Wyrok z 20 maja 2026, sygn. III AUa 943/25

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 maja 2026 r.

Sąd Apelacyjny w Łodzi III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie:

Przewodniczący: SSA Iwona Szybka

Protokolant: starszy sekretarz sądowy Aleksandra Zacharjasz

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 maja 2026 r. w P.

sprawy F. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w P.

o ponowne ustalenie wysokości emerytury

na skutek apelacji F. K.

od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi

z dnia 25 czerwca 2025 r. sygn. akt VIII U 2833/24

1.  zmienia zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego i przyznaje F. K. od dnia 18 października 2024 roku prawo do ponownego ustalenia wysokości emerytury bez potrącenia kwot emerytur w obniżonym wieku wypłaconych do osiągnięcia przez F. K. wieku uprawniającego do nabycia emerytury w wieku powszechnym;

2.  oddala apelację w pozostałej części.

Iwona Szybka

Sygn. akt III AUa 943/25

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 30 października 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział P. odmówił F. K. ponownego ustalenia wysokości emerytury na podstawie art. 114 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, wskazując, że zgodnie z ww. przepisem wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. (SK 140/20) nie jest przesłanką do uchylenia lub zmiany decyzji.

F. K. w odwołaniu wniósł o zmianę decyzji i przeliczenie emerytury w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024r. z pominięciem art.25 ust.1b ustawy emerytalnej.

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 25 czerwca 2025 r. Sąd Okręgowy w Łodzi oddalił odwołanie.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że F. K. urodzony w (...), złożył w dniu 7 maja 2012 r. wniosek o przyznanie prawa do wcześniejszej emerytury. Decyzją z dnia 11 lipca 2012 r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział P. przyznał F. K. prawo do emerytury wcześniejszej na podstawie art. 184 od dnia (...) r., tj. od osiągnięcia wieku emerytalnego.

W dniu 9 września 2021 r. F. K. złożył wniosek o emeryturę w związku z ukończeniem powszechnego wieku emerytalnego.

Decyzją z dnia 4 października 2021 r. organ rentowy przyznał ubezpieczonemu emeryturę w wieku powszechnym od dnia 1 września 2021 r., tj. od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek. Podstawę obliczenia emerytury stanowiła kwota składek na ubezpieczenie emerytalne oraz kapitału początkowego z uwzględnieniem waloryzacji składki i kapitału początkowego zaewidencjonowanych na koncie do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc od którego przysługuje wypłata emerytury. Podstawa obliczenia emerytury podlegała pomniejszeniu o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur, w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy i składki na ubezpieczenie zdrowotne. Emerytura stanowi równowartość kwoty będącej wynikiem podzielenia podstawy obliczenia emerytury przez średnie dalsze trwanie życia dla osób w wieku równym wiekowi przejścia na emeryturę.

Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 4 czerwca 2024 r., w sprawie o sygn. akt SK 140/20, orzekł, że art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251) w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed 6 czerwca 2012 r., jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji.

W dniu 18 października 2024 r. F. K. wniósł o ponowne przeliczenie świadczenia w trybie art. 114 ustawy emerytalnej w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r. z pominięciem art.25 ust.1b ustawy emerytalnej.

W konsekwencji tak poczynionych ustaleń Sąd Okręgowy uznał odwołanie za nieuzasadnione.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że ubezpieczonemu przysługiwało prawo do emerytury wcześniejszej od 5 czerwca 2012 r., a od 1 września 2021 r. prawo do emerytury z powszechnego wieku emerytalnego. Ustawą z dnia 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2012 poz. 637 z dnia 6 czerwca 2012 r.), dokonano m.in. nowelizacji przepisu art. 25 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez dodanie w art. 25 ustępu 1b w brzmieniu: Jeżeli ubezpieczony pobrał emeryturę częściową lub emeryturę na podstawie przepisów art. 26b, 46, 50, 50a, 50e, 184 lub art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 z późn. zm.), podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24, ustaloną zgodnie z ust. 1, pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne.

