Wyrok SN z 14 lutego 2013, sygn. II CSK 382/12
Data orzeczenia
14 lutego 2013
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział II
Przewodniczący
SSN Anna Kozłowska
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (4)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 14 lutego 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Anna Kozłowska (przewodniczący)
SSN Hubert Wrzeszcz
SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)
w sprawie z powództwa A. K.
przeciwko Skarbowi Państwa - Zakładowi Karnemu w P.
o zadośćuczynienie,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym
w Izbie Cywilnej w dniu 14 lutego 2013 r.,
skargi kasacyjnej powoda
od wyroku Sądu Okręgowego w P.
z dnia 26 stycznia 2012 r.,
oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz
Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa
kwotę 2700 (dwa tysiące siedemset) zł tytułem zwrotu kosztów
postępowania kasacyjnego.
2
Uzasadnienie
A. K. w pozwie skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa - Zakładowi
Karnemu w P. wniósł o zasądzenie na jego rzecz od strony pozwanej kwoty 55 000
zł tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną wskutek naruszenia jego dóbr
osobistych przez osadzenie go podczas odbywania kary pozbawienia wolności w
przeludnionej celi.
Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 18 sierpnia 2011 r. oddalił jego powództwo,
a Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 26 stycznia 2012 r. - apelację.
Z dokonanych w sprawie ustaleń wynika, że powód odbywał karę
pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w P. od 1 lipca do 13 sierpnia 2009 r.
Osadzony był w celi nr 307. Przebywało w niej pięć osób, a powinny trzy. Na jedną
osobę przypadało mniej niż 3 m2
powierzchni celi. Powód nie składał skarg na
przeludnienie i nie wnosił o przeniesienie ze względu na złe warunki sanitarno -
bytowe do innej celi. Cela była wyposażona w łóżka, taborety, szafki, stoły.
Znajdował się w niej zabudowany kącik sanitarny z sedesem i umywalką. Skazani
sami musieli dbać o czystość, otrzymywali środki czystości i odpowiedni sprzęt.
Powodowi zapewniono dietę, dostęp do lekarza, godzinę spaceru dziennie.
Oddalając apelację Sąd Okręgowy wyjaśnił, że sam fakt osadzenia więźnia
w przeludnionej celi nie uzasadnia jego roszczenia o zadośćuczynienie pieniężne
za krzywdę, ponieważ przysługiwanie mu roszczenia o zadośćuczynienie pieniężne
za krzywdę zależy od wielu okoliczności, w szczególności od długotrwałości
przebywania w przeludnionej celi, uciążliwości z tym związanych oraz pozostałych
warunków odbywania kary, które mogą zwiększać poczucie krzywdy lub je
osłabiać, a nawet sprawiać, że poczucie krzywdy w ogóle nie powstanie.
Powód nie wykazał, aby wskutek przebywania w przeludnionej celi w Zakładzie
Karnym w P. doznał krzywdy niemajątkowej w postaci negatywnych doznań
fizycznych lub psychicznych. Istotnym dowodem na doznanie przez niego takiej
krzywdy mogłoby być jego przesłuchanie, jednakże powód, pomimo dopuszczenia
dowodu z jego przesłuchania w drodze pomocy prawnej przed Sądem Rejonowym
w Z. w dniu 27 stycznia 2011 r. odmówił składania wyjaśnień.
3
Skarżąc w całości wyrok Sądu Okręgowego powód jako podstawy kasacyjne
przytoczył: naruszenie art. 386 § 2 w związku z art. 378 § 1 i art. 379 pkt 5 k.p.c.
przez nieuwzględnienie nieważności postępowania przed Sądem Rejonowym,
spowodowanej pozbawieniem możności obrony praw wskutek nieodroczenia
rozprawy z uchybieniem art. 214 k.p.c.; naruszenie art. 5 w związku z art. 212 k.p.c.
przez zaniechanie pouczenia o możliwości wnioskowania o ustanowienie
pełnomocnika z urzędu; naruszenie art. 216 k.p.c. przez zaniechanie wydania
zarządzenia o stawiennictwie stron; naruszenie art. 24 w związku z art. 448 k.c.,
art. 3 Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności
(Dz. U. 1993.61.284. ze zm.) oraz art. 40 i 41 Konstytucji przez przyjęcie, że samo
osadzenie w przeludnionej celi nie stanowiło bezprawnego naruszenia dóbr
osobistych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. Najpierw wymagają rozpatrzenia zarzuty kasacyjne dotyczące przepisów
postępowania, poczynając od najdalej idącego zarzutu nieważności postępowania
z powodu pozbawienia powoda możliwości obrony swych praw (art. 379 pkt 5)
wskutek nieodroczenia rozprawy z uchybieniem art. 214 k.p.c.
