Wyrok z 10 marca 2026, sygn. I ACa 1081/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 marca 2026 r.

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący: Sędzia SA Sławomir Jurkowicz

Protokolant: Adam Paluszek

po rozpoznaniu w dniu 10 marca 2026 r. we Wrocławiu na rozprawie

sprawy z powództwa O. S.

przeciwko (...) S.A. w E.

o ustalenie i zapłatę

na skutek apelacji strony pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu

z dnia 11 sierpnia 2023 r. sygn. akt XII C 1281/18

1.  z urzędu sprostować sentencję zaskarżonego wyroku w ten sposób, że
w czwartym wierszu od dołu zamiast rzymskiej cyfry „III” wpisać „IV”,
w trzecim wierszu od dołu zamiast rzymskiej cyfry „IV” wpisać „V” oraz
w pierwszym wierszu od dołu zamiast rzymskiej cyfry „V” wpisać „VI”;

2.  zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że:

- w punkcie I oddala powództwo ponad zasądzoną tam kwotę 13 356,16 zł (trzynaście tysięcy trzysta pięćdziesiąt sześć złotych 16/100) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 4 marca 2023 r. do dnia zapłaty;

- w punkcie IV znosi wzajemnie koszty procesu;

3.  oddala apelację w pozostałym zakresie;

4.  znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania apelacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 11 sierpnia 2024 r., sygn. akt XII C 1281/18, Sąd Okręgowy we Wrocławiu ustalił, że umowa kredytu na cele mieszkaniowe (...) z dnia 15 stycznia 2008 r., zawarta pomiędzy O. S. oraz (...) S.A. w E. (poprzednikiem prawnym pozwanego (...) S.A. w E.) - jest nieważna (pkt I); zasądził od pozwanego (...) S.A. w E. na rzecz powoda O. S. 393.356,16 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi: od kwoty 363.524,70 zł od dnia 8 lutego 2022 r. do dnia zapłaty, od kwoty 29.831,46 zł od dnia 4 marca 2023 r. do dnia zapłaty (pkt II); oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt III); zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 9.587,62 zł kosztów procesu (pkt IV); nakazał pozwanemu, aby uiścił na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego we Wrocławiu 613,52 zł tytułem zwrotu wydatków poniesionych tymczasowo przez Skarb Państwa (pkt V); zwrócił z urzędu powodowi 2.577 zł tytułem nienależnie uiszczonej opłaty sądowej od pozwu (pkt VI).

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w oparciu o ustalenia fatyczne poczynione przez Sąd Okręgowy jak na k. 636v-638v.

Apelację od powyższego wyroku wywiodła strona pozwana, która zaskarżyła wyrok w części, tj. co do pkt. I, II, III i IV. Zaskarżonemu wyrokowi apelująca zarzuciła naruszenia przepisów postępowania oraz prawa materialnego, skonkretyzowane na str. 2-6 apelacji (k. 649v-651v). W oparciu o powyższe zarzuty apelująca wniosła o zmianę wyroku w zaskarżonej części poprzez oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie od powodów na jej rzecz kosztów postępowania za obie instancje według norm przepisanych.

W piśmie z dnia 9 kwietnia 2024 r. strona pozwana ponowiła zarzut potrącenia wierzytelności powoda o zapłatę dochodzonej w niniejszej sprawie kwoty z wierzytelnością Banku o zwrot nominalnej kwoty kredytu, to jest kwoty 380.000 zł oraz kwoty 113.557,96 zł stanowiącej wierzytelność strony pozwanej z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia na skutek skorzystania przez drugą stronę z udostępnionego przez Bank kapitału. Na wypadek nieuwzględnienia zarzutu potrącenia ponowiła również zarzut zatrzymania kwoty 493.557,96 zł.

W odpowiedzi na apelację powód wniósł o oddalenie apelacji w całości oraz zasądzenie od strony pozwanej na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych, wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

Sąd Apelacyjny uzupełniająco ustalił:

Pismem z dnia 8 marca 2024 r., doręczonym powodowi 15 marca 2024 r., strona pozwana wezwała powoda do zapłaty w terminie do 29 marca 2024 r. kwoty 380.000,00 zł tytułem wypłaconego mu kapitału kredytu w kwocie 380.000 zł oraz kwoty 113.557,96 zł tytułem zwrotu korzyści majątkowej z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia na skutek skorzystania przez drugą stronę z udostępnionego przez Bank kapitału.