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 4 czerwca 2024 r. (sygn. akt SK 140/20), podtrzymał wcześniejszą linię orzecznictwa wyrażoną w wyroku z dnia 6 marca 2019 r. (sygn. akt P 20/16), przyjmując, że regulacja zawarta w art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, w stosunku do osób, które wniosek o przyznanie emerytury w wieku obniżonym złożyły do dnia ogłoszenia ustawy z dnia 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw, jest niezgodna z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. Sąd Okręgowy wskazał, iż zgodnie z art. 190 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1997 r. nr 76 poz. 483 ze zmianami), orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Termin ten nie może przekroczyć osiemnastu miesięcy, gdy chodzi o ustawę, a gdy chodzi o inny akt normatywny – dwunastu miesięcy. W przypadku orzeczeń, które wiążą się z nakładami finansowymi nie przewidzianymi w ustawie budżetowej, Trybunał Konstytucyjny określa termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego po zapoznaniu się z opinią Rady Ministrów. Zgodnie zaś z art. 9 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (tekst jednolity Dz. U. z 2019 r. poz. 1461) orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego dotyczące aktów normatywnych ogłoszonych w Dzienniku Ustaw ogłasza się w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Natomiast zgodnie z art. 21 powyższej ustawy z 2000 r., Dziennik Ustaw wydaje Prezes Rady Ministrów przy pomocy Rządowego Centrum Legislacji, przy czym Rządowe Centrum Legislacji może zlecić wyspecjalizowanym podmiotom niektóre czynności związane z wydawaniem tych dzienników w sposób, o którym mowa w art. 2a ust.2

Tymczasem, na dzień wydania decyzji przez organ rentowy, a nawet na dzień wydania wyroku, przez Sąd, wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Przy czym, mając na względzie powyższe przepisy ustawy z 2000r., trzeba zaznaczyć, że publikacja wyroku TK na stronie internetowej TK czy w publikatorze „Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Zbiór Urzędu” nie jest ogłoszeniem w rozumieniu art. 190 Konstytucji.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że w takiej sytuacji nie było podstaw do przeliczenie świadczenia na podstawie art. 114 ustawy emerytalnej w oparciu o niepublikowany wyrok TK.

W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c. oddalił odwołanie, jako bezzasadne.

F. K. objął powyższy wyrok apelacją, zaskarżając go w całości i wnosząc o przyznanie ponownie przeliczonej emerytury z uwzględnieniem treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r. i zobowiązanie organu rentowego do przeliczenia emerytury w wieku powszechnym z pominięciem art. 25 ust 1 ustawy emerytalnej. W uzasadnieniu apelacji podniósł, że Sąd Okręgowy błędnie przyjął, że przepisem, na podstawie którego może dojść do wzruszenia decyzji organu rentowego wydanej w oparciu o akt normatywny uznany orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego za niezgodny z Konstytucją należy uznać art. 145 k.p.a. a nie art. 114 ust 1 pkt 6 ustawy emerytalnej.

Organ rentowy wniósł o oddalenie apelacji.

Sąd Apelacyjny zważył co następuje:

Apelacja jest częściowo zasadna.

Na wstępie należy przypomnieć, że postępowanie apelacyjne ma charakter merytoryczny. W wyroku Sądu Najwyższego z 4 czerwca 2008r., II PK 323/07, wskazano, że Sąd drugiej instancji może zmienić wyrok sądu pierwszoinstancyjnego, mimo braku własnych ustaleń faktycznych, odmiennych od ustaleń Sądu pierwszej instancji. Może to być następstwem odmiennej oceny przez Sąd odwoławczy przeprowadzonych dowodów, może jednak być również konsekwencją dokonania przez sąd drugiej instancji odmiennej oceny materialnoprawnej ustalonych faktów. Sąd drugiej instancji musi więc samodzielnie dokonać jurydycznej oceny dochodzonego żądania i skonfrontowania jej z zaskarżonym orzeczeniem oraz stojącymi za nim motywami; zarzuty mają charakter pomocniczy i nie ograniczają swobody sądu. Innymi słowy, naruszenie prawa materialnego Sąd drugiej instancji bierze pod uwagę z urzędu. Odnosząc powyższe do okoliczności niniejszej sprawy trzeba zważyć, że Sąd Okręgowy dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych w sprawie, które należy podzielić i przyjąć za własne. Tym niemniej z ustaleń tych ostatecznie wyprowadził wadliwe wnioski i w konsekwencji dokonał nieprawidłowej subsumpcji ustalonych faktów pod normę prawa materialnego, naruszając tym samym art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej.

Jak wynika z niespornego stanu faktycznego F. K. urodzony w (...), złożył w dniu 7 maja 2012 r. wniosek o przyznanie prawa do wcześniejszej emerytury. Decyzją z dnia 11 lipca 2012 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział P. przyznał F. K. prawo do emerytury wcześniejszej na podstawie art. 184 ustawy emerytalnej od dnia 5 czerwca 2012r. Wiek emerytalny F. K. ukończył (...)r. (art. 1 ust. 5 ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. z 2017 r., poz. 38). Następnie decyzją 4 października 2021 r. organ rentowy przyznał mu emeryturę w wieku powszechnym od dnia (...) r., tj. od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek. Organ obliczył emeryturę zgodnie z treścią art. 24 i 25 ustawy emerytalnej i na podstawie art. 25 ust. 1b tejże ustawy potrącił sumę pobranych wcześniej emerytur, czyli kwotę 249.663 zł. W 18 października 2024 r. F. K. złożył w organie rentowym wniosek o ponowne obliczenie emerytury z powszechnego wieku emerytalnego w trybie art. 114 ustawy emerytalnej w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r. z pominięciem art.25 ust.1b ustawy emerytalnej. Zaskarżoną decyzją organ rentowy odmówił przeliczenia emerytury (ponownego ustalenia wysokości), ponieważ „wydanie wyroku przez Trybunał Konstytucyjny nie jest przesłanką do uchylenia lub zmiany decyzji, wskazaną w art. 114 ustawy emerytalnej”.

