Postanowienie SN z 11 lipca 2014, sygn. III CSK 257/13
Data orzeczenia
11 lipca 2014
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Dariusz Zawistowski
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (5)
POSTANOWIENIE
Dnia 11 lipca 2014 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)
SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)
SSN Barbara Myszka
w sprawie z wniosku Skarbu Państwa -Prokuratora Okręgowego w N. przy
uczestnictwie J. P.-B. i M. P.-B.
o wpis hipoteki przymusowej,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 11 lipca 2014 r.,
skargi kasacyjnej wnioskodawcy
od postanowienia Sądu Okręgowego w N.
z dnia 13 marca 2013 r.,
uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi
Okręgowemu w N. do ponownego rozpoznania oraz
rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
2
UZASADNIENIE
Skarb Państwa – Prokurator Okręgowy w N. złożył wniosek o wpis hipoteki
przymusowej na podstawie postanowienia prokuratora z dnia 27 marca 2012 r. o
dokonaniu zabezpieczenia majątkowego na podstawie art. 291 k.p.k. na mieniu
podejrzanego uczestnika postępowania w związku z grożącą temu podejrzanemu
karą grzywny i powstaniem obowiązku naprawienia szkody. Wniosek ten dotyczył
wpisu do księgi wieczystej …229/018 i obejmował udział we współwłasności
nieruchomości, który wchodził do majątku wspólnego podejrzanego i jego żony.
Sąd Rejonowy oddalił wniosek, ponieważ – jak wskazał – postanowienie
o zabezpieczeniu niepodlegające wykonaniu w drodze egzekucji powinno być
zaopatrzone w wzmiankę o wykonalności, nadaną przez sąd rejonowy (art. 743 § 2
k.p.c.). Sąd Okręgowy oddalił apelację wnioskodawcy jako nieuzasadnioną.
Wskazał w niej także inne przyczyny, które nie mogły prowadzić do uwzględnienia
wniosku i dokonania wpisu hipoteki. Chodzi o objęcie treścią postanowienia
prokuratora z dnia 27 marca 2012 r. jedynie mienia podejrzanego, a przedmiotem
obciążenia hipotecznego miało być – zgodnie z wnioskiem – także mienie żony
podejrzanego. W treści tego postanowienia nie wskazano w sposób wystarczający
wysokości hipoteki stanowiącej sumę zabezpieczenia (art. 1101
ustawy z dnia
6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, Dz.U. z 2001 r., nr 126, poz. 136
ze zm., cyt. dalej jako „u.k.w.h.”). W uzasadnieniu postanowienia Sądu
Okręgowego znalazł się szerszy wywód prawny poświęcony ustaleniu wzajemnej
relacji przepisów k.p.k., regulujących sposób ustanawiania zabezpieczeń
majątkowych w postępowaniu karnym (w związku z grożącą podejrzanemu karą
grzywny lub obowiązkiem uiszczenia odszkodowania), do przepisów k.k.w.,
przepisów art. 7431
k.p.c. i art. 743 k.p.c. oraz przepisów o ustanowieniu hipoteki
przymusowej przez sąd wieczystoksięgowy.
W skardze kasacyjnej prokuratora zarzucano naruszenie art. 7431
§ 1 k.p.c.,
art. 743 § 2 k.p.c. w zw. z art. 110 u.k.w.h. i art. 1101
u.k.w.h. Skarżący wnosił
o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi drugiej
instancji do ponownego rozpoznania.
3
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W art. 291 § 1 k.p.k. przewidziano możliwość ustanowienia z urzędu
zabezpieczenia wykonania orzeczenia sądu karnego na mieniu oskarżonego
w przypadku popełnienia przez niego przestępstwa, za które można orzec m.in.
grzywnę. W razie popełnienia niektórych typów przestępstw możliwe jest także
zabezpieczenie roszczeń o naprawienie szkody (art. 291 § 2 k.p.k.).
W postępowaniu przygotowawczym takie postanowienie wydaje prokurator
i określa w nim zakres i sposób zabezpieczenia (art. 293 § 1 k.p.k.).
