Wyrok SN z 24 stycznia 2014, sygn. V CSK 123/13
Najważniejsze informacje
W skrócie
Wynik
uchylono orzeczenie
Przedmiot
o zapłatę
Typ sprawy
sprawa cywilna
Kwota główna
103.688 zł · kwota żądania
Etap
skarga kasacyjna
Tryb
posiedzenie niejawne
Tematy
odsetki ustawowe
Role w sprawie
powód
pozwany
apelujący / skarżący
Data orzeczenia
24 stycznia 2014
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział V
Przewodniczący
SSN Grzegorz Misiurek
Podstawa prawna
art. 60
kc
art. 316
kpc
art. 382
kpc
art. 391
kpc
art. 398
kpc
art. 441
kc
art. 398
jkpc
art. 128
prawo spoldzielcze
Pokaż pozostałe podstawy prawne (3)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 24 stycznia 2014 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Marta Romańska
SSN Maria Szulc
w sprawie z powództwa E. D.
przeciwko B. R. i S. K.
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 24 stycznia 2014 r.,
skargi kasacyjnej pozwanych od wyroku Sądu Apelacyjnego […]
z dnia 23 listopada 2012 r.,
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi
Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o
kosztach postępowania kasacyjnego.
2
UZASADNIENIE
Powód E. D. domagał się zasądzenia na swoją rzecz solidarnie od
pozwanych B. R. i S. K. - likwidatorów Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w W.
kwoty 103.688 zł z odsetkami ustawowymi tytułem należnego mu udziału w
podziale środków pieniężnych uzyskanych ze sprzedaży majątku tej Spółdzielni.
Sąd Okręgowy w O. wyrokiem z dnia 29 czerwca 2012 r. oddalił powództwo,
przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia i wnioski.
Powód był członkiem RSP w W. od 16 października 1978 r. i pracował tam
jako kierowca do 10 listopada 1999 r.; rozwiązanie stosunku pracy z powodem
nastąpiło na podstawie art. 10 ust. 1 w związku z art. 1 ustawy z 1989 r. o
szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy
z przyczyn dotyczących zakładu pracy (Dz. U. z 1990 r. Nr 4, poz. 14 ze zm.).
Od dnia 1 lutego 2002 r. powód jest emerytem; wcześniej pobierał rentę z tytułu
niezdolności do pracy, pozostając członkiem RSP.
W dniu 15 listopada 2002 r. Walne Zgromadzenie Członków RSP w W.
podjęło uchwałę o wykreśleniu z rejestru członków osób już niepracujących w
spółdzielni, w tym powoda. Pismem z dnia 15 listopada 2002 r. RSP powiadomiła
powoda, że wykreślenie z rejestru członków na podstawie powyższej uchwały
nastąpiło stosownie do § 11 ust. 1 i 2 statutu spółdzielni; zawiadomienie o
wykreśleniu wysłane zostało powodowi również z pismem z dnia 18 sierpnia 2009 r.
skierowanym do jego pełnomocnika. Powód nie skorzystał z możliwości
zaskarżenia uchwały, w związku z czym stała się ona w pełni skuteczna. RSP do
dnia 29 grudnia 2006 r. uregulowała wszystkie swoje zobowiązania wobec powoda,
w tym z tytułu udziałów podstawowych i zwaloryzowanych, kompensując swoje
wzajemne wierzytelności za usługi transportowe świadczone na jego rzecz.
RSP w W. została postawiona w stan likwidacji z dniem 1 stycznia 2010 r.
Sąd Okręgowy w O. prawomocnym postanowieniem z dnia 6 grudnia 2010 r.
umorzył postępowanie w sprawie z powództwa E. D. przeciwko Rolniczej
Spółdzielni Produkcyjnej w W. o ustalenie stosunku członkostwa z uwagi na
zakończenie postępowania likwidacyjnego wobec pozwanej i wykreślenia jej z
3
Krajowego Rejestru Sądowego. Zdeponowana w Związku Rewizyjnym Rolniczych
Spółdzielni Produkcyjnych w O. kwota 103.688 zł, jako ewentualna należność
powoda z tytułu udziału majątku w zlikwidowanej Spółdzielni, została wypłacona
innym jej członkom.
Oceniając tak ustalony stan faktyczny, Sąd Okręgowy uznał, że skoro
w chwili otwarcia i zakończenia likwidacji RSP powód nie był jej członkiem a jego
udziały zostały wcześniej w pełni rozliczone, powództwo - w świetle art. 125 § 5a
i art. 128 § 1 Prawa spółdzielczego - nie zasługuje na uwzględnienie.
Sąd Apelacyjny wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną zmienił wyrok
Sądu Okręgowego w ten sposób, że zasądził od pozwanych solidarnie na rzecz
powoda kwotę 103.688 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 25 stycznia 2011 r. i
orzekł o kosztach procesu.
