Wyrok z 13 czerwca 2023, sygn. I ACa 1442/22
Pokaż pozostałe podstawy prawne (12)
Sygn. akt I ACa 1442/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 13 czerwca 2023 r.
Sąd Apelacyjny w Gdańsku I Wydział Cywilny
w składzie:
|
Przewodniczący: |
SSA Małgorzata Zwierzyńska (spr.) |
|
Sędziowie: |
SA Ewelina Jokiel SA Jakub Rusiński |
Protokolant: sekretarz sądowy Lazar Nota
po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 2023 r. w Gdańsku
na rozprawie
sprawy z powództwa M. W. i B. W.
przeciwko (...) Bank (...) z siedzibą w W. prowadzący w Polsce działalność za pośrednictwem oddziału: (...) Bank (...) (Spółka Akcyjna) Oddział w Polsce z siedzibą w W.
o ustalenie i zapłatę
na skutek apelacji pozwanego
od wyroku Sądu Okręgowego w Toruniu
z dnia 13 czerwca 2022 r. sygn. akt I C 1249/21
I. prostuje oczywistą omyłkę w zaskarżonym wyroku poprzez każdorazowe oznaczenie pozwanego jako: „(...) Bank (...) z siedzibą w W. wykonujący w Polsce działalność w ramach oddziału: (...) Bank (...) (Spółka Akcyjna) Oddział w Polsce z siedzibą w W.” w miejsce: „(...) Bank (...) w W.;
II. oddala apelację;
III. zasądza od pozwanego na rzecz powodów kwotę 4.050 (cztery tysiące pięćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.
SSA Jakub Rusiński SSA Małgorzata Zwierzyńska SSA Ewelina Jokiel
Sygn. akt I ACa 1442/22
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 13 czerwca 2022 r. Sąd Okręgowy w Toruniu w sprawie z powództwa B. W. i M. W. przeciwko (...) Bank (...) w W. orzekł następująco:
I. ustalił, że nie istnieje pomiędzy stronami stosunek prawny wynikający z umowy kredytu z 9 lutego 2009r. oznaczonej numerem (...),
I. zasądził od pozwanego (...) Bank (...) z siedzibą w W. Oddziału w Polsce na rzecz powodów B. W. i M. W. kwotę:
a.85848,02 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 27 stycznia 2021 r.,
b.4.335,46 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 10 sierpnia 2021r.
II. oddalił powództwo w zakresie żądania zasądzenia odsetek od kwoty 4.335,46 CHF za okres od 27 stycznia 2021r. do 9 sierpnia 2021r.,
III. zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę 6434,00 zł tytułem zwrotu kosztów procesu z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.
Sąd Okręgowy ustalił i zważył, co następuje:
We wniosku z 19 stycznia 2009 r. powodowie wnieśli o udzielenie im kredytu hipotecznego- Kredytu Domowego z poduszką finansową, na zakup lokalu mieszkalnego na rynku wtórnym. Powodowie wnioskowali o kredyt w łącznej kwocie 218.000,00 zł w walucie CHF, na okres 480 miesięcy, wypłacony jednorazowo.
Załącznikiem do wniosku kredytowego był dokument, którego treść została zredagowana przez (...), pt. „Oświadczenie Wnioskodawcy związane z ubieganiem się o kredyt hipoteczny indeksowany do waluty obcej”. Powodowie złożyli swoje podpisy, oświadczając w związku z ubieganiem się o kredyt hipoteczny indeksowany kursem waluty obcej, iż zostali zapoznani przez pracownika banku z kwestią ryzyka kursowego w przypadku udzielenia kredytu indeksowanego do waluty obcej, oraz że:
będąc w pełni świadomymi tego ryzyka rezygnują z możliwości zaciągnięcia kredytu w złotych i dokonują wyboru zaciągnięcia kredytu indeksowanego do waluty obcej,
znane im są postanowienia „Regulaminu kredytu hipotecznego udzielanego przez (...) w odniesieniu do kredytów indeksowanych do waluty obcej,
zostali poinformowani, że aktualna wysokość kursów waluty obcej jest dostępna w placówkach banku,
są świadomi, że:
ponoszą ryzyko kursowe związane z wahaniem kursów waluty, do której indeksowany jest kredyt,
ryzyko kursowe ma wpływ na wysokość zobowiązania względem banku wynikającego z umowy o kredyt oraz na wysokość rat spłaty kredytu,
kredyt zostanie wypłacony w złotych na zasadach opisanych w ww. regulaminie,
saldo zadłużenia kredytu wyrażone jest w walucie obcej, a raty kredytu wyrażone są w walucie obcej i podlegają spłacie w złotych na zasadach opisanych w ww. regulaminie.
