Postanowienie SN z 19 grudnia 2013, sygn. II CNP 35/13
Najważniejsze informacje
W skrócie
Wynik
zasądzono świadczenie
Przedmiot
podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej
Typ sprawy
sprawa cywilna nieprocesowa - podział majątku wspólnego
Tryb
posiedzenie niejawne
Role w sprawie
byli małżonkowie
uczestnik postępowania
Data orzeczenia
19 grudnia 2013
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział II
Przewodniczący
SSN Jan Górowski
Podstawa prawna
POSTANOWIENIE
Dnia 19 grudnia 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Jan Górowski (przewodniczący)
SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)
SSN Zbigniew Kwaśniewski
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 19 grudnia 2013 r.,
skargi A. L.
o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego
postanowienia Sądu Okręgowego w P.
z dnia 19 maja 2011 r., wydanego
w sprawie z wniosku Z. L.
przy uczestnictwie A. L.
o podział majątku wspólnego,
1. stwierdza, że postanowienie Sądu Okręgowego
w P. z dnia 19 maja 2011r., sygn. akt II Ca …/11, w części
przyznającej wnioskodawcy i uczestniczce po 1/2 części nakłady
opisane w punkcie 1.2 postanowienia Sądu Rejonowego w B. z
dnia 17 lutego 2011r., sygn. akt I Ns …/08 (pkt 1 d zaskarżonego
postanowienia) oraz w części uwzględniającej w zasądzonej od
A. L. na rzecz Z. L. dopłacie w wysokości 42 306 zł połowę
wartości nakładów w kwocie 12 902 (dwanaście tysięcy
dziewięćset dwa) zł (pkt 1 e zaskarżonego postanowienia) - jest
niezgodne z prawem,
2
2. zasądza od Z. L. na rzecz A. L. kwotę 1 800 (jeden tysiąc
osiemset) zł tytułem kosztów postępowania wywołanego
wniesieniem skargi.
3
UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 17 lutego 2011 r. Sąd Rejonowy w B. w sprawie z
wniosku Z. L. z udziałem A. L. o podział majątku wspólnego ustalił, że w skład tego
majątku wchodzą: lokal mieszkalny w B. (pkt I.1), nakłady na nieruchomość
położoną w K. w wysokości 25 804 zł (pkt I.2), samochód osobowy marki Renault
Laguna (pkt I.3), kwoty pieniężne w łącznej wysokości 80 670,29 zł (pkt I.4-9),
meble oraz urządzenia domowe (pkt I.10 a-m). Ponadto Sąd Rejonowy ustalił,
że udziały byłych małżonków w majątku wspólnym są równe i wynoszą po ½ części
(pkt II). Sąd Rejonowy dokonał podziału majątku wspólnego Z. L. i A. L. w ten
sposób, że nakłady na nieruchomość położoną w K. w wysokości 25 804 zł,
samochód, kwotę 79 790,29 zł, a także część mebli i urządzeń domowych, to jest
składniki majątku wspólnego o łącznej wartości 111 299,69 zł przyznał Z. L.; A. L.
przyznał natomiast lokal mieszkalny w B., kwotę 880 zł, a także część mebli i
urządzenia domowego, to jest składniki majątku wspólnego o łącznej wartości
135 001,00 zł (pkt III). Następnie Sąd Rejonowy zasądził od A. L. na rzecz Z. L.
kwotę 11 850,65 zł płatną w terminie jednego miesiąca od dnia uprawomocnienia
się orzeczenia (pkt IV), ustalił wartość majątku wspólnego na kwotę 246 300,69 zł
(pkt V) oraz orzekł o kosztach postępowania.
Sąd Rejonowy dokonując ustaleń faktycznych przyjął, na podstawie
dokumentów złożonych do akt sprawy, że nieruchomość położona w K. stanowi
majątek osobisty Z. L. Wnioskodawca i uczestniczka w trakcie małżeństwa
wyremontowali ze wspólnych środków budynek położony na tej nieruchomości;
łączna kwota poczynionych nakładów wyniosła 25 804 zł.
Wnioskodawca w apelacji od postanowienia Sądu Rejonowego zarzucił m.in.
naruszenie art. 43 § 1 w związku z art. 45 § 1 k.r.o. przez zawyżenie wartości
nakładów poczynionych z majątku wspólnego na nieruchomość położoną w K.