Dowód: wezwanie do zapłaty z dnia 8.03.2024 r. wraz z załącznikami oraz potwierdzeniem śledzenia przesyłki, k. 678-690.

Pismem z dnia 29 marca 2024 r., doręczonym powodowi w dniu 14 kwietnia 2024 r. strona pozwana złożyła powodowi oświadczenie o potrąceniu wierzytelności Banku w łącznej kwocie 493.557,96 zł z wierzytelnością powoda o zwrot kwoty dochodzonej w niniejszym postępowania (393.356,16 zł).

Dowód: oświadczenie o potrąceniu wraz z potwierdzeniem nadania i śledzenia przesyłki, k.691-699.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja zasługuje na częściowe uwzględnienie, z uwagi na skutecznie podniesiony zarzut potrącenia.

Podstawą rozpoznania apelacji były ustalenia faktyczne, poczynione przez Sąd Okręgowy w ramach uzasadnienia zaskarżonego wyroku, gdyż zdaniem Sądu Apelacyjnego znajdowały one oparcie w zebranym w niniejszym postępowaniu materiale dowodowym. Sąd I instancji przeprowadził w tej sprawie wystarczające i wyczerpujące postępowanie dowodowe, na którego podstawie poczynił relewantne, a przede wszystkim prawidłowe ustalenia faktyczne, które przedstawiają fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Powtarzanie ustaleń Sądu pierwszej instancji nie jest zatem konieczne i Sąd Apelacyjny przy zastosowaniu art. 387 § 2 ¹ ust. 1 k.p.c. władny jest poprzestać na stwierdzeniu, że ustalenia te uznaje w całości za swoje. Postępowanie dowodowe zostało uzupełnione poprzez przeprowadzenie przed Sądem Apelacyjnym dowodu z dokumentów, które miały kluczowe znaczenie przy rozpoznawaniu apelacji, w tym ocenie zarzutu potrącenia. Ocenę wskazanych dowodów przedstawiono w dalszej części uzasadnienia.

W ocenie Sądu Apelacyjnego apelacja pozwanego Banku, jak i zarzuty w niej zawarte odnoszące się do nieważności umowy kredytu, mają charakter wyłącznie polemiczny i pozostają w opozycji do zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, jak i orzecznictwa wypracowanego już na tle innych umów o kredyt indeksowany kursem franka szwajcarskiego, przyjmującego nieważność tego typu umów.

Mając na uwadze treść podniesionych w apelacji strony pozwanej zarzutów, w pierwszym rzędzie koniecznym było odniesienie się do zarzutów naruszenia przepisów proceduralnych, gdyż wnioski w tym zakresie z istoty swej determinują rozważania co do pozostałych zarzutów apelacyjnych, albowiem jedynie pozbawione błędów ustalenia faktyczne, będące wszak wynikiem należycie i starannie przeprowadzonego postępowania mogą być podstawą oceny skarżonego rozstrzygnięcia w kontekście twierdzeń o naruszeniu przepisów prawa materialnego.

W ocenie Sądu Apelacyjnego nieuzasadnionym pozostawał zarzut strony pozwanej dotyczący naruszenia art. 233 §1 k.p.c. poprzez przekroczenie przez Sąd I instancji granic swobodnej oceny dowodów, ocenę dowodów z naruszeniem zasad doświadczenia życiowego, powszechnie przyjętymi regułami logiki oraz w sposób nieobiektywny, wybiórczy i ukierunkowany na wykazanie obranych tez. Tak sformułowany zarzut zmierza do zakwestionowania podstawy faktycznej orzeczenia, która każdorazowo stanowi punkt odniesienia dla zastosowania norm prawa materialnego w procesie subsumpcji. Niepełne lub nieprawidłowe ustalenia faktyczne z reguły implikują błędne zastosowanie przepisów prawa materialnego, co skutkuje wydaniem orzeczenia nieodpowiadającego prawu. Analiza przedmiotowego zarzutu apelacji prowadziła jednakże do jednoznacznego wniosku, że choć apelująca zdefiniowała go jako uchybienie przepisom postępowania oraz błędne ustalenia faktyczne, to w rzeczywistości odnosi się on do materialno-prawnej oceny faktów relewantnych dla rozstrzygnięcia dokonanej przez Sąd I instancji. Zarówno ocena ważności postanowień spornej umowy stron normujących essentialia negotii (kwoty i waluty kredytu), a w konsekwencji ważności całej umowy kredytu, charakteru tejże umowy oraz abuzywności poszczególnych postanowień umowy w zakresie klauzul przeliczeniowych nie stanowiły domeny ustaleń co do faktów, lecz były przejawem dokonanych przez Sąd Okręgowy ocen prawnych motywowanych poglądami doktryny oraz judykatury, a zatem ich skuteczne zakwestionowanie w drodze apelacji nie mogło nastąpić w drodze zgłoszenia zarzutu o charakterze procesowym.