Przedmiotem sporu jest zatem prawo do ponownego ustalenia wysokości emerytury ubezpieczonego ustalonej prawomocną decyzją z dnia 4 października 2021 r. Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił odwołania ubezpieczonego bowiem doszedł do wniosku, że w sprawie nie zaistniały przesłanki do ponownego obliczenia wysokości emerytury wskazane w art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, bowiem nie ujawniono ani nowych okoliczności, ani dowodów, które miałyby wpływ na wysokość emerytury wnioskodawcy. A ponadto wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024r. (SK 140/20) nie został opublikowany i w związku z tym nie wszedł w życie. To oznacza natomiast, że nie może być podstawą ponownego obliczenia emerytury z pominięciem zakwestionowanego w tym wyroku przepisu art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Choć zgodzić się należy z Sądem Okręgowym, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego SK 140/20 nie został ogłoszony i w związku z tym nie wszedł w życie, a to oznacza, że wyłączona jest możliwość dochodzenia wznowienia postępowania zakończonego decyzją ustalającą wysokość emerytury z pomniejszeniem o sumę kwot pobranych emerytur wcześniejszych na podstawie art.145 a k.p.a. i art.190 ust. 4 Konstytucji RP, to zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia ma to, że organ rentowy rozpoznał wniosek ubezpieczonego o ponowne ustalenie wysokości emerytury bez zastosowania art. 25 ust. 1b, na podstawie art. 114 ustawy emerytalnej, czyli na takiej podstawie na jaką powołał się F. K. we wniosku z dnia 18 października 2024r. W związku z tym należy ocenić, czy faktycznie w sprawie nie zachodzą okoliczności uprawniające do ponownego obliczenia emerytury skarżącego na podstawie art. 114 ustawy emerytalnej.

Ugruntowane jest stanowisko judykatury, że jakkolwiek wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 marca 2019 r., P 20/16, odnosi się wprost wyłącznie do kobiet urodzonych w 1953 r., to wynikający z tego orzeczenia standard konstytucyjny w zakresie wykładni art. 2 Konstytucji RP w kontekście ingerencji prawodawcy w uzasadnione prawnie oczekiwania osób pobierających emerytury w wieku obniżonym co do zasad kształtowania wysokości ich świadczeń po uzyskaniu prawa do emerytury w wieku powszechnym, ma zastosowanie także do mężczyzny, który nabył abstrakcyjnie prawo do emerytury w wieku powszechnym dopiero w 2017 r., a w chwili przejścia na emeryturę w wieku obniżonym nie mógł spodziewać się tego, że decyzja ta spowoduje obniżenie jego świadczenia powszechnego. W ocenie Sądu Najwyższego w sytuacji, gdy ubezpieczony skorzystał z możliwości przejścia na wcześniejszą emeryturę w 2006 r. w wieku 55 lat ze względu na pracę w warunkach szczególnych, a prawo do emerytury powszechnej nabył w 2017 r. - sądy obu instancji naruszyły prawo materialne, ponieważ zastosowały art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej bez uwzględnienia standardu konstytucyjnego doprecyzowanego w wyroku Trybunału Konstytucyjnego P 20/16 (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2025 r., III USKP 121/23, Legalis; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 2022r., III USKP 98/21, Legalis). Przed wprowadzeniem art. 25 ust. 1b uprawniony do emerytury wcześniejszej nie musiał liczyć się z pomniejszeniem emerytury na podstawie art. 25 ust. 1b. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 6 marca 2019 r., P 20/16 orzekł, że art. 25 ust. 1b w zakresie, w jakim dotyczy urodzonych w 1953 r. kobiet, które przed 1 stycznia 2013 r. nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46 tej ustawy jest niezgodny z art. 2 Konstytucji RP ze względu na naruszenie zasady zaufania. Natomiast w wyroku z 4 czerwca 2024 r., SK 140/20 orzekł, że art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z FUS w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed 6 czerwca 2012 r., jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji RP. W takiej samej sytuacji prawnej jak kobiety urodzone w 1953 r. są mężczyźni urodzeni w latach 1949-1953 (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 sierpnia 2024 r., III USKP 113/23, Legalis; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2025 r., I USKP 28/25 i orzecznictwo w nim cytowane, Legalis).