Zabezpieczenie następuje w sposób wskazany w przepisach k.p.c. (art. 292 § 1
k.p.k.), a w art. 110 pkt 2 u.k.w.h. przewidziano, że hipoteka przymusowa może być
ustanowiona także na podstawie postanowienia prokuratora. Nie ma wątpliwości,
że chodzi tu także o postanowienie prokuratora o zabezpieczeniu majątkowym,
wydane na podstawie art. 293 § 1 k.p.k.
W literaturze karno-procesowej przyjmuje się, że formuła prawna „na mieniu
oskarżonego” upoważnia również dla dokonania zabezpieczenia mienia, wobec
którego prawo (własności) przysługuje oskarżonemu tylko w części lub łącznie
z innymi osobami (np. z małżonkiem podejrzanego). W przepisach art. 28 § 1 k.k.w.
w zw. z art. 25 § 2 k.k.w. wyjaśniono, kiedy dopuszczalne jest zabezpieczenie na
majątku wspólnym grożącej jednemu z małżonków grzywny (m.in. w razie
niemożności dokonania zabezpieczenia na majątku osobistym skazanego).
Zabezpieczenie roszczeń o naprawienie szkody w postępowaniu karnym, a więc
w istocie roszczeń o charakterze cywilno-prawnym, może nastąpić zgodnie
z przepisami k.p.c. i k.c. Postanowienie prokuratora o zabezpieczeniu należy
doręczyć stronom (art. 100 k.p.k.).
Nie można podzielić stanowiska Sądu Okręgowego, że wpis hipoteki
przymusowej może nastąpić wyłącznie w sytuacji, w której dokument stanowiący
podstawę wpisu obejmuje oboje małżonków. Oznacza to wymaganie ujawniania
w treści postanowienia prokuratora o zabezpieczeniu majątkowym (art. 291 § 1 i §
2 k.p.k.), także małżonka podejrzanego jako współwłaściciela łącznego
nieruchomości lub współuprawnionego w odniesieniu do innych elementów
majątkowych, mogących stanowić przedmiot obciążenia hipoteką przymusową
4
(art. 110 u.k.w. i h.). Tymczasem skarżący trafnie podnosi, że wydanie
postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym na podstawie art. 291 § 1 i § 2 k.p.k.
i obciążeniu nieruchomości wspólnej podejrzanego i jego małżonka (w danej
sprawie – udziału w nieruchomości wchodzącego do majątku wspólnego
małżonków), to czynności należące do fazy postępowania zabezpieczającego.
Czym innym jest już natomiast samo postępowanie egzekucyjne, gdy istniały
podstawy do jego wszczęcia i przeprowadzenia (np. ostatecznie doszło do
skazania podejrzanego i orzeczenia o obowiązku naprawienia szkody
w postępowaniu karnym; art. 294 k.p.k.). Faza postępowania egzekucyjnego
uruchamiać bowiem może odpowiednie instrumenty ochrony prawnej,
przysługujące małżonkowi osoby podejrzanej, a następnie skazanej wyrokiem
karnym (np. przewidziane w art. 7431
k.p.c.). W toku postępowania
zabezpieczającego, wywołanego wydaniem postanowienia prokuratora
o zabezpieczeniu majątkowym i zakończonego odpowiednim wpisem hipoteki
przymusowej, obejmującej elementy majątku wspólnego, ujawnia się przede
wszystkim interes prawny beneficjentów zabezpieczenia (Skarbu Państwa i osób
poszkodowanych w wyniku przestępstwa), co usprawiedliwia tymczasową
ingerencję w mienie małżonka podejrzanego.