Nadmienić należało, że na gruncie sporów kredytobiorców będących konsumentami z bankami dotyczących abuzywności klauzul przeliczeniowych zawartych w umowach indeksowanych oraz denominowanych do waluty obcej (z reguły franka szwajcarskiego) oraz nieważności tychże umów, do ustaleń faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia należy przede wszystkim zaliczyć fakt zawarcia umowy, literalną treść umowy oraz załączników stanowiących jej integralną część, przekazanie do dyspozycji konsumentów określonych środków pieniężnych, dokonywanie spłaty kolejnych rat przez kredytobiorców oraz ewentualnie złożenie oświadczenia o wypowiedzeniu umowy, jeżeli takie miało miejsce. Rozstrzygnięcie w przedmiocie ważności tychże umów oraz abuzywności ich postanowień, a także zasad rozliczeń między kredytobiorcami, a bankiem, jakkolwiek dokonywane każdorazowo w oparciu o poczynione w konkretnej sprawie ustalenia faktyczne, stanowi przejaw ocen prawnych poczynionych przez Sąd w zakresie zasadności zastosowana określonych norm prawa materialnego.

Konstatując stwierdzić należy, iż ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd I instancji pozostawały prawidłowe i wszechstronne, wobec czego zostały zaaprobowane i podzielone przez Sąd Apelacyjny, który uczynił je podstawą swojego rozstrzygnięcia.

Przedmiotem dalszej części czynionych rozważań pozostawały zgłoszone w apelacji strony pozwanej zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, których przedmiotem była nieprawidłowa, zdaniem apelującej, ocena nieważności tejże umowy kredytu, jak i ocena prawna skutków abuzywności postanowień umowy tj. klauzul przeliczeniowych.

Sąd Okręgowy dokonał prawidłowej oceny ważności umowy kredytowej nr (...) z dnia 15 stycznia 2008 r. uznając, że postanowienia umowne dotyczące waloryzacji kredytu walutą CHF, stanowią niedozwolone klauzule umowne w rozumieniu art. 385 ^{( 1)} § 1 k.c., zaś eliminacja z umowy mechanizmu waloryzacji skutkuje nieważnością tejże umowy w całości.

Podkreślić przy tym należy, co zdaje się pomijać strona apelująca, że aktualnie w judykaturze przesądzone zostało, iż oceny abuzywności dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy oraz, że z przepisów dyrektywy 93/13/EWG w sprawie nieuczciwych warunków konsumenckich interpretowanych z uwzględnieniem orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wynika, że okoliczności zaistniałe po zawarciu umowy, nie mają znaczenia dla oceny abuzywności postanowienia (tak też SN w uchwale składu 7 sędziów z 20.06.2018 r., III CZP 29/17).

Podkreślić również należy, że prawnie obojętne było to, w jaki sposób umowa w zakresie abuzywnych przepisów była w rzeczywistości wykonywana przez bank, w jaki sposób bank ustalał kursy CHF względem PLN oraz czy stosowane przez bank kursy kupna i sprzedaży były de facto kursami rynkowymi, gdyż relewantnym dla oceny tego, czy dane postanowienie umowy jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.) jest stan z chwili zawarcia umowy (zob. uchwała Sądu Najwyższego 7 sędziów z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019/1/2). W związku z powyższym nieistotny był sposób ustalania przez bank kursu w tabelach i czy sposób ten opierał się na obiektywnych, rynkowych wskaźnikach.