Decyzją Departamentu Kredytów Hipotecznych z 20 stycznia 2009r. wniosek rozpatrzony został pozytywnie. Powodom przyznany został kredyt hipoteczny w kwocie 203.000,00 PLN w walucie CHF.
W dniu 9 lutego 2009 r. została sporządzona umowa o kredyt hipoteczny nr (...) pomiędzy (...) S.A. Spółka Akcyjna Oddziałem w Polsce z siedzibą w W. a powodami M. W. i B. W.. Mocą tejże umowy bank udzielił im kredytu w kwocie 203.000,00 zł na zakup na rynku wtórnym lokalu mieszkalnego nr (...) położonego w T. przy ul.(...), dla którego prowadzona jest księga wieczysta nr (...), na okres 480 miesięcy. Kredyt jest indeksowany do waluty obcej CHF (§ 2 umowy).
Zgodnie z § 3 umowy kredyt jest oprocentowany według zmiennej stopy procentowej (3,86000% w stosunku rocznym na dzień sporządzenia umowy), ustalanej jako sumę zmiennej stopy referencyjnej LIBOR 3M (CHF) oraz stałej marży banku w wysokości 3,36 p.p.
Wypłata kredytu realizowana miała być jednorazowo(§ 5 umowy). Spłaty kredytu miały być natomiast dokonywane przez kredytobiorców w 480 miesięcznych ratach równych, w tym w okresie karencji kapitału-wyłącznie raty odsetkowe, pobierane ze wskazanego przez kredytobiorców rachunku bankowego (§ 6 umowy). Docelowym zabezpieczeniem spłaty kredytu miała być pierwsza hipoteka kaucyjna do kwoty 406.000,00 zł ustanowiona na rzecz banku na odrębnej własności lokalu mieszkalnego będącego przedmiotem finansowania oraz cesja praw na rzecz banku z polisy ubezpieczenia ww. nieruchomości/budowy od ognia i innych zdarzeń losowych (§ 7 umowy).
Integralną częścią umowy jest „Regulamin kredytu hipotecznego udzielanego przez (...) (§ 1 ust. 2 umowy), który określa warunki udzielania kredytu hipotecznego osobom fizycznym.
W § 2 regulaminu zostały wyjaśnione definicje w nim użyte. Przez kredyt indeksowany do waluty obcej należało rozumieć kredyt oprocentowany według stopy procentowej opartej na stopie referencyjnej dotyczącej waluty innej niż złote, którego wypłata oraz spłata odbywać się miała w złotych, w oparciu o kurs waluty obcej do złotych, według Tabeli (pkt 2). Tabelą jest „Tabela kursów walut obcych obowiązująca w Banku” (§ 2 pkt 12 Regulaminu).
W dalszej części regulaminu określone zostały m.in. zasady uruchomienia kredytu oraz jego spłaty. Zgodnie z § 7 ust. 4 Regulaminu: „w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej, wypłata kredytu następowała w złotych według kursu nie niższego niż kurs kupna zgodnie z Tabelą obowiązującą w momencie wypłaty środków z kredytu. W przypadku wypłaty kredytu w transzach, stosuje się kurs nie niższy niż kurs kupna zgodnie z Tabelą obowiązującą w momencie wypłaty poszczególnych transz. Saldo zadłużenia z tytułu kredytu wyrażone jest w walucie obcej i obliczane według kursu stosowanego przy uruchomieniu kredytu. W przypadku wypłaty kredytu w transzach, saldo zadłużenia z tytułu kredytu obliczane jest według kursów stosowanych przy wypłacie poszczególnych transz. Aktualne saldo zadłużenia w walucie kredytu Kredytobiorca otrzymuje listownie na podstawie postanowień § 11”.