Biorąc pod uwagę jednoznaczne stanowisko judykatury uznać należy, że nieprawidłowo Sąd Okręgowy ocenił, że brak było podstawy do „wznowienia” postępowania i ponownego ustalenia wysokości emerytury powszechnej skarżącego na podstawie art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Nową okolicznością, o której mowa w tym przepisie, istniejącą przed wydaniem wzruszanej decyzji organu rentowego jest nieuwzględnienie przez organ rentowy obowiązującego standardu konstytucyjnego potwierdzonego późniejszym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego (por. też postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2020 r., III UZP 4/20, Legalis). F. K. urodzony w (...) mieści się w kręgu osób objętych treścią wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r., albowiem wniosek o przyznanie emerytury w niższym, niż powszechny wieku emerytalnym złożył w 7 maja 2012 r., a więc przed datą wskazaną w ww. wyroku (przed 6 czerwca 2012 r.), a z wnioskiem o przyznanie emerytury w wieku powszechnym mógł wystąpić i wystąpił już po dniu 1 stycznia 2013 r. Tym samym apelujący nie mógł przewidzieć w maju 2012 r., że konsekwencją przejścia na emeryturę w niższym wieku, a więc przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego, będzie pomniejszenie podstawy emerytury o pobrane świadczenia. To oznacza, że nie można wobec ubezpieczonego stosować art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej bez uwzględnienia standardu konstytucyjnego, doprecyzowanego w wyroku SK 140/20, za okres do osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego. Zatem, wbrew stanowisku Sądu Okręgowego, w sprawie wystąpiła podstawa do ponownego obliczenia wysokości emerytury F. K., o której mowa w art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

W związku z tym, że F. K. miał przyznaną wcześniejszą emeryturę od (...) r., wiek emerytalny osiągnął (...) r., a decyzją z dnia 4 października 2021 r. organ rentowy przyznał mu emeryturę w wieku powszechnym od dnia(...) r., tj. od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek, ustalić należy okres, za który pobrane wcześniej emerytury nie mogą być potrącone na podstawie art. 25 ust. 1b, czyli nie będą pomniejszały emerytury powszechnej. Rozstrzygając tą kwestię podzielić należy jednoznaczne stanowisko orzecznicze, że skorzystanie z przywileju przejścia i pobrania wcześniejszych emerytur na podstawie przepisów szczególnych dotyczących emerytur dla niektórych ubezpieczonych, uzasadnia i proporcjonalnie usprawiedliwia pomniejszenie podstawy wymiaru emerytury ustalonej na podstawie art. 24 ust. 1 i następnych ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2021 r. poz. 291 t.j.) o sumy poprzednio pobranych wcześniejszych emerytur. Każdy mechanizm ustalania wysokości świadczeń emerytalnych ma określone uwarunkowania majątkowe, które gwarantują prawem określoną wysokość ustalanych emerytur w prognozowanych długoterminowych okresach ich pobierania przede wszystkim ze względu na zgromadzony kapitał składkowy, który pomniejszają wcześniej wypłacone kwoty pobranych długoterminowych świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Taki stan rzeczy usprawiedliwia ustawowe modyfikowanie wysokości emerytur ze względu na wcześniejsze pobranie i spożytkowanie tych samych rodzajowo, choć wcześniejszych świadczeń emerytalnych, które uszczupliły zgromadzony indywidualny kapitał emerytalny oraz Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, z którego emerytury są wypłacane. W stosunku do mężczyzn urodzonych w latach 1949–1953, którzy spełnili warunki przejścia na emeryturę wcześniejszą potrąceniu podlegają wyłącznie kwoty emerytur w wieku obniżonym wypłaconych po osiągnięciu przez ubezpieczonych wieku uprawniającego do nabycia emerytury w wieku powszechnym (art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 291 ze zm.) A zatem nie podlegają potrąceniu emerytury wypłacone do osiągnięcia wieku emerytalnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2021 r., III USKP 52/21, Legalis; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 2024 r., I USK 435/23, Legalis; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2025 r., I USKP 28/25).

Mając na względzie wszystkie powyższe rozważania, zaistniała podstawa do zmiany zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającej go decyzji organu rentowego na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. i przyznania F. K. prawa do przeliczenia emerytury począwszy od dnia złożenia wniosku, a więc od 18 października 2024 r. (art.129 ust.1 ustawy emerytalnej) z pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, ale tylko w odniesieniu do kwot emerytur wypłaconych za okres do osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego (w tym przypadku do 1 października 2017 r.). Za pozostały okres odwołanie podlegało oddaleniu. Dalej idąca apelacja podlegała oddaleniu na podstawie art.385 k.p.c.

Iwona Szybka