Sąd Apelacyjny wskazał, że z ustaleń Sądu pierwszej instancji nie wynika,
jakie kwoty zostały wypłacone powodowi tytułem zwrotu udziałów. Zgromadzony
w sprawie materiał dowodowy pozwala jedynie stwierdzić wypłatę 382,14 zł tytułem
różnicy udziałów zwaloryzowanych; nie można więc uznać, iż zostały wypłacone
również udziały podstawowe oraz pozostała część udziałów zwaloryzowanych,
a tym samym, że RSP uregulowała wszystkie zobowiązania wobec powoda.
Nie ma też podstaw do przyjęcia, że spółdzielnia kiedykolwiek złożyła powodowi''
oświadczenie o potrąceniu własnej wierzytelności.
Ustalenie wysokości kwot wypłaconych powodowi tytułem udziałów nie ma
jednak istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Zawiadomienie
o wykreśleniu powoda z listy członków spółdzielni nie została mu doręczone - jak
wymagał tego art. 24 § 3 Prawa spółdzielczego w brzmieniu obowiązującym
w 2002 r. - wraz z uzasadnieniem; wskazanie podstawy wykreślenia przez
powołanie § 11 ust. 1 i 2 statutu nie czyniło zadość wymaganiu przewidzianemu
w powołanym przepisie i uniemożliwiło powodowi poznanie motywów podjętej
w tym przedmiocie uchwały. Powód nie został również wysłuchany stosownie do art.
24 § 4 Prawa spółdzielczego. Termin do wniesienia przez E. D. powództwa o
uchylenie uchwały Walnego Zgromadzenia Członków RSP, przewidziany w art. 42
§ 3 Prawa spółdzielczego, nie rozpoczął biegu a wykreślenie go z listy członków nie
4
było skuteczne. W konsekwencji powód zachował prawo do partycypowania w
podziale pozostałego majątku spółdzielni pomiędzy jej członków. Odmowa
wypłacenia mu kwoty złożonej do depozytu i rozdysponowanie jej na rzecz
pozostałych członków przed rozpoznaniem roszczenia powoda w postępowaniu
sądowym uzasadnia odpowiedzialność odszkodowawczą pozwanych likwidatorów
na podstawie art. 128 § 1 Prawa spółdzielczego.
W skardze kasacyjnej pozwani - w ramach podstawy naruszenia przepisów
postępowania (art. 398J
§ 1 pkt 2 k.p.c.) - zarzucili naruszenie art. 382 i art. 316 § 1
k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c. przez pominięcie przez Sąd Apelacyjny istotnej
części materiału dowodowego zebranego przez Sąd pierwszej instancji
i nieuzupełnienie tego materiału przez przeprowadzenie własnego postępowania
dowodowego. Podstawę naruszenia prawa materialnego skarżący wypełnili
zarzutami błędnej wykładni: art. 499 w związku z art. 60 k.c., art. 24 § 3 oraz art. 24
§ 4 Prawa spółdzielczego w brzmieniu obowiązującym w 2002 r., art. 26 § 2, art.
125 § 5a Prawa spółdzielczego oraz art. 128 § 1 Prawa spółdzielczego w związku
z art. 441 § 1 k.c. W konkluzji wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku
i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.
Powód w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Z dokonanych w sprawie bezspornych ustaleń faktycznych wynika,
że Walne Zgromadzenie RSP w W., postawionej w stan likwidacji z dniem 1
stycznia 2010 r., podjęło - na podstawie art. 125 § 5 ustawy z dnia 16 września
1982 r.- Prawo spółdzielcze (jedn. tekst: Dz. U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848; dalej:
„pr. spółdz.") - uchwałę o podziale majątku pozostałego po zaspokojeniu wierzycieli
między członków spółdzielni według ilości wypracowanych dniówek. W takiej
sytuacji uprawnionymi do uczestniczenia w tym podziale - stosownie do art. 125 §
5a pr. spółdz. - pozostają również byli członkowie RSP, którym do chwili
postawienia tej spółdzielni w stan likwidacji nie wypłacono wszystkich udziałów.
U podstaw zaskarżonego wyroku legło stwierdzenie, że powód nie utracił
statusu członka spółdzielni do chwili zakończenia jej likwidacji i dlatego miał
prawo do udziału w podziale pozostałego majątku niezależnie od tego,
5
czy wcześniej wypłacono mu jego udziały. Ocena ta - co trafnie zarzucili skarżący -
nasuwa jednak istotne zastrzeżenia.