Problematyka abuzywności klauzul wprowadzających mechanizm waloryzacji do umów kredytów frankowych była przedmiotem licznych orzeczeń zarówno Sądu Najwyższego jak i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Obecnie orzecznictwo w tym przedmiocie należy uznać za utrwalone. Warunkiem uznania postanowienia umownego za abuzywne jest ustalenie, że kształtuje ono prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (art. 385 ^{( 1)} k.c.). Postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, gdy można rozsądnie założyć, że kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy i słuszny, uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie się spodziewać, że konsument zaakceptowałby w ramach negocjacji klauzulę będącą źródłem braku równowagi stron (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 2016 r. I CSK 125/15). TSUE w wyroku z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18 (A.) – stwierdził, że klauzule, które pozwalają na jednostronne ustalanie kursów wymiany walut przez banki, są sprzeczne z zasadą przejrzystości. Kluczowe w tej sprawie było, że konsument, zawierając umowę kredytową, nie miał pełnej wiedzy o tym, jak bank ustala kurs wymiany waluty i w jaki sposób to wpływa na wysokość jego zobowiązania. TSUE stwierdził, że takie klauzule są abuzywne i nie wiążą konsumenta. Trybunał swoje stanowisko w przedmiocie abuzywności klauzul regulujących zasady ustalania kursów walutowych podtrzymał w kolejnych wyrokach m.in. w wyroku z dnia 16 lipca 2020 r. w sprawie C-66/19 czy wyroku z dnia 22 maja 2025 r. w sprawie C-124/23. W szczególności TSUE zwrócił uwagę na konieczność zapewnienia, aby kredytobiorca miał pełną świadomość ryzyka walutowego i przewidywalności swoich zobowiązań.

Mając na uwadze orzecznictwo TSUE, Sąd Najwyższy w swoich wyrokach dostosował krajową praktykę orzeczniczą do standardów ochrony konsumentów wynikających z prawa Unii Europejskiej. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17 wskazał, że mechanizm ustalania przez bank kursów waluty, pozostawiający bankowi swobodę, jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, zaś klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala na pełną swobodę decyzyjną przedsiębiorcy w kwestii bardzo istotnej dla konsumenta, dotyczącej kosztów kredytu, jest klauzulą niedozwoloną. Także w wyroku z 21 czerwca 2023 r., sygn. akt III CSK 246/23 Sąd Najwyższy uznał, że klauzula waloryzacyjna jest abuzywna, ponieważ bank mógł dowolnie ustalać kurs wymiany waluty, co powodowało, że konsument nie miał żadnej kontroli nad wysokością swojego zadłużenia. Sąd zaznaczył, że klauzule takie naruszają zasadę przejrzystości umowy oraz zasadę równości stron (por. także wyrok SN z 19 września 2018 r., I CNP 39/17; wyrok SN z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; wyrok SN z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17; wyrok SN z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18; wyrok SN z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; wyrok SN z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 309/18; wyrok SN z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; wyrok SN z dnia 30 września 2020 r., I CSK 556/18; wyrok SN z dnia 20 marca 2023 r., sygn. akt V CSK 305/22; wyrok SN z dnia 13 maja 2023 r., sygn. akt III CSK 465/22; wyrok SN z dnia 5 czerwca 2023 r., sygn. akt IV CSK 380/22; wyrok SN z dnia 7 listopada 2023 r., sygn. akt V CSK 412/23; wyrok SN z dnia 12 stycznia 2024 r., sygn. akt III CSK 527/23; wyrok SN z dnia 4 czerwca 2024 r., sygn. akt IV CSK 305/24).

Jak zatem wynika z przytoczonych judykatów, kwestia abuzywności klauzul waloryzacyjnych zawartych w umowach kredytowych denominowanych/indeksowanych do franka szwajcarskiego nie rodzi już wątpliwości interpretacyjnych i jest rozstrzygana w sposób jednolity.

