslowej z tego tytułu uwzględnił kwotę 190.709,92 zł. Analogicznie jak przy określeniu należności głównej, w umowie restrukturyzacyjnej z dnia 18.08.2010 r. Przedsiębiorstwo (...) Spółka z o.o. w P. oświadczyło, że uznaje swoje zadłużenie z umowy kredytowej w zakresie odsetek umownych naliczonych do dnia 17.06.2010 r. w kwocie 74.675,59 zł. Pozwani, jako poręczyciele wekslowi oświadczyli przy tym, że akceptują treść umowy restrukturyzacyjnej, a tym samym również powyższą wielkość zadłużenia z tytułu odsetek umownych. W aneksie do umowy restrukturyzacyjnej z dnia 17.09.2010 r. doszło co prawda do uznania dalszej kwoty odsetek umownych za okres od 18.08.2010 r. do 16.09.2010 r. w

kwocie 42.975,68 zł, jednakże były to odsetki umowne naliczone nie na podstawie umowy kredytowej, lecz umowy restrukturyzacyjnej. Zasady naliczania odsetek umownych w umowie kredytowej i w umowie restrukturyzacyjnej były natomiast inne. Skoro wypowiedzenie umowy restrukturyzacyjnej zgodnie z jej §9 ust. 4a) skutkowało możliwością dochodzenia roszczeń przez powoda nie na jej podstawie, lecz na podstawie umowy kredytowej, dalsze odsetki umowne powinny być naliczane na podstawie umowy kredytowej. Powód nie wykazał natomiast wielkości odsetek umownych liczonych zgodnie z umową kredytową, a składających się na sumę wekslową od dnia (...).2010 r. Zgodnie z postanowieniami umowy kredytowej miały one charakter zmienny i stanowiły sumę stawki WIBOR dla 1 miesięcznych depozytów międzybankowych i marży Banku w wysokości 1,4 punktu procentowego. Powód nie wykazał wielkości stawki WIBOR w tym okresie ani nie wniósł o dowód z opinii biegłego z dziedziny finansów w celu ustalenia wielkości odsetek umownych w dalszym okresie. Powód przedstawił jedynie własne twierdzenia co do wielkości oprocentowania w tym okresie (k. 337) nie popierając ich żadnymi dowodami.

Wskazać też należy, że z załączonego przez powoda nośnika CD zawierającego zapis z ksiąg elektronicznych Banku wynika, że w dniu 21.09.2010 r. nastąpiła spłata odsetek umownych w kwocie 42.975,68 zł. O kwotę tę należało zatem pomniejszyć uznaną wg stanu na dzień 17.09.2010 r. należność z tytułu odsetek umownych w wysokości 74.675,59 zł. Tym samym pozostała do zapłaty należność z tytułu odsetek umownych wyniosła 31.699,91 zł.

Co do natomiast zawartych w sumie wekslowej odsetek podwyższonych od zadłużenia przeterminowanego należy wskazać, że powód określił je na kwotę 867.347,01 zł za okres od dnia 18.06.2010 r. do dnia 17.08.2010 r. i od dnia 8.12.2010 r. do dnia 21.03.2011 r. (k. 337). Naliczanie natomiast odsetek podwyższonych od zadłużenia przeterminowanego od kwoty należności głównej pozostałej do zapłaty nie mogło mieć miejsca do dnia 28.12.2010 r. Termin spłaty zadłużenia zgodnie z aneksem nr (...) do umowy kredytowej został oznaczony na dzień 28.12.2010 r. Był to też dzień wymagalności roszczenia. Dopiero zatem od dnia następnego powód mógł naliczać odsetki za nieterminową spłatę kredytu. Umowa restrukturyzacyjna została przecież wypowiedziana, a to w świetle §9 ust. 4a) umowy restrukturyzacyjnej oznacza, że nie obowiązywał określony w niej, przedłużony aneksem do dnia 31.12.2010 r. termin spłaty należności, a dochodzenie roszczeń, w tym z tytułu odsetek następowało na podstawie dotychczasowej umowy kredytowej.

Zgodnie natomiast z umową kredytową odsetki od zadłużenia przeterminowanego z tytułu kapitału naliczane miały być w wysokości określonej w obowiązującym Zarządzeniu Prezesa Zarządu Banku. Obowiązujące Zarządzenie Prezesa Zarządu Banku określało ich wysokość na czterokrotność wysokości stopy kredytu lombardowego NBP (tj. odsetki maksymalne). Oznacza to, że odsetki te liczne od kwoty kapitału 9.489.487,37 zł za okres od dnia 29.12.2010 r. do dnia 21 marca 2011 r. wyniosły 447.435,83 zł.

Z przedstawionych rozważań wynika, że prawidłowo określona suma wekslowa wynosi kwotę 9.968.623,11 zł, w tym 9.489.487,37 zł z tytułu kapitału, 31.699,91 zł z tytułu odsetek umownych i 447.435,83 zł z tytułu odsetek podwyższonych od przeterminowanego zadłużenia z tytułu kapitału.