Sąd Apelacyjny trafnie przyjął, że - w świetle art. 24 § 3 pr. spółdz.
w brzmieniu obowiązującym do chwili zmiany tego przepisu, dokonanej ustawą
z dnia z dnia 3 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych
oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 122, poz. 1024) - wykreślenie członka
z rejestru spółdzielni może być uznane za skuteczne jedynie wtedy,
gdy zawiadomienie o wykreśleniu zawiera uzasadnienie przedstawiające motywy,
którymi kierował się organ spółdzielni uznając, że zachowanie członka wyczerpuje
przesłanki wykreślenia określone w statucie. Wprawdzie przepis ten nie
określał bliżej, jaką treść powinno zawierać wzmiankowane uzasadnienie, ale
zostało to doprecyzowane w znowelizowanym art. 24 § 5 pr. spółdz.
Niewątpliwie wskazanie w zawiadomieniu jedynie postanowień statutu
określających przyczyny wykreślenia członka ze spółdzielni bez wskazania, którą
z nich konkretnie kierował się organ spółdzielni podejmując w tym przedmiocie
uchwałę, może nie wyjaśniać rzeczywistych przesłanek, które legły u podstaw
wykreślenia, a tym samym nie spełniać wymagań przewidzianych w powołanych
przepisach. Przeprowadzona w tym zakresie ocena nie może jednak nie
uwzględniać okoliczności konkretnego przypadku (zob. uzasadnienie wyroku Sądu
Najwyższego z dnia 7 grudnia 2012 r., II CSK 221/12, nie publ.).
W sprawie niniejszej RSP rozwiązała umowę o pracę z powodem
na podstawie art. 1 oraz art. 10 ust. 1 ustawy o szczególnych zasadach
rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu
pracy. Powód nie kwestionował dokonanego w ten sposób wypowiedzenia
stosunku pracy. Powołane w uzasadnieniu wykreślenia powoda ze spółdzielni
postanowienia § 15 ust. 1 i 2 statutu nawiązywały jednoznacznie do przesłanek
tożsamych z przyczynami wcześniejszego rozwiązania z nim stosunku pracy.
Sąd Apelacyjny okoliczności tej nie rozważył. W konsekwencji przedwcześnie
wyprowadził kategoryczny wniosek, iż treść uzasadnienia nie pozwala na poznanie
motywów wykreślenia powoda z rejestru członków RSP. Taka - nadmiernie
rygorystyczna - ocena wskazanych w uzasadnieniu przyczyn wykreślenia
6
nie pozwala skutecznie odeprzeć zarzutu naruszenia art. 24 § 3, a w konsekwencji
- art. 42 § 3 pr. spółdz.
Trafnie zarzucił skarżący, iż dostatecznej podstawy do uznania wykreślenia
powoda z rejestru członków spółdzielni za bezskuteczne nie stanowi fakt
niewysłuchania go przed podjęciem uchwały o wykreśleniu ze spółdzielni.
Organ spółdzielni podejmujący uchwałę w sprawie wykreślenia z rejestru członków
ma obowiązek wysłuchać zainteresowanego (art. 24 § 4 pr. spółdz.).
Obowiązek ten należy jednak rozumieć jako powinność stworzenia
zainteresowanemu członkowi możliwości wypowiedzenia się w sprawie wykreślenia;
jeśli zainteresowany z możliwości tej nie skorzysta, to nie może być mowy
o naruszeniu wymienionego przepisu. Sąd Apelacyjny poza zakresem swoich
rozważań pozostawił przyczyny, z powodu których E. D. nie został wysłuchany
przed podjęciem uchwały z dnia 15 listopada 2002 r., co usprawiedliwia zarzut
naruszenia art. 24 § 4 pr. spółdz.
Sąd Apelacyjny trafnie dostrzegł, że powód mógłby - w świetle art. 125 § 5
i § 5a pr. spółdz. - uczestniczyć w podziale majątku zlikwidowanej RSP, gdyby
pozostawał jej członkiem do ukończenia likwidacji albo jako były członek
tej spółdzielni, któremu do chwili postawienia jej w stan likwidacji nie wypłacono
wszystkich udziałów. Wychodząc z tego prawidłowego założenia skoncentrował
swoją uwagę na pierwszym ze wskazanych przypadków. Doszedł przy tym do -
skutecznie zakwestionowanego w skardze kasacyjnej - wniosku, że powód
do zakończenia likwidacji RSP zachował status jej członka.
Tylko niejako ubocznie Sąd Apelacyjny wskazał, że zgromadzony
w sprawie materiał dowodowy potwierdza dokonanie wypłaty powodowi jedynie
części wkładów przed postawieniem spółdzielni w stan likwidacji, jednak
w lakonicznym wywodzie odnoszącym się do tej kwestii - jak trafnie zarzucili
skarżący - z naruszeniem art. 382 k.p.c. nie odniósł się szczegółowo do całego
„materiału" stanowiącego podstawę odmiennych ustaleń Sądu pierwszej instancji.