Skoro postanowienia określające mechanizm waloryzacji stanowiły niedozwolone postanowienia umowne i zgodnie z art. 353 ¹ § 1 i 2 k.c. nie wiązały kredytobiorcy będącego konsumentem, co oznacza konieczność wyeliminowania ich z umowy, należało rozważyć czy umowa stron może – bez tych postanowień – nadal obowiązywać i być wykonywana oraz, czy postanowienia te mogą ewentualnie zostać zastąpione przepisami dyspozytywnymi. Należy podnieść, że bez klauzuli waloryzacyjnej umowa kredytowa nie może należycie być realizowana bowiem nie zawiera wszystkich elementów koniecznych dla określenia treści stosunku prawnego. Po wyeliminowaniu mechanizmu waloryzacji nie wiadomo ile wynosiłaby kwota kredytu, jak również brak byłoby możliwości oszacowania wysokości poszczególnych rat, zabrakłoby bowiem jakiegokolwiek miernika określającego ich wysokość.

Trybunał Sprawiedliwości UE w przywołanym już wyroku z dnia 3 października 2019 r., C-260/18 jednoznacznie stwierdził, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidujących, że skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie, w przypadku gdy strony umowy wyrażą na to zgodę (vide: V. A. przeciwko (...) Bank Hungary V. C-118/17, JZ vs (...). I innym C-932/19). TSUE dokonał negatywnej oceny możliwości (zgodności z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/16) podstawienia w miejsce niewiążących konsumenta postanowień umownych rozwiązań opartych na ogólnych normach odzwierciedlonych w przepisach art. 56 k.c., 65 k.c., 3531 k.c., 354 k.c. (pkt. 8 - 11 oraz pkt 59, 60, 61 i 62 wyroku).

Pogląd o nieważności umów kredytowych z uwagi na abuzywność zawartych w nich klauzul waloryzacyjnych i brak możliwości uzupełnienia ich postanowień przepisem o charakterze dyspozytywnym został jednoznacznie wyrażony w orzecznictwie Sądu Najwyższego (m.in. wyrok z 27 listopada 2019 r., sygn. II CSK 483/18; wyrok z 26 kwietnia 2022 r., II CSKP 550/22; wyrok z 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22; wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; wyrok SN z 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22; wyrok SN z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22; wyrok SN z 3 lutego 2022 r., II CSKP 975/22; wyrok SN z 3 marca 2022 r., II CSKP 520/22; wyrok SN z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22; wyrok SN z 23 marca 2022 r., II CSKP 532/22; wyrok SN z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22; wyrok SN z 26 kwietnia 2022 r., II CSKP 550/22; wyrok SN z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; wyrok SN z 10 maja 2022 r., II CSKP 694/22; wyrok SN z 11 maja 2022 r., II CSKP 320/22; wyrok SN z 19 maja 2022 r., II CSKP 792/22; wyrok SN z 19 maja 2022 r., II CSKP 797/22; wyrok SN z 19 maja 2022 r., II CSKP 1104/22; wyrok SN z 20 maja 2022 r., II CSKP 713/22; wyrok SN z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22; wyrok SN z 20 maja 2022 r., II CSKP 943/22; wyrok SN z 29 września 2022 r., II CSKP 139/22; wyrok SN z 13 października 2022 r., II CSKP 864/22; wyrok SN z 15 grudnia 2022 r., II CSKP 1263/22; wyrok SN z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 272/22; wyrok SN z 24 stycznia 2023 r., II CSKP 303/22; wyrok SN z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 454/22; wyrok SN z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 875/22; wyrok SN z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22; wyrok SN z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 1200/22; wyrok SN z 7 lutego 2023 r., II CSKP 1334/22) oraz orzecznictwie sądów powszechnych (por. m.in. wyrok SA w Szczecinie z 12 marca 2020 r., I ACa 257/19; wyrok SA w Warszawie z 12 lutego 2020 r., V ACa 297/19; wyrok SA w Warszawie z 29 stycznia 2020 r., I ACa 67/19; wyrok SA w Poznaniu z 13 stycznia 2020 r., I ACa 1205/18; wyrok SA w Warszawie z 30 grudnia 2019 r., I ACa 697/18; wyrok SA w Białymstoku z 19 czerwca 2019 r., I ACa 250/19).

Podkreślenia również wymaga, że gdyby mechanizm uzupełniania postanowień umowy przepisem prawa o charakterze dyspozytywnym uznać za powszechny prowadziłoby to do niepożądanego zjawiska, w którym każdy przedsiębiorca mógłby wprowadzać nieuczciwe warunki w umowie licząc, że nie każdy kontrahent zakwestionuje je w drodze procesu, a jeśli już do niego dojdzie, Sądy zmienią kwestionowane postanowienia i przywrócą stan równowagi między stronami. Niezasadność, a także niedopuszczalność takiej ingerencji Sądu krajowego w treść łączącej strony umowy kredytu indeksowanego została wyczerpująco wyjaśniona i umotywowana przez TSUE w sprawie C-212/20 (motyw 79).