Artykuł 214 § 1 k.p.c. stanowi, że rozprawa ulega odroczeniu, jeżeli sąd
stwierdzi nieprawidłowość w doręczeniu wezwania albo jeżeli nieobecność strony
jest wywołana nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi przeszkodą,
której nie można przezwyciężyć. Naruszenie art. 214 k.p.c. w sprawie powód
łączy z nieodroczeniem posiedzenia w dniu 27 stycznia 2011 r. przed Sądem
Rejonowym w Z. jako sądem wezwanym. W dniu tym powód odmówił udziału
w przesłuchaniu przez sąd wezwany w charakterze strony, uzasadniając
to prowadzeniem akcji protestacyjnej połączonej z głodówką. Zdaniem skarżącego
akcję tę należało potraktować na równi z nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną
znaną sądowi przeszkodą, o których mowa w art. 214 § 1 k.p.c., a odmowę udziału
w przesłuchaniu przed sądem wezwanym uznać za dorozumiany wniosek
o odroczenie posiedzenia uzasadniony tą akcją.
Odmowa skarżącego udziału w przesłuchaniu przed sądem wezwanym
z powodu podjętej przez niego akcji protestacyjnej nie mogła jednak wywołać takich
4
skutków, jak przewidziana w art. 214 § 1 k.p.c. nieobecność strony wywołana
wydarzeniem nadzwyczajnym lub znaną sądowi przeszkodą, której nie można
przezwyciężyć. Stanowiła ona wynik jego świadomej decyzji, świadczącej
o przedłożeniu akcji protestacyjnej ponad potrzebę wzięcia udziału w przesłuchaniu
przed sądem wezwanym, a w art. 214 § 1 k.p.c. chodzi o przypadki niemożności
stawienia się strony przed sądem spowodowane oddziaływaniem czynników
niezależnych od niej samej.
Wobec bezzasadności zarzutu naruszenia art. 214 k.p.c. chybione okazały
się także łączone z nim (na nim oparte, z niego wywodzone) zarzuty naruszenia art.
386 § 2 w związku z art. 378 § 1 i art. 379 pkt 5 k.p.c. przez nieuwzględnienie
nieważności postępowania z powodu pozbawienia powoda możności obrony swych
praw. Według utrwalonego w orzecznictwie stanowiska, nieważność postępowania
z powodu pozbawienia strony możności obrony swych praw zachodzi tylko wtedy,
gdy strona nie mogła brać udziału w postępowaniu sądowym lub jego istotnej
części na skutek naruszenia określonych przepisów postępowania przez sąd
lub przeciwnika w sporze. W celu stwierdzenia nieważności postępowania
z powodu pozbawienia strony możności obrony swych praw konieczne jest zatem
zawsze uprzednie wykazanie naruszenia określonych przepisów dotyczących
udziału strony w postępowaniu. W sprawie takim naruszonym przepisem miał być,
zdaniem powoda, art. 214 k.p.c., ale jak wyżej wyjaśniono do jego naruszenia
w rzeczywistości nie doszło.
Nietrafnie również powód zarzucił naruszenie art. 5 i 212 § 2 k.p.c.
przez zaniechanie pouczenia go o możliwości wnioskowania o ustanowienie
pełnomocnika z urzędu. Wymienione przepisy przewidują udzielenie stronie
pouczenia o celowości ustanowienia pełnomocnika w razie wystąpienia
uzasadniającej to potrzeby. W niniejszej sprawie taka potrzeba nie wystąpiła.
Powód niezależnie od wniosku o przesłuchanie go w charakterze strony, zgłosił
wiele wniosków o przeprowadzenie dowodów z zeznań świadków i dokumentów,
co uprawniało do przyjęcia, że miał świadomość powinności wykazywania swoich
twierdzeń uzasadniających żądanie zgłoszone w pozwie i był zarazem w stanie
samodzielnie podejmować odpowiednie czynności procesowe.
5
Chybiony okazał się też zarzut naruszenia art. 216 k.p.c. przez
zaniechanie wydania zarządzenia o stawiennictwie stron na rozprawie.
Zgodnie z tym przepisem, sąd może w celu dokładniejszego wyjaśnienia stanu
sprawy zarządzić stawienie się stron lub jednej z nich osobiście albo przez
pełnomocnika. Celem stawienia się stron jest ich przesłuchanie informacyjne,
o którym mowa w art. 212 § 1 k.p.c. Przesłuchanie takie zmierza do ujawnienia
istotnych faktów spornych w sprawie i przytoczenia dowodów, które mają zostać
przeprowadzone w celu ich ustalenia. Inaczej więc niż przesłuchanie w charakterze
strony (art. 299 - 304 k.p.c.), przesłuchanie informacyjne nie jest środkiem
dowodowym. Natomiast powód naruszenie art. 216 k.p.c. łączy z postępowaniem
dowodowym, mianowicie z nieprzesłuchaniem go w charakterze strony procesu
wskutek wadliwego, w jego ocenie, nieodroczenia posiedzenia w dniu 27 stycznia
2011 r. przed Sądem Rejonowym w Z. jako sądem wezwanym. Uważa, że po
odmówieniu udziału w przesłuchaniu w charakterze strony Sąd powinien był
zarządzić na podstawie art. 216 k.p.c. osobiste jego stawiennictwo na rozprawie
w celu jego przesłuchania w charakterze strony, a ponieważ tego nie uczynił, to
naruszył ten przepis. Jednakże jak wynika z wcześniejszych wyjaśnień, przepisu
art. 216 k.p.c. nie można - wbrew stanowisku powoda - naruszyć przez
zaniechanie zarządzenia osobistego stawienia się strony w celu przeprowadzenia
dowodu z jej przesłuchania. Stawienie się osobiste strony, o którym mowa w tym
przepisie, ma bawołem na celu uzyskanie jedynie wyjaśnień o charakterze
informacyjnym.