Sąd Okręgowy w P., uwzględniając częściowo tę apelację, postanowieniem
z dnia 19 maja 2011 r. zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w ten sposób, iż
obniżył wartość niektórych składników majątku wspólnego (pkt 1a-b), wyeliminował
jako składnik majątku wspólnego kwotę 24 837,40 zł (pkt 1c), przyznał
wnioskodawcy i uczestniczce „po ½ nakładów” poczynionych z majątku wspólnego
4
na nieruchomość położoną w K. (pkt 1d), podwyższył kwotę zasądzoną od
uczestniczki na rzecz wnioskodawcy z 11 850,65 zł do kwoty 42 306 zł (pkt 1e),
ustalił, że wartość majątku wspólnego wynosi 211 194 zł (pkt 1f), oddalił apelację w
pozostałej części oraz orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego. Z
uzasadnienia postanowienia, w zakresie rozstrzygnięcia o nakładach poczynionych
na nieruchomość położoną w K. wynika, że Sąd Okręgowy uznał – nie podając
przyczyn takiego wnioskowania – iż nieruchomość ta stanowi własność syna stron.
W skardze o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego
postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 19 maja 2011 r., w części przyznającej
wnioskodawcy i uczestniczce po ½ części nakłady na nieruchomość położoną w K.
(pkt 1d zaskarżonego postanowienia) oraz w części uwzględniającej w zasądzonej
od uczestniczki na rzecz wnioskodawcy dopłacie w wysokości 42 306 zł połowę
wartości nakładów na w/w nieruchomość, w kwocie 12 902 zł (pkt 1e zaskarżonego
postanowienia), A. L. zarzuciła naruszenie przez zaskarżone postanowienie art. 45
§ 1 i § 2 k.r.o. przez ich błędną wykładnię polegającą na przyznaniu jej i
wnioskodawcy po ½ nakładów, które były nakładami na majątek osobisty
wnioskodawcy. Zarzut naruszenia przepisów postępowania dotyczył natomiast art.
567 § 1 k.p.c., przez jego niezastosowanie polegające na nierozstrzygnięciu, że
nakłady te podlegają zwrotowi na rzecz uczestniczki w połowie ich wartości oraz art.
378 § 1 k.p.c. przez jego niezastosowanie i rozpoznanie sprawy poza granicami
apelacji, polegające na przyznaniu wnioskodawcy i uczestniczce po ½ nakładów w
sytuacji, gdy wnioskodawca w apelacji podnosił jedynie, że wartość nakładu
przyjęta do rozliczenia została zawyżona.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. przez jego niezastosowanie
i rozpoznanie sprawy poza granicami apelacji jest nieuzasadniony. Uwzględnić
bowiem należy, że sąd drugiej instancji rozpoznający sprawę na skutek apelacji nie
jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa
materialnego (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia
31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55). Sąd odwoławczy ma
5
zawsze obowiązek dokonania ustaleń faktycznych, co umożliwia temu sądowi –
stając się zarazem jego obowiązkiem – ustalenie podstawy prawnej wyroku, a więc
dobór właściwego przepisu prawa materialnego, jego wykładnię oraz podjęcie aktu
subsumpcji. Sąd odwoławczy - bez względu na stanowisko stron oraz zakres
zarzutów – powinien zastosować właściwe przepisy prawa materialnego, a więc
także usunąć ewentualne błędy prawne sądu pierwszej instancji, niezależnie
od tego, czy zostały wytknięte w apelacji. Wypada zatem zaznaczyć, iż dokonanie
przez Sąd Okręgowy ustalenia - nawet wbrew stanowiskom samych stron -
że nieruchomość, na którą strony poczyniły nakłady z majątku wspólnego stanowi
własność osoby trzeciej (syna stron), a nie - jak ustalił Sąd Rejonowy -
wnioskodawcy i uwzględnienie tego ustalenia przy podziale majątku mogło służyć
poprawnemu zastosowaniu przepisów prawa materialnego i dlatego nie stanowiło
wykroczenia - z naruszeniem art. 378 § 1 k.p.c. - poza granice apelacji.
Rzecz jednak w tym, że z motywów rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego nie wynika,
aby Sąd ten miał zamiar dokonywać - w tym zakresie - odmiennych ustaleń aniżeli
Sąd Rejonowy.
Przed przystąpieniem zatem do oceny zasadności pozostałych zarzutów
zawartych w skardze, należy zwrócić uwagę, że w orzecznictwie powszechnie
przyjęto, że w przypadku zmiany zaskarżonego orzeczenia, wydanego
na podstawie materiału zebranego w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, sąd
odwoławczy powinien poczynić własne ustalenia faktyczne oraz wskazać
na jakich dowodach się oparł, z jakich przyczyn innym dowodom odmówił
wiarygodności, gdyż art 328 § 2 k.p.c. znajduje odpowiednie zastosowanie
w postępowaniu apelacyjnym, przez odesłanie zawarte w art. 391 § 1 k.p.c.