W obliczu poczynionych wyżej rozważań Sąd Apelacyjny nie miał wątpliwości, że w polskim systemie prawnym brak jest przepisów dyspozytywnych, którymi można byłoby zastąpić niedozwolone postanowienia umowne. W konsekwencji abuzywność klauzul wprowadzających do umowy kredytowej mechanizm waloryzacji implikuje nieważność całej umowy. Stąd zarzuty apelacyjne kwestionujące abuzywność klauzul waloryzacyjnych oraz uznanie umowy kredytowej za nieważną nie znalazły aprobaty Sądu Apelacyjnego.

Z tych wszystkich względów prawidłowo więc Sąd Okręgowy ustalił nieważność umowy, a w konsekwencji nieistnienie pomiędzy stronami stosunku prawnego kredytu wynikającego z umowy o kredyt nominowanego do CHF nr (...) z dnia 15 stycznia 2008 r., Sąd Apelacyjny podziela przy tym rozważania prawne Sądu I instancji wyrażone w tym zakresie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, co z tej przyczyny nie wymaga szerszego powtarzania.

W konsekwencji powyższych rozważań Sąd Apelacyjny uznał za bezzasadne wszystkie zarzuty dotyczące naruszenia przepisów prawa materialnego, a traktujące o wadliwej ocenie abuzywności klauzul przeliczeniowych oraz nieważności spornej umowy.

W ocenie Sądu Apelacyjnego nie doszło również do naruszenia przez Sąd I instancji art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 k.c.

Niewątpliwie nieważność umowy powoduje konieczność rozliczenia stron. Rozliczenie to odbywa się na podstawie art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c. Stanowisko takie wyraził Sąd Najwyższy w uchwale z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 i w ocenie Sądu Apelacyjnego nie doszło do naruszenia przez Sąd I instancji tychże przepisów.

Nieważność umowy uprawniała pozwany Bank do żądania zwrotu wypłaconego powodowi kapitału, zaś powód zyskał uprawnienie do żądania zwrotu świadczeń dokonanych w wykonaniu tej umowy, jako nienależnych, a to w oparciu o art. 410 §1 k.c. w zw. z art. 405 k.c. Umowa kredytu okazała się nieważna ex tunc, stronie pozwanej przysługuje więc roszczenie – kondykcja – o zwrot wypłaconego kapitału, a powodom roszczenie o zwrot spełnionego przez niego na poczet nieważnej umowy świadczeń. Roszczenie o zapłatę powód oparł na akceptowanej przez Sąd tzw. ,,teorii dwóch kondykcji”, zgodnie z którą roszczenie każdej ze stron nieważnej umowy o zwrot spełnionych przez nie nienależnie świadczeń traktuje się jako roszczenia niezależne od siebie. Każda ze stron jest zobowiązania do zwrotu uzyskanego nienależnie świadczenia na mocy odrębnych jednostronnie zobowiązujących stosunków prawnych. Wzajemne rozliczenie możliwe jest jedynie w drodze potrącenia. Powód jako kredytobiorcy zobowiązany jest więc do zwrotu otrzymanego kapitału, natomiast strona pozwana jako kredytodawca zobowiązana jest do zwrotu sumy spłaconych rat.

Wbrew ocenie Sądu Okręgowego podniesiony w odpowiedzi na modyfikację powództwa (i podtrzymywany na dalszym etapie postępowania) zarzut potrącenia był skuteczny. Sąd Okręgowy całkowicie pominął, że potrącenie (art. 498 k.c.) jest instytucją prawa materialnego, które wywiera określone skutki prawne po spełnieniu ustawowych przesłanek.