2. W postępowaniu zabezpieczającym wywołanym wydaniem postanowienia
prokuratora o zabezpieczeniu majątkowym (art. 291 § 1 i § 2 k.p.k.) będzie miał
zastosowanie art. 743 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela
stanowisko Sądu Najwyższego przedstawione w uzasadnieniu postanowienia
z dnia 12 lutego 2014 r., IV CSK 275/13 (nie publ.), że skoro art. 25 k.k.w. nie
odnosi się do kwestii wykonania postanowienia prokuratora o zabezpieczeniu
w zakresie obciążania nieruchomości podejrzanego hipoteką przymusową, to
w tym zakresie należy stosować odpowiednio przepisy k.p.k. o zabezpieczeniu
majątkowym (art. 1 § 2 k.k.w.). Przepisy art. 292 § 1 k.p.k. i art. 293 § 1 k.p.k.
odsyłają natomiast wprost do przepisów k.p.c. o zabezpieczeniu, w tym też – do art.
743 § 2 k.p.c. Wykładnia tego przepisu, uwzględniająca cel i funkcję zabezpieczeń
majątkowych stosowanych przez prokuratora w postępowaniu przygotowawczym,
prowadzi do wniosku, ze wzmianka o wykonalności prokuratorskiego postanowienia
o zabezpieczeniu może pochodzić od prokuratora, który wydał postanowienie
5
(art. 743 § 2 k.p.c.). Nie można zatem podzielić stanowiska Sądu Okręgowego
o konieczności zamieszczenia wspomnianej wzmianki przez sąd.
Treść postanowienia prokuratora z dnia 27 września 2012 r. może prowadzić
do wniosku, że spełnione zostało wymaganie przewidziane w art. 743 § 2 k.p.c.,
ponieważ zawarto w niej osobne i podpisane przez prokuratora stwierdzenie, iż
„postanowienie powyższe jest natychmiast wykonalne” (art. 462 k.p.k.; k. 30-33 akt
sprawy). O wykonalności tej przesądza brak możliwości zaskarżenia takiego
postanowienia (por. art. 465 § 1 k.p.k.).
3. Przewidziane w art. 1101
u.kw.h. określenie „suma nie wyższa niż
wynikająca z treści dokumentu stanowiącego podstawę wpisu” odnosi się także do
postanowienia prokuratora (art. 110 pkt 2 uk.w.h.). Poddanie takiej sumy
zabezpieczenia stanowi niezbędny warunek wpisu hipoteki przymusowej. W pkt I
postanowienia wskazano rozmiar grzywny grożącej podejrzanemu (20 000 zł),
a także wysokość roszczenia o naprawienie szkody (765.031,17 zł). Elementy
wskazujące na sumę zabezpieczenia hipotecznego podano także w treści wniosku
o wpis hipoteki (s. 2 wniosku, pkt 8). Stanowisko Sądu Okręgowego, że takie
elementy nie mogą być uznane za wystarczające dla określenia „sumy
zabezpieczenia”, skoro w danej sprawie chodzi o zabezpieczenie należności
przyszłych (przyszłej kary grzywny i przyszłych roszczeń o naprawienie szkody),
oznacza z pewnością zbyt daleko idący rygoryzm w zakresie interpretacji art. 1101
u.k.w. i h. Bardziej liberalne i trafne w tym względzie stanowisko wyrażone zostało
(w zakresie grożącej podejrzanemu kary grzywny) w powołanym już postanowieniu
Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2014 r., IV CSK 275/13 (nie publ.).
Z przedstawionych względów w postanowieniu Sądu Okręgowego doszło do
naruszenia art. 743 § 2 k.p.c. i art. 1101
u.k.w.h., co uzasadnia uchylenie
zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego
rozpoznania (art. 39815
k.p.c.). Należy też zauważyć, że przepis art. 7431
§ 1 k.p.c.
może mieć zastosowanie dopiero w postępowaniu egzekucyjnym, a nie
w postępowaniu dotyczącym wykonania postanowienia o zabezpieczeniu. To trafne
spostrzeżenie Sądu Okręgowego bezpodstawnie jednak zostało wykorzystane jako
argument mający przemawiać za tym, że zabezpieczenie poprzez wpis hipoteki na
6
majątku wspólnym małżonków powinno być dokonane na podstawie postanowienia
prokuratora, które obejmowałoby swą treścią wskazanie, iż następuje ono na
majątku wspólnym małżonków.