Co do spłaty rat kredytu, miały być one pobierane z rachunku bankowego kredytobiorców, prowadzonego w złotych, wskazanego w umowie (§ 9 ust. 1 Regulaminu). Z kolei § 9 ust. 2 Regulaminu przewidywał, że „w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej:
1) raty kredytu podlegające spłacie wyrażone są w walucie obcej i w dniu wymagalności raty kredytu pobierane są z rachunku bankowego, o którym mowa w ust. 1, według kursu sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w Banku na koniec ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu;
1) jeżeli dzień wymagalności raty kredytu przypada na dzień wolny od pracy, stosuje się kurs sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w Banku na koniec ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu”.
W przypadku wcześniejszej spłaty kredytu indeksowanego do waluty obcej (§ 13 ust. 7 Regulaminu), bank przewidywał, że będzie się ona odbywała w oparciu o kurs sprzedaży, zgodnie z Tabela obowiązująca w banku w momencie realizacji dyspozycji.
Kolejnym załącznikiem do umowy było „Oświadczenie kredytobiorcy zw. z zaciągnięciem kredytu zabezpieczonego hipoteką”. Powodowie składając podpis pod treścią tegoż dokumentu oświadczyli w związku z zawarciem umowy o kredyt hipoteczny indeksowany do waluty obcej, że zostali zapoznani przez pracownika banku m.in. z kwestią ryzyka kursowego w przypadku udzielenia kredytu indeksowanego do waluty – w tym zakresie treść oświadczenia kredytobiorców jest jednakowa z treścią „Oświadczenia Wnioskodawcy związanego z ubieganiem się o kredyt hipoteczny indeksowany do waluty obcej” podpisanego przez powodów przy składaniu wniosku kredytowego.
Umowę w imieniu (...) podpisali jego pracownicy I. K. i A. J..
Kredyt wypłacony został w złotych, jednorazowo 16 lutego 2009r. wypłacona kwota 203.000,00 zł odpowiadała kwocie 66428,88 CHF.
Powodowie podjęli decyzję o zakupie lokalu mieszkalnego w Polsce za złotówki. Agentka nieruchomości skierowała powodów do (...) SA Oddziału w Polsce, powiedziała im, że tam pracuje jej koleżanka i ona da powodom najlepsza ofertę. Powodowie potrzebowali 218 tys. zł na zakup lokalu. W banku powiedziano powodom, że nie mają zdolności kredytowej żeby uzyskać kredyt w złotówkach. Poinformowano ich, że mogą uzyskać kredyt we frankach szwajcarskich, powiedziano powodom, że to bardzo dobra opcja i że mogą rozłożyć taki kredyt na 40 lat. Powodowie mieli zaufanie do pracownika banku, gdyż bank dla nich jest instytucja do której ma się zaufanie. Powodowie mieli spłacać kredyt w ten sposób, że bank miał pobierać z ich konta konkretnego dnia środki w złotówkach. Pobrana kwota miała wynikać z kursu ustalonego przez bank na dzień pobrania raty. Pracownik banku poinformował ich, że bank odchodzi od kredytów we frankach szwajcarskich i powinni szybko podjąć decyzję. W trakcie dwukrotnych wizyt w banku poprzedzających zawarcie umowy, powodom nie wyjaśniono, że bank będzie stosował kurs kupna i kurs sprzedaży w zależności od sytuacji, nie wyjaśniono im co oznacza spread walutowy, pracownik nie wyjaśniał w jaki sposób ustalany jest kurs. W banku poinformowano powodów, że umowa ich to umowa standardowa, taka którą mają dla wszystkich klientów, że to co może bank im zaoferować najlepszego to już im zaproponował. Powodowie nie mogli negocjować zapisów umowy, mogli zaproponowany kredyt wziąć - albo go nie brać. Pracownik banku poinformował powodów o ryzyku kursowym, ale zapewnił że jest ono minimalne- że bardziej będzie tendencja w dół niż w górę, a różnice to groszowe sprawy- najwyżej do 100zł. Powodowie nie byli informowani o możliwości gwałtownego wzrostu kursu, gdyby byli na to przygotowani najprawdopodobniej nie wzięliby kredytu, bo nie byłoby ich stać na spłatę. Po 13 latach spłacania kredytu powodowie mieli do spłacenia 240 tys. zł. Powodowie nadal spłacają kredyt. W kredytowanym mieszkaniu powodowie mieszkali przez 10 lat, obecnie je wynajmują. M. W. i B. W. uważają, że zostali wprowadzeni przez bank w błąd, bo nie powiedziano im o tak dużym ryzyku. Powodowie są świadomi, że jeśli sąd stwierdzi nieważność umowy kredytowej to będą musieli zwrócić bankowi to co od banku otrzymali.