Odnosząc się do pisma strony pozwanej odnoszącego się do modyfikacji powództwa przez powoda, wskazać należy, iż zawarte w nim oświadczenie o potrąceniu nie było – wbrew twierdzeniom Sądu Okręgowego – pozbawione skuteczności prawnej. Sąd Okręgowy uznał zarzut potrącenia za nieskuteczny z uwagi na brak prawidłowego doręczenia oświadczenia o potrąceniu. To stanowisko nie jest słuszne, bowiem dla skuteczności podniesienia zarzutu potrącenia na podstawie art. 203 ¹ k.p.c. i odbioru takiego oświadczenia wystarczające jest pełnomocnictwo procesowe (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 02.07.2024 r., III CZP 2/24), zatem pełnomocnik procesowy powoda jest umocowany do odbioru oświadczenia pozwanego o potrąceniu. Nie sposób zgodzić się również z twierdzeniem powoda, jakoby zgłoszenie roszczenia w charakterze ewentualnym wykluczało skutek w postaci wezwania do zapłaty i postawienia wierzytelności w stan wymagalności. Forma zgłoszenia roszczenia w toku procesu nie ma bowiem przesądzającego znaczenia w zakresie materialnoprawnej kwalifikacji danego oświadczenia woli jako wezwania do zapłaty, o ile z jego treści oraz kontekstu wynika jednoznaczne żądanie spełnienia świadczenia.

Zawarte w nim oświadczenie zostało złożone w sposób jednoznaczny i stanowczy, a co istotne – odnosiło się do wierzytelności już istniejącej oraz – na dzień złożenia oświadczenia – wymagalnej, o czym szerzej w dalszej części uzasadnienia. Sąd I instancji przyjął błędnie, jakoby zgłoszenie zarzutu potrącenia było niezasadne z tej tylko przyczyny, że strona pozwana złożyła oświadczenie o potrąceniu pełnomocnikowi powoda. W świetle ugruntowanego orzecznictwa, roszczenie o zwrot nienależnie wypłaconego kapitału staje się wymagalne z chwilą, w której dłużnik znajduje się w opóźnieniu ze spełnieniem świadczenia. W niniejszej sprawie momentem tym była data doręczenia pozwanemu Bankowi odpisu pozwu, w którym powód jednoznacznie zakwestionował podstawę świadczenia spełnionego na jego rzecz i skonkretyzował swoje roszczenie o zwrot jego równowartości. Z tą chwilą strona pozwana uzyskała pełną wiedzę co do zakresu roszczeń powoda i charakteru sporu prawnego, co uzasadniało uznanie wierzytelności pozwanego za wymagalną – zgodnie z art. 455 k.c. Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie wskazuje, że roszczenie banku o zwrot wypłaconego kapitału staje się wymagalne dopiero z chwilą, gdy konsument skutecznie zakwestionuje umowę kredytu i wezwie bank do zwrotu nadpłaconych świadczeń (tak m.in.: Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21).

Tym samym, warunki określone w art. 498 § 1 k.c. zostały spełnione, a złożone przez stronę pozwaną oświadczenie o potrąceniu – skuteczne. Skuteczność ta nastąpiła ex tunc – w dacie doręczenia oświadczenia o potrąceniu powodowi. W konsekwencji, za uzasadnione należało uznać stanowisko, iż od tej daty wierzytelność powoda podlegała umorzeniu do kwoty 13.356,16 zł, w trybie art. 498 § 2 k.c. Kolejne wezwanie do zapłaty z marca 2024 r. oraz oświadczenie o potrąceniu z kwietnia 2024 r. stanowią jedynie potwierdzenie stanowiska pozwanego Banku.

Z przedstawionych wyżej względów Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 386 § 1 k.p.c., zmienił zaskarżony wyrok w punkcie I oddalając powództwo ponad zasądzoną w nim kwotę 13.356,16 zł wraz z ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 4 marca 2023 r. do dnia zapłaty.

Na uwzględnienie nie zasługiwał natomiast zarzut zatrzymania (art. 496 w zw. z art. 497 k.c.), świadczenia należnego powodowi do czasu zaoferowania przez niego zwrotu kwoty kapitału kredytu. Stanowisko to nie może się ostać w świetle aktualnego kierunku wykładni przyjętego w judykaturze, ukształtowanego w następstwie orzeczeń Sądu Najwyższego (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 19 czerwca 2024 r., III CZP 31/22, oraz z dnia 05 marca 2025 r., III CZP 37/24), w których jednoznacznie przesądzono o niedopuszczalności stosowania prawa zatrzymania w sprawach dotyczących nieważnych umów kredytu indeksowanego, bądź denominowanego do waluty obcej.

