Wyrok SN z 25 kwietnia 2013, sygn. V CSK 211/12
Data orzeczenia
25 kwietnia 2013
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział V
Przewodniczący
SSN Mirosław Bączyk
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (4)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 25 kwietnia 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)
SSN Józef Frąckowiak
SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)
w sprawie z powództwa R. Z.
przeciwko I. Z.
o ustalenie prawa,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 25 kwietnia 2013 r.,
skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego w B.
z dnia 27 grudnia 2011 r.,
1. oddala skargę kasacyjną;
2. przyznaje adwokatowi D. G. od Skarbu Państwa - Sądu
Okręgowego w B. kwotę 2700 zł (dwa tysiące siedemset)
powiększoną o stawkę podatku VAT, tytułem kosztów
nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z
urzędu w postępowaniu kasacyjnym.
Uzasadnienie
2
Powód R. Z. domagał się początkowo „ochrony własności lokalu”,
położonego w Ż. [...]. Na rozprawie w dniu 31 sierpnia 2011 r. sprecyzował, że
„zasiedział lokal w dobrej wierze, gdyż mieszka w nim od 27 lat”.
W uzasadnieniu pozwu podał, że chciałby usankcjonować prawnie istniejący
stan rzeczy, tj. fakt jego zamieszkiwania od ponad 26 lat w tym lokalu i chce mieć
prawo do dalszego w nim zamieszkiwania. To mieszkanie otrzymał jego ojciec jako
mieszkanie kwaterunkowe, a po śmierci ojca mieszkanie wykupiła matka bez jego
wiedzy i zgody.
Pozwana wniosła o oddalenie powództwa. Zarzuciła, że powód nie ma
żadnego prawa do lokalu, z którego wynikałoby jego żądanie ochrony własności.
To ona jest właścicielem lokalu. Powód od pełnoletniości do złożenia przez nią
pozwu o jego eksmitowanie mieszkał w tym lokalu w warunkach użyczenia.
Wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 23 września 2010 r. został z tego mieszkania
eksmitowany. Wcześniej, wyrokiem tego Sądu w sprawie o sygn. II K …/05, został
skazany za znęcanie się nad pozwaną.
Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 31 sierpnia 2011 r., powództwo oddalił w
oparciu o następujące ustalenia faktyczne.
Pozwanej I. Z. przysługuje prawo własności lokalu mieszkalnego
położonego w Ż. […], które nabyła od Towarzystwa Budownictwa Społecznego Sp.
z o.o. w Ż. na podstawie umowy z dnia 3 grudnia 2003 r. Wcześniej ten lokal
wynajmował mąż pozwanej, który zmarł w 2001 r. Po jego śmierci pozwana była
wyłącznym najemcą. Powód zajmował w tym mieszkaniu początkowo pokój o
powierzchni 6m2
, a później, od 1998 r., przeprowadził się do drugiego pokoju.
Wyrokiem z dnia 23 września 2010 r. Sąd Rejonowy nakazał R. Z., aby
opróżnił i wydał pozwanej w stanie wolnym lokal mieszkalny położony w Ż. […].
Sąd orzekł, że nie przysługuje mu uprawnienie do otrzymania lokalu socjalnego.
Przed Sądem Rejonowym pozostaje w toku sprawa z powództwa R. Z. o
ochronę posiadania wymienionego lokalu mieszkalnego.
Na podstawie tych ustaleń Sąd Rejonowy stwierdził, że skoro powód
domaga się ustalenia, że przysługuje mu prawo własności lokalu objętego
3
żądaniem pozwu a prawo to wywodzi z jego nabycia w drodze zasiedzenia, to
opiera swoje żądanie na przepisach art. 189 k.p.c. i art. 172 k.c.
Zgodnie z art. 189 k.p.c., można żądać ustalenia przez sąd istnienia lub
nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy powód ma w tym interes prawny.
Przepis ten nie znajdzie zastosowania, jeżeli przepisy szczególne przewidują
właściwość trybu nieprocesowego dla ustalenia stosunku prawnego lub prawa, np.
stwierdzenie nabycia prawa przez zasiedzenie - art. 609-610 k.p.c.
W rozpoznawanej sprawie powód wywodzi swoje żądanie z faktu
zamieszkiwania w lokalu, co jego zdaniem miało spowodować, że przysługuje mu
prawo własności do tego lokalu a prawo to miał nabyć w drodze zasiedzenia.