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyli apelacją pozwani. Apelujący zarzucili naruszenie art. 118 k.c. przez nieuwzględnienie przedawnienia z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej oraz art. 233 k.p.c. przez przyjęcie na podstawie umowy kredytowej zmienionej aneksem nr (...) z 18.06.2010 r., że powód był uprawniony do doliczenia do sumy wekslowej kwot stanowiących odsetki podwyższone od przeterminowanego zadłużenia. W konsekwencji apelujący wnieśli o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja pozwanych jest w całości nieuzasadniona. Z apelacji wynika, że apelujący nie kwestionują dokonanych przez Sąd Okręgowy ustaleń za wyjątkiem ustalenia, że na podstawie umowy kredytowej zmienionej aneksem nr (...) z 18.06.2010 r. powód był uprawiony do doliczenia do sumy wekslowej kwot stanowiących odsetki podwyższone od przeterminowanego zadłużenia z tytułu kapitału. Poza tym apelujący ograniczają się do zarzutu, że Sąd Okręgowy bezpodstawnie nie uwzględnił, że dochodzone roszczenie jest przedawnione. Zdaniem apelujących, skoro strony w umowie określiły termin spłaty zadłużenia na 28.12.2010 r., to wynikający z art. 118 k.c. trzyletni termin przedawnienia roszczenia z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej upłynął w dniu 28.12.2013 r., a zatem – według apelujących – pozew został złożony po upływie terminu przedawnienia. Ze stwierdzeniem tym nie można zgodzić się. W rozpoznawanej sprawie powód dochodzi bowiem roszczenia nie z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, lecz na podstawie weksla. Ugruntowany w orzecznictwie jest pogląd, że w wypadku złożenia do weksla in blanco deklaracji wekslowej wypełnienie weksla powinno nastąpić najpóźniej przed upływem terminu przedawnienia ze stosunku podstawowego. Nie ma zaś wątpliwości, że weksel został wypełniony przed upływem wskazywanego przez apelujących terminu ze stosunku podstawowego (termin ten został również przyznany przez powoda w odpowiedzi na apelację). W sytuacji takiej ewentualne przedawnienie dochodzonego roszczenia mogłoby nastąpić na podstawie art. 70 w związku z art. 103 ustawy z 28.04.1936 r. – prawo wekslowe, aczkolwiek apelujący na przepisy te nie wskazują. W rzeczywistości nie ma również przedawnienia roszczenia wekslowego. Zgodnie z art. 70 prawa wekslowego roszczenie wekslowe w stosunku do akceptanta (wystawcy weksla własnego, poręczycieli) ulegają trzyletniemu przedawnieniu, licząc od dnia płatności weksla. Weksel płatny był 15.04.2011 r. (k. 8), pozew wpłynął zaś do sądu 7.04.2014 r., a więc przed upływem terminu przedawnienia roszczenia wekslowego. Z przyczyn podanych wcześniej nie może być również uwzględniony termin przedawnienia ze stosunku podstawowego, skoro powód wypełnił weksel przed upływem tego terminu.

Ponadto Sąd Apelacyjny w całości aprobuje ustalenie dokonane przez Sąd Okręgowy i wyciągnięte na ich podstawie wnioski oraz ocenę prawną dochodzonego roszczenia i ustalenie te, wnioski i ocenę prawną uznaje za własne i stanowiące podstawę swojego rozstrzygnięcia. Ustaleń tych zresztą apelujący nie kwestionują za wyjątkiem tych, które dotyczą uprawnienia powoda do doliczenia do sumy wekslowej kwot stanowiących odsetki podwyższone od przeterminowanego zadłużenia z tytułu kapitału. Apelujący zresztą zagadnienia tego w apelacji szczegółowo nie rozwijają. W rzeczywistości również w tym zakresie brak podstaw do zakwestionowania ustaleń Sądu Okręgowego i wyciągniętych na ich podstawie wniosków. Prawidłowo Sąd Okręgowy przyjął, że naliczanie odsetek podwyższonych od zadłużenia przeterminowanego nie mogło następować do 28.12.2010 r., to jest do terminu spłaty zadłużenia zgodnie z aneksem nr (...). Skoro umowa restrukturycyjna została wypowiedziana, to nie obowiązywał określony w niej termin spłaty należności i dochodzenie roszczeń odsetkowych powinno nastąpić na podstawie umowy kredytowej. Wyliczenie odsetek według powyższych zasad nie zostało zakwestionowane w apelacji.

Z przyczyn powyższych i na podstawie art. 385 k.p.c. oraz art. 98 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i §§ 6, 12 i 21 - 23 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu Sąd Apelacyjny orzekł jak w sentencji.

Roman Stachowiak Krzysztof Józefowicz Piotr Górecki