(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN 792/98,
OSNC 1999, nr 4, poz. 83 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego
2013 r., IV CSK 463/12, nie publ.). Rola uzasadnienia orzeczenia nie ogranicza się
jedynie do przekonania stron co do słuszności stanowiska sądu i zgodności
z prawem orzeczenia, a także umożliwienia kontroli instancyjnej. Uzasadnienie
spełnia także funkcję porządkującą, obligując stosujący prawo sąd do prawidłowej
i pełnej rekonstrukcji stanu faktycznego i jego subsumpcji do miarodajnej normy
prawa materialnego, w następstwie czego dochodzi do jej konkretyzacji w sentencji
6
wyroku. Dlatego też dwie podstawy rozstrzygnięcia: faktyczna i prawna powinny
być spójne tworząc logiczną całość (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego
2013 r., I CSK 314/12, nie publ.).
Stanowisko, jakie zajął Sąd Okręgowy, byłoby uzasadnione, gdyby nakłady
z majątku wspólnego były dokonane na nieruchomość będącą własnością osoby
trzeciej (syna stron), w takim bowiem wypadku wierzytelność z tytułu nakładów
przysługiwałaby obojgu byłym małżonkom w stosunku do tej osoby trzeciej,
po połowie. Podkreślenia jednak wymaga, że Sąd Okręgowy nie wyjaśnił, dlaczego
przyjął - odmiennie niż Sąd Rejonowy, wbrew zgodnym, w tym zakresie,
stanowiskom stron a także, wbrew treści dokumentów urzędowych znajdujących się
w aktach sprawy - że nieruchomość, na którą poczyniono nakłady, nie wchodzi
w skład majątku osobistego wnioskodawcy, lecz jest własnością jego syna.
Brak odniesienia się Sądu Okręgowego do zgromadzonego w sprawie materiału
dowodowego jest nie tylko mankamentem uzasadnienia, ale także usprawiedliwia
materialnoprawne zarzuty skargi. Nie jest bowiem możliwe prawidłowe
zastosowanie prawa materialnego bez zgodnego z prawem procesowym ustalenia
podstawy faktycznej rozstrzygnięcia (por. m.in. wyroki Sądu Najwyższego
z 11 kwietnia 2006 r., I PK 164/05, M.P. Pr. 2006/10/541; z 26 lipca 2007 r., V CSK
115/07, M. Prawn. 2007/17/930; z 11 stycznia 2008 r., V CSK 240/07, nie. publ.).
Nie może przy tym budzić wątpliwości, że pierwszorzędne znaczenie przy ustalaniu
właściciela nieruchomości pełnią dostępne dokumenty urzędowe, a nie arbitralna
ocena Sądu. W tych warunkach ustalenie, że w/w nieruchomość stanowi własność
syna stron, dokonane bez uzasadnienia, bez powołania się na jakiekolwiek dowody,
musi być uznane za dowolne i dokonane z naruszeniem przepisów postępowania,
jako że nastąpiło z pominięciem materiału dowodowego zebranego
w postępowaniu pierwszoinstancyjnym.
Powyższe uchybienia skutkowały wydaniem orzeczenia, które - w części
przyznającej nakłady na nieruchomość wchodzącą w skład majątku osobistego
wnioskodawcy i uczestniczce - po ½ części, tj. w pkt 1d - w sposób oczywisty
narusza art. 45 § 1 k.r.o., zgodnie z którym każdy małżonek powinien zwrócić
wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty.
Konsekwencją stwierdzenia, iż Sąd Okręgowy dokonał w sposób oczywiście
7
nieprawidłowy podziału majątku wspólnego jest uznanie, że zaskarżone orzeczenie
jest sprzeczne z prawem również w części, w której Sąd rozstrzygnął
o wzajemnych rozliczeniach byłych małżonków (tj. w pkt 1e). Zasądzona bowiem
od skarżącej na rzecz wnioskodawcy dopłata w wysokości 42.306 zł została tym
samym zawyżona o kwotę 12. 902 zł, to jest połowę wartości tych nakładów,
co nastąpiło z rażącym naruszeniem art. 45 § 2 k.r.o. oraz art. 567 § 1 k.p.c.
Z tych względów na podstawie art. 42411
§ 2 k.p.c. Sąd Najwyższy stwierdził,
że zaskarżone postanowienie jest niezgodne z prawem w zakresie wskazanym
w sentencji postanowienia oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania wywołanego
skargą na podstawie art. 42412
, art. 520 § 3 w związku z art. 391 § 1, art. 13 § 2, art.
39821
k.p.c. oraz § 6 pkt 5 i § 13 ust. 5 pkt 2 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności
adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy
prawnej udzielonej z urzędu (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r., poz. 461).
jw.
Z tych względów na podstawie art. 42411
§ 2 k.p.c. Sąd Najwyższy stwierdził,
że zaskarżone postanowienie jest niezgodne z prawem w zakresie wskazanym
w sentencji postanowienia oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania wywołanego
skargą na podstawie art. 42412
, art. 520 § 3 w związku z art. 391 § 1, art. 13 § 2, art.
39821
k.p.c. oraz § 6 pkt 5 i § 13 ust. 5 pkt 2 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności
adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy
prawnej udzielonej z urzędu (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r., poz. 461).
jw