Z motywów zaskarżonego wyroku nie wynika również, czy zakwestionowanie
rozliczenie wszystkich udziałów powoda wynikało z wykluczenia - aprobowanej
w piśmiennictwie i orzecznictwie (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 listopada
7
1973 r., II CR 606/73, nie publ. oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia
9 marca 1972 r., III PZP 2/72, nie publ.) - dopuszczalności złożenia oświadczenia
w sposób dorozumiany. Brak jednoznacznego stanowiska w tym zakresie
uniemożliwia odparcie zarzutu naruszenia art. 499 w związku z art. 60 k.c.
Zasadność powyższych zarzutów w pełni usprawiedliwia wniosek kasacyjny
wskazujący na konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy
Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.
Przed przeprowadzeniem prawidłowej oceny spełnienia przez powoda
przesłanek nabycia uprawnienia do udziału w podziale majątku pozostałego po
zlikwidowanej RSP, przewidzianego w art. 125 § 5 i § 5a pr. spółdz.,
bezprzedmiotowe jest rozważanie zarzutu naruszenia art. 128 § 1 pr. spółdz.
w związku z art. 441 § 1 k.c., skoro - w świetle tych przepisów - pozwani mogliby
ponieść odpowiedzialność odszkodowawczą wobec powoda jedynie w razie
wyrządzenia mu szkody przez nieuzasadnioną odmowę zaspokojenia
usprawiedliwionych. Na marginesie wypada jednak zasygnalizować, że likwidator
ponosi na podstawie art. 128 § 1 pr. spółdz. odpowiedzialność deliktową
(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2002 r., IV CKN 1171/00,
OSP 2003, nr 9, poz. 17). Gdyby zatem wystąpiły podstawy do uznania, że powód
był uprawniony do uczestniczenia w podziale pozostałego majątku spółdzielni,
to wówczas należałoby rozważyć, czy spełnione zostały wszystkie przesłanki
deliktowej odpowiedzialności pozwanych; w szczególności - w kontekście ustalenia,
iż kwota 103.688 zł zabezpieczająca ewentualne roszczenia powoda została
przekazana do depozytu Związku Rewizyjnego Rolniczych Spółdzielni
Produkcyjnych w O. - zbadania wymagałaby możliwość przypisania pozwanym
winy za wypłatę tej sumy innym członkom spółdzielni.
Za chybiony natomiast należy uznać zarzut naruszenia art. 125 § 5 i § 5a
pr. spółdz. Wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżących, uznanie przez Sąd
Apelacyjny, iż powodowi przysługiwało prawo partycypowania w pozostałym
majątku RSP w W. było wynikiem nie błędnej wykładni tych przepisów, lecz ich
wadliwego zastosowania, a taki zarzut nie został podniesiony w skardze kasacyjnej.
8
Z tych względów Sąd1
Najwyższy na podstawie art. 39815
k.p.c. orzekł, jak
w sentencji.., skoro - w świetle tych przepisów - pozwani mogliby
ponieść odpowiedzialność odszkodowawczą wobec powoda jedynie w razie
wyrządzenia mu szkody przez nieuzasadnioną odmowę zaspokojenia
usprawiedliwionych. Na marginesie wypada jednak zasygnalizować, że likwidator
ponosi na podstawie art. 128 § 1 pr. spółdz. odpowiedzialność deliktową
(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2002 r., IV CKN 1171/00,
OSP 2003, nr 9, poz. 17). Gdyby zatem wystąpiły podstawy do uznania, że powód
był uprawniony do uczestniczenia w podziale pozostałego majątku spółdzielni,
to wówczas należałoby rozważyć, czy spełnione zostały wszystkie przesłanki
deliktowej odpowiedzialności pozwanych; w szczególności - w kontekście ustalenia,
iż kwota 103.688 zł zabezpieczająca ewentualne roszczenia powoda została
przekazana do depozytu Związku Rewizyjnego Rolniczych Spółdzielni
Produkcyjnych w O. - zbadania wymagałaby możliwość przypisania pozwanym
winy za wypłatę tej sumy innym członkom spółdzielni.
Za chybiony natomiast należy uznać zarzut naruszenia art. 125 § 5 i § 5a
pr. spółdz. Wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżących, uznanie przez Sąd
Apelacyjny, iż powodowi przysługiwało prawo partycypowania w pozostałym
majątku RSP w W. było wynikiem nie błędnej wykładni tych przepisów, lecz ich
wadliwego zastosowania, a taki zarzut nie został podniesiony w skardze kasacyjnej.
8
Z tych względów Sąd1
Najwyższy na podstawie art. 39815
k.p.c. orzekł, jak
w sentencji.