Umowa została zmieniona aneksem nr (...), sporządzonym 31 stycznia 2019r. Strony postanowiły, iż spłata udzielonego kredytu następować będzie w walucie obcej CHF.
Powodowie dokonywali spłat kredytu od marca 2009 r. w złotych, a od maja 2019r. we frankach szwajcarskich. W okresie od 15 lipca 2011r. do 16 listopada 2020r. tytułem spłaty kredytu uiścili na rzecz pozwanego banku kwotę 85.848,02 zł i 4.335,46 CHF.
Pozwany (...) Bank (...) z siedzibą w W. (Austria) Oddział w Polsce jest następcą prawnym (...) S.A. Spółka Akcyjna Oddział w Polsce.
W dniu 25 stycznia 2021 r. powodowie skierowali do pozwanego banku reklamację w trybie art. 3 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego i o Rzeczniku Finansowym, w zakresie nienależnie pobranych od powodów środków w okresie od 16 marca 2009r. do 16.11.2020r. w kwocie 126.465,59 zł, ewentualnie w kwotach 108.931,80 zł i 4335,46 CHF – w związku z nieważnością przedmiotowej umowy, oraz ewentualnie w zakresie rat kapitałowo-odsetkowych w wyższej wysokości, niż rzeczywiście powinni spłacić w ww. okresie (w przypadku zanegowania skutku w postaci nieważności umowy) w wysokości 21.637,40 zł.
W odpowiedzi z dnia 26 stycznia 2021 r. pozwany bank poinformował, że kwestionuje wszelkie zarzuty i roszczenia postawione w reklamacji, jako pozbawione podstaw faktycznych i prawnych.
Sąd a quo przyjął, iż w sprawie niniejszej powodom przysługuje interes prawny do wytoczenia powództwa o ustalenie nieistnienia stosunku kredytowego.
W ocenie Sądu I instancji rozważane postanowienia 2 pkt 12, § 7 ust. 4, § 9 ust. 2 pkt 1 i 2 oraz § 13 ust. 7 regulaminu stanowiącego integralną część umowy o kredyt hipoteczny z 9 lutego 2009 r. są sprzeczne zarówno z art. 69 ust. 1 i 2 PrBank, jak również z zasadą swobody umów uregulowaną w art. 353 1 k.c. Sąd a quo stwierdził, że sporne postanowienia umowne są nieważne na podstawie art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 PrBank i art. 353 1 k.c.
Sąd a quo stwierdził, że stosunek umowny łączący strony należałoby uznać za nieważny także z uwagi na naruszenie zasad współżycia społecznego.
W ocenie Sądu I instancji, po wyłączeniu uznanych za nieważne postanowień umowy zawierających klauzulę indeksacyjną, umowa nie może dalej obowiązywać.
Sąd a quo wskazał, że powodowie posiadali status konsumentów w chwili zawarcia umowy (art. 22 1 k.c.) - byli osobami fizycznymi, a kredyt miał być przeznaczony na zakup mieszkania.