W aktualnym stanie orzeczniczym przyjmuje się bowiem, iż po stwierdzeniu nieważności umowy kredytu strony nie pozostają w relacji zobowiązania wzajemnego w rozumieniu art. 487 § 2 k.c., lecz w odrębnych, niezależnych stosunkach restytucyjnych opartych na przepisach o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 i n. k.c.). Każde ze świadczeń podlega zwrotowi jako nienależne, przy czym brak jest podstaw do konstruowania między nimi więzi synallagmatycznej, stanowiącej warunek konieczny zastosowania prawa zatrzymania.

Podkreślenia wymaga, że prawo zatrzymania, jako instytucja wyjątkowa, ingerująca w zasadę bezzwłocznego spełnienia świadczenia pieniężnego, nie może być wykładane rozszerzająco. Jego zastosowanie wymaga istnienia zobowiązania wzajemnego, w którym świadczenia stron pozostają w bezpośrednim stosunku wymiennym. Tego rodzaju relacja nie występuje w przypadku rozliczeń stron po stwierdzeniu nieważności umowy kredytu, gdyż obowiązek zwrotu kapitału oraz obowiązek zwrotu świadczeń spełnionych przez kredytobiorcę wynikają z odrębnych podstaw prawnych i nie są elementami jednego, wciąż istniejącego stosunku obligacyjnego.

Co więcej, utrzymywanie dopuszczalności zarzutu zatrzymania w tego rodzaju sprawach prowadziłoby do nieuzasadnionego uprzywilejowania profesjonalnego kredytodawcy, umożliwiając mu w istocie odroczenie wykonania prawomocnego orzeczenia zasądzającego świadczenie pieniężne, mimo że roszczenie o zwrot kapitału może być dochodzone w odrębnym postępowaniu, a jego wymagalność podlega ocenie według właściwych reguł prawa materialnego.

Konsekwencją zmiany zaskarżonego wyroku co do istoty sprawy jest zmiana rozstrzygnięć w przedmiocie zwrotu kosztów procesu. Wobec jedynie częściowego uwzględnienia powództwa, w około 50 %, podstawę orzeczenia o kosztach procesu stanowi art. 100 zd. pierwsze k.p.c. Sąd Apelacyjny miał na względzie stanowisko TSUE wyrażone w wyroku z dnia 16 lipca 2020 r. (por. wyrok TSUE z dnia 16 lipca 2020 r., C-224/19), uznając za zasadne zniesienie wzajemnie między stronami kosztów procesu.

W pozostałym zakresie apelacja jako niezasadna podlegała oddaleniu na podstawie art. 385 k.p.c., o czym orzeczono w punkcie 3 sentencji wyroku.

W ocenie Sądu Apelacyjnego zachodziła również konieczność sprostowania zaskarżonego wyroku z urzędu na podstawie art. 350 § 1 k.p.c. W wyroku Sądu Okręgowego pojawił się błąd w numeracji punktów wyroku, gdyż punkt III pojawił się dwukrotnie. Z tego względu należało dokonać sprostowania poprzez prawidłowe ponumerowania kolejnych rozstrzygnięć Sądu I instancji.

Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego, w punkcie 4 sentencji wyroku, również oparto o treść art. 100 k.p.c., znosząc między stronami koszty postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny miał na uwadze, że częściowe oddalenie powództwa o zapłatę wynikało jedynie ze skutecznego podniesienia zarzutu potrącenia, a nie bezzasadności żądania co do zasady. Sąd Apelacyjny miał na względzie również stanowisko Trybunału Sprawiedliwości, zgodnie z którym, artykuł 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich oraz zasadę skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie uregulowaniom pozwalającym na obciążenie konsumenta częścią kosztów postępowania, stosownie do wysokości kwot nienależnie zapłaconych, które zostały mu zwrócone w wyniku stwierdzenia nieważności warunku umownego ze względu na jego nieuczciwy charakter, jeśli takie uregulowania stanowią istotną przeszkodę mogącą zniechęcić konsumentów do korzystania z przyznanego przez dyrektywę 93/13 prawa do skutecznej kontroli sądowej potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków umownych (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 16 lipca 2020 r., C-224/19).

Sławomir Jurkowicz

ZARZĄDZENIE

1.  (...)

2.  (...)

3.  (...)