2. W sprawach przeciwko Skarbowi Państwa o zadośćuczynienie pieniężne
za doznaną krzywdę wskutek naruszenia dóbr osobistych przez osadzenie
w przeludnionej celi więziennej, na powodzie zgodnie z art. 6 w związku z art. 24
i 448 k.c. spoczywa ciężar dowodu umieszczenia go w określonym czasie
w przeludnionej celi i wynikłego stąd naruszenia jego godności lub innych dóbr
osobistych oraz doznania krzywdy niemajątkowej (por. wyrok Sądu Najwyższego
z dnia 14 grudnia 2012 r., I CSK 248/12).
W niniejszej sprawie jest bezsporne, że powód w okresie, w którym
przebywał w Zakładzie Karnym w P., tj. od 1 lipca do 13 sierpnia 2009 r.,
umieszczony był w celi, w świetle art. 110 k.k.w. w brzmieniu sprzed dnia 6 grudnia
6
2009 r., nadmiernie zagęszczonej (przeludnionej), czyli o powierzchni mniejszej
niż 3 m2
w przeliczeniu na jedną osadzoną osobę.
Za utrwalony w orzecznictwie Sądu Najwyższego można uznać pogląd,
harmonizujący ze stanowiskiem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz
stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego, że umieszczenie osoby pozbawionej
wolności w celi o powierzchni mniejszej niż 3 m2
w przeliczeniu na jedną osobę
osadzoną stanowi w zasadzie wystarczającą podstawę do stwierdzenia, objętego
przewidzianym w art. 24 § 1 k.c. domniemaniem bezprawności, naruszenia dóbr
osobistych tej osoby (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego
z dnia 18 października 2011 r., III CZP 25/11 oraz wyroki Sądu Najwyższego
z dnia 27 października 2011 r., V CSK 489/10, i 22 marca 2012 r., V CSK 85/11).
Ustalony stan faktyczny sprawy, wiążący Sąd Najwyższy zgodnie z art. 39813
§ 2
k.p.c. przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej, pozwalał więc na przyjęcie,
że wskutek osadzenia powoda w celi o powierzchni mniejszej niż 3 m2
w przeliczeniu na jedną osadzoną osobę doszło do bezprawnego naruszenia jego
dóbr osobistych (godności).
To jednak nie wystarczało do uwzględnienia dochodzonego przez powoda
żądania zasądzenia zadośćuczynienia pieniężnego. Aby mogło ono nastąpić,
konieczne było jeszcze ustalenie doznania przez powoda wskutek zaistniałego
bezprawnego naruszenia jego dóbr osobistych (godności) krzywdy niemajątkowej
i ewentualnego jej rozmiaru (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z dnia 18 października 2011 r., III CZP 25/11 oraz wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 27 października 2011 r., V CSK 489/10). Lecz w sprawie,
jak trafnie przyjął Sąd Okręgowy, do takiego ustalenia nie doszło. Przy ustalaniu
krzywdy i jej rozmiaru powinno się tu uwzględniać - jak we wszystkich sprawach
o zadośćuczynienie pieniężne - całokształt okoliczności sprawy (w szczególności
długotrwałość przebywania w przeludnionej celi i wszelkie uciążliwości z tym
związane). Należy przy tym zgodzić się z Sądem Okręgowym, że istotny może się
tutaj okazać zwłaszcza dowód z przesłuchania strony powodowej. W sprawie
jednak do przeprowadzenia takiego dowodu nie doszło z przyczyny leżącej
po stronie powoda.
7
Ze względu na niewykazanie przez powoda doznanej krzywdy, którą miałoby
kompensować dochodzonego przez niego zadośćuczynienie pieniężne, nie mógł
odnieść zamierzonego skutku także zarzut naruszenia wymienionych w skardze
kasacyjnej przepisów prawa materialnego.
Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 49814
k.p.c. oddalił skargę
kasacyjną powoda, a o kosztach zastępstwa procesowego na rzecz Skarbu
Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa orzekł zgodnie z art. 98
w związku z art. 108 § 1 i art. 39821
k.p.c. oraz art. 11 ust. 3 ustawy z dnia 8 lipca
2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa (Dz. U. nr 169, poz. 1417 ze
zm.), a także art. 99 k.p.c. i § 6 pkt 6 oraz § 13 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności
adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy
prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. nr 163, poz. 1348 ze zm.).
jw