Odnosząc się do postanowień § 7 ust. 4 i § 9 ust. 2 Regulaminu upoważniających bank do przeliczania kwoty kredytu w chwili wypłaty z zastosowaniem kursu kupna CHF, zaś w momencie spłaty raty kredytu według kursu sprzedaży tej waluty na podstawie tabel kursowych ustalanych jednostronnie przez bank, Sad a quo stwierdził, iż są to klauzule abuzywne.
W ocenie Sądu I instancji, po wyłączeniu ww. postanowień regulujących mechanizm waloryzacji umowa o kredyt hipoteczny nr (...) z 9 lutego 2009 r. nie mogłaby dalej obowiązywać. Umowę należało uznać za nieważną w całości, a wynikający z niej stosunek prawny między stronami za nieistniejący (pkt I wyroku) i zasądzić od pozwanego banku na rzecz powodów zwrot nienależnie pobranych świadczeń zgodnie z ich żądaniem głównym (ograniczonym do określonego przedziału czasowego).
W ocenie Sądu a quo zarzut przedawnienia podniesiony przez pozwanego nie zasługiwał na uwzględnienie.
Sąd I instancji uznał żądanie zapłaty przez pozwaną kwoty 85.848,02 zł i 4.335,46 CHF za zasadne w całości, o czym orzeczono w pkt. II a. i II b. sentencji wyroku.
Żądanie odsetek ustawowych za opóźnienie liczonych od kwoty 85.848,02 zł stosownie do art. 481 k.c., Sąd a quo uznał za usprawiedliwione za okres od 27 stycznia 2021 r.
W ocenie Sądu I instancji roszczenie odsetkowe co do kwoty 4.335,46 CHF było zasadne od 10 sierpnia 2021 r., a za okres wcześniejszy (tj. od 27 stycznia 2021 r. do 9 sierpnia 2021 r.) okazało się niezasadne, a powództwo podlegało w tym zakresie oddaleniu, o czym orzekł Sąd a quo w punkcie III sentencji wyroku.
Sąd I instancji stwierdził również, że na uwzględnienie nie zasługiwał zgłoszony przez stronę pozwaną zarzut zatrzymania.
O kosztach procesu Sąd a quo orzekł w punkcie IV sentencji wyroku na podstawie art. 98 § 1 w zw. z art. 100 k.p.c.
Sąd Okręgowy nie znalazł podstaw do zasądzenia stronie powodowej kosztów zastępstwa procesowego w wysokości dwukrotności stawki minimalnej.
Apelację od powyższego rozstrzygnięcia wniósł pozwany zaskarżając wyrok w części, tj. ustalającej nieistnienie pomiędzy stronami stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu z dnia 9 lutego 2009 roku o nr (...) (punkt I. wyroku), zasądzającej od (...) Bank (...) z siedzibą w W. na rzecz powodów kwot 85 848.02 PLN wraz z odsetkami za opóźnienie od dnia 27 stycznia 2021 roku do dnia zapłaty i 4 335.46 CHF wraz z odsetkami za opóźnienie od dnia 10 sierpnia 2021 roku do dnia zapłaty (punkt II. wyroku) oraz dotyczącej kosztów procesu (punkt IV. wyroku).
Apelujący zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:
1. naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy:
a. art. 233 § 1 k.p.c. i poczynienie wskutek błędnych ustaleń faktycznych;
a. art. 227 k.p.c. w związku z art. 235 2 § 1 pkt 2,3i 5 k.p.c. w zw. z art. 271 1 k.p.c.
1. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:
a. art. 22 1 k.c.;
a. art. 189 k.pc.;
b. art. 353 1 k.c. w zw. z art. 69 prawa bankowego w brzmieniu sprzed nowelizacji i art. 58 § 1 i 3 k.c.,
c. art. 353 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 oraz art. 111 ust. 1 pkt 4 ustawy z 29.08.1997 r. - Prawo bankowe - w wersji sprzed nowelizacji ustawą z dn. 29.07.2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw,
d. art. 58 § 2 k.c.,
e. art. 385 1 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 3 k.c.,
f. art. 385 2 k.c.,
g. art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 roku o zmianie ustawy - Prawo Bankowe oraz niektórych innych ustaw w zw. z przepisem art. 69 ustęp 3 Prawa Bankowego i w zw. z przepisem art. 75b Prawa Bankowego,
i. art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 455 k.c.,
j. art. 496 k.c. w zw. z przepisem art. 497 k.c.
W związku z podniesionymi zarzutami pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w całości, poprzez oddalenie powództwa w całości, a także poprzez zasądzenie od strony powodowej na rzecz pozwanego zwrotu kosztów procesu za obie instancje.
Nadto pozwanych wniósł o rozpoznanie przez Sąd II instancji postanowienia Sądu I instancji wydanego na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 czerwca 2022 roku pomijającego wniosek pozwanego o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka A. S. na piśmie oraz dopuszczenie i przeprowadzenie pominiętego przez Sąd I instancji dowodu z zeznań świadka A. S. na piśmie. Na wypadek nieuwzględnienia wniosku, tj. wniosku o dopuszczenie dowodu z zeznań świadka A. S. na piśmie, pozwany wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka D. M..
Skarżący ewentualnie wniósł o zmianę wyroku poprzez dodanie w punkcie II. wyroku następującego postanowienia:
"z tym zastrzeżeniem, że pozwanemu (...) Bank (...) z siedzibą w W. prowadzącemu działalność w Polsce poprzez (...) Bank (...) S.A. Oddział w Polsce przysługuje uprawnienie do zatrzymania zasądzonej na rzecz powodów należności do czasu, aż B. W. i M. W. zaoferują pozwanemu zwrot otrzymanego na podstawie wspomnianej w punkcie I tego wyroku umowy świadczenia w kwocie 203 000 PLN albo zabezpieczy roszczenie o zwrot tej kwoty".
W odpowiedzi na apelację strona powodowa wniosła o jej oddalenie oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja jako bezzasadna podlegała oddaleniu.
Odnosząc się w pierwszym rzędzie do zarzutu naruszenia art. 189 k.p.c. Sąd Apelacyjny wskazuje, że wykładnia pojęcia interesu prawnego” musi odbywać w kontekście wszystkich okoliczności sprawy, z uwzględnieniem szeroko pojmowanego dostępu do sądów w celu zapewnienia należytej ochrony prawnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 2021 r., I CSKP 64/21, LEX nr 3220046, z dnia 30 kwietnia 2021 r., LEX nr 32332171). Zawarte w punkcie pierwszym zaskarżonego wyroku rozstrzygnięcie dotyczy całego okresu, na jaki została zawarta umowa, w tym okresu po dacie wyrokowania i niezależne od żądania zwrotu wpłaconych na rzecz pozwanego kwot, kształtuje sytuację prawną obu stron przedmiotowego stosunku prawnego. Co więcej, słuszność takiego toku rozumowania na tle umów o kredyt waloryzowany kursem waluty obcej zaprezentował Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17 marca 2022 r. (II CSKP 474/22, niepubl.).
Sąd Apelacyjny podziela i przyjmuje za własne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, co w takim wypadku nie wymaga ich ponownego przytaczania (art. 387 § 2 1 k.p.c.). Nie podziela zarzutu błędu w tych ustaleniach, co zdaniem skarżącego miałoby być wynikiem uchybienia normie art. 233 § 1 k.p.c.
Sąd Apelacyjny nie znalazł postaw do uzupełnienia materiału dowodowego o zeznania świadka A. S. i D. M., o co skarżący wnosił zaskarżając na podstawie art. 380 k.p.c. postanowienie Sądu a quo o pominięciu tego dowodu. Wnioskowanie przez pozwanego świadkowie nie uczestniczyli w zawieraniu umowy z powodami, zatem niezależnie od ich wiedzy w przedmiocie kredytów waloryzowanych kursem waluty obce oraz obowiązujących w banku procedurach, zeznania ich nie mogły dowodzić, że procedury te zostały zachowane wobec powodów. W konsekwencji Sąd Apelacyjny nie dopatrzył się naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 227 k.p.c. w związku z art. 235 2 § 1 pkt 2,3i 5 k.p.c.