W związku z tym, że przepisy przewidują właściwość trybu nieprocesowego dla
stwierdzenia nabycia prawa przez zasiedzenie, powództwo oparte na przepisie art.
189 k.p.c. nie może być uwzględnione.
Sąd Rejonowy zauważył też, że powód nie spełnił przesłanek do nabycia
własności lokalu w drodze zasiedzenia, przewidzianych w art. 172 k.c., przede
wszystkim nigdy nie był samoistnym posiadaczem tego lokalu.
Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 27 grudnia 2011 r. oddalił apelację powoda.
Sąd ten podzielił ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.
Odnosząc się do zarzutu, że Sąd Rejonowy nie badał kwestii wstąpienia przez
powoda w stosunek najmu, stwierdził, że powód został wezwany do
sprecyzowania żądania pozwu i w odpowiedzi na nie, w piśmie z dnia 16 maja
2011 r., wskazał że domaga się wydania wyroku „o prawie zamieszkiwania i
zameldowania, pobytu w dotychczasowo zajmowanej części mieszkania”,
powołując się na to, że jego zmarły ojciec był najemcą mieszkania, a on jako syn
w tym lokalu mieszkał. Kolejny raz powód sprecyzował swoje żądanie na
rozprawie w dniu 31 sierpnia 2011 r. Podał, że „w sprawie I C …/10 domaga się
ochrony posiadania, natomiast w tej sprawie domaga się ochrony własności”.
Następnie odnotowano, że powód dodał, iż zasiedział lokal w dobrej wierze, gdyż
zamieszkuje w nim od 27 lat.
W ocenie Sądu Okręgowego, analiza tych kolejnych oświadczeń powoda
prowadzi do wniosku, że nawet gdyby przyjąć, że pismo procesowe powoda z dnia
16 maja 2011 r. zawierało żądanie ustalenia, iż wstąpił on w stosunek najmu
4
lokalu, to niewątpliwie żądanie to zostało zmienione przez oświadczenie złożone
na rozprawie w dniu 31 sierpnia 2011 r. Taka zmiana powództwa jest
dopuszczalna w oparciu o art. 193 k.p.c. W rezultacie, Sąd Rejonowy, zgodnie
z art. 321 k.p.c. nie mógł wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty
żądaniem. Dlatego też zarzut, iż Sąd pierwszej instancji nie zastosował
w rozpoznawanej sprawie przepisu art. 691 § 4 k.p.c. nie zasługuje na
uwzględnienie. Sąd Okręgowy stwierdził, że jakiekolwiek żądania powoda, oparte
na twierdzeniu, że przysługuje mu prawo własności do lokalu objętego
postępowaniem, są nieuzasadnione. Powód nie wykazał, że takie prawo mu
przysługuje, w tym również o ile miałoby ono wynikać z zasiedzenia. Wbrew
twierdzeniom powoda, Sąd pierwszej instancji przeprowadził dowód z umowy
z dnia 3 grudnia 2003 r., którą ustanowiona została odrębna własność lokalu,
położonego w Ż. […] i pozwana na tej podstawie nabyła własność tego lokalu. W
aktach znajduje się też odpis księgi wieczystej Sądu Rejonowego w Ż. […],
urządzonej dla wymienionego lokalu. W dziale II jako właścicielka wpisana jest I.
Z. Z powyższych względów Sąd Okręgowy oddalił apelację jako bezzasadną.
Wyrok Sądu drugiej instancji powód zaskarżył skargą kasacyjną w całości.
Skarga została oparta na podstawie naruszenia przepisów postępowania (art. 3983
§ 1 pkt 2 k.p.c.). Skarżący zarzucił naruszenie art. 386 § 2 k.p.c. w zw. z art. 378 §
1 in fine w zw. z art. 379 pkt 5 w zw. z art. 117 § 1 k.p.c. poprzez niewzięcie pod
uwagę nieważności postępowania przed sądem pierwszej instancji, wynikającej
z pozbawienia powoda możności obrony praw; art. 379 pkt 5 w zw. z art. 5 i 212
w zw. z art. 117 § 1 k.p.c. poprzez pozbawienie powoda możności obrony praw
przez Sąd Okręgowy oraz art. 217 § 1 w zw. z art. 236 k.p.c. poprzez
nieustosunkowanie się do złożonego przez powoda wniosku dowodowego.
W oparciu o te zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu
Rejonowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej
instancji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do
ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Podstawą skargi kasacyjnej były wyłącznie zarzuty naruszenia przepisów
postępowania. Najdalej idące z nich dotyczyły nieważności postępowania
5
z powodu pozbawienia powoda możliwości obrony praw. W ocenie skarżącego,
przesłanką nieważności postępowania był odmowa przyznania powodowi
pełnomocnika z urzędu w toku postępowania przed sądami obu instancji, mimo
wielokrotnego ponawiania tego wniosku przez powoda. Okoliczności powoływane
w tym zakresie przez skarżącego nie uzasadniają oceny, że powód został istotnie
pozbawiony możliwości obrony swoich praw. W judykaturze utrwalone jest
stanowisko, że samo oddalenie wniosku o ustanowienie dla strony pełnomocnika
z urzędu nie oznacza pozbawienia jej w ten sposób możliwości obrony praw.
Pozbawienie możliwości obrony praw jest skutkiem takiego naruszenia przepisów
postępowania, które powoduje, że strona nie mogła brać udziału w postępowaniu
lub jego istotnej części. Tymczasem powód był prawidłowo zawiadamiany
o terminach rozpraw, w których uczestniczył oraz składał w toku postępowania
pisma procesowe. Brał zatem udział w postępowaniu sądowym na prawach
strony. Jego wnioski o ustanowienie pełnomocnika z urzędu były rozpoznawane
zgodnie z obowiązującymi przepisami. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej sam
skarżący wskazał, że stopień niepełnosprawności powoda i brak wiedzy
prawniczej sprawiały, że miał on „utrudnioną możliwość samodzielnego
podejmowania czynności w postępowaniu". Nie jest to równoznaczne
z pozbawieniem możliwości obrony praw w toku postępowania.
Jednocześnie nie jest uzasadnione twierdzenie skarżącego, że Sądy -
odmawiając powodowi ustanowienia pełnomocnika z urzędu - pomijały
stwierdzoną u powoda niepełnosprawność, co przemawiało z uwzględnieniem
wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Z orzeczenia lekarskiego o stanie zdrowia
powoda wynika, że stwierdzono u niego umiarkowany stopień niepełnosprawności,
powodujący umiarkowany stopień obniżenia sprawności organizmu, wymagający
częściowej lub okresowej pomocy w celu pełnienia ról społecznych w związku
z ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Treść tego orzeczenia nie
wskazuje na brak możliwości prezentowania przez powoda swojego stanowiska
w postępowaniu sądowym z uwagi na stan zdrowia powoda. Skarżący nie
zakwestionował zaś skutecznie oceny Sądu, że przebieg postępowania w sprawie
nie wskazywał na nieporadność powoda w stopniu nakazującym przyznanie mu
pełnomocnika z urzędu. Nie wskazał też jakich pouczeń Sąd nie udzielił
6
powodowi, mimo obowiązku informacyjnego wynikającego z art. 5 k.c. i nie
wyjaśnił, w jakim stopniu miało to wpływ na przebieg postępowania w sprawie. Nie
można zaś przyjąć, że Sąd naruszył ten przepis nie informując powoda o
możliwości ustanowienia pełnomocnika z urzędu, skoro powód kilkakrotnie składał
taki wniosek.
Zgodnie z brzmieniem art. 3983
§ 1 pkt 2 k.p.c., naruszenie przepisów
postępowania może stanowić podstawę uwzględnienia skargi kasacyjnej
wówczas, gdy miało ono wpływ na wynik sprawy. Wymaga to wykazania przez
skarżącego, jaki wpływ na wynik sprawy miało naruszenie konkretnych przepisów
postępowania. Nie jest wystarczające samo stwierdzenie, że miało miejsce
naruszenie przepisów postępowania powołanych w skardze kasacyjnej „mających
istotny wpływ na wynik sprawy”, jak uczynił to skarżący formułując zarzut
naruszenia art. 217 § 1 k.p.c. w zw. z art. 236 k.p.c. Nie mógł on zatem stanowić
podstawy uwzględnienia skargi kasacyjnej.
Z przyczyn wyżej wskazanych skarga kasacyjna była pozbawiona
uzasadnionych podstaw i podlegała oddaleniu na podstawnie art. 39814
k.p.c.
db