Jeśli natomiast chodzi o zarzut uchybienia przez Sąd a quo normie art. 233 § 1 k.p.c., to jak wynika z ustalonych poglądów judykatury, nie może się on ograniczać się do wskazywania, że możliwe były inne wnioski odnośnie do faktów, lecz polega na wykazaniu, że wnioski wyprowadzone przez sąd orzekający były niemożliwe, niespójne, nielogiczne lub sprzeczne z doświadczeniem życiowym (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 września 2002 r., sygn. akt II CKN 817/00; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2004 r., sygn. akt IV CK 339/02; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2003 r., sygn. akt IV CK 274/02).
Zdaniem Sądu Odwoławczego, skarżący nie sprostał powyższemu obowiązkowi, a jego argumentacja ma charakter wyłącznie polemiczny względem stanowiska Sądu pierwszej instancji, który wysnuwając wnioski z materiału dowodowego zebranego w aktach uwzględnił aktualne stanowisko judykatury na tle kredytów waloryzowanych kursem waluty obcej.
Sąd Okręgowy prawidłowo wyłożył, jak należy rozumieć pojęcie indywidualnego uzgodnienia postanowień umownych (§ art.385 1 § 3 k.c.), mając na względzie, że bank posługiwał się opracowanym przez siebie wzorcem umownym oraz spoczywający na nim ciężar dowodu (art. 385 1 § 4 k.c. ). Sąd Apelacyjny dodatkowo wskazuje, że do uznania postanowienia za indywidualnie uzgodnione nie wystarcza ustalenie, iż cała umowa była przedmiotem negocjacji, ale należało ustalić, iż przedmiotem negocjacji (indywidualnych ustaleń) było konkretne jej postanowienie, które potencjalnie może zostać uznane za niedozwolone (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 6 marca 2019 r., I CSK 462/18, LEX nr 2629877 i w wyroku z dnia 10 grudnia 2019 r., IV CSK 443/18, LEX nr 2775316).Ponadto przygotowanie wzorca umowy przez jedną ze stron stosunku obligacyjnego oraz oparcie tej umowy na stosowanych przez przedsiębiorcę regulaminach, stwarza silne domniemanie faktyczne, iż tak wprowadzone do stosunku obligacyjnego postanowienia nie zostały indywidualnie uzgodnione (…) indywidualnemu uzgodnieniu postanowień umownych nie czyni zadość wybór przez konsumenta jednej z ofert zaproponowanych przez przedsiębiorcę (tak SA w Warszawie w wyroku z dnia 25 listopada 2020 r., VI ACa 779/19, LEX nr 3145135).
Nie sposób również zgodzić się z zarzutem skarżącego co do rzekomo wadliwych ustaleń faktycznych w przedmiocie nienależytego spełnienia obowiązku informacyjnego wobec powodów.
O wymogach, jakie powinno spełniać pouczenie konsumenta o ryzyku kursowym, traktuje bogate rzecznictwo TSUE i Sądu Najwyższego (por. wyroki TSUE z dnia 10 czerwca 2021 r. C – 776/19 i z dnia 18 listopada 2021 r. C‑212/20, wyroki z dnia 3 lutego 2022 r. (II CSKP 415/22 i II CSKP 975/22, LEX, nr 3303545, nr 3303543) akcentując wagę wymogu przejrzystości warunków umowy zawierających ryzyku kursowe dla kredytobiorcy – konsumenta (art. 4 ust. 2 i art. 5 dyrektywy nr 93.13). Wymogu tego nie można zawężać do zrozumiałości tych warunków pod względem formalnym i gramatyczny (…) należy go rozumieć jako nakładający obowiązek, aby dany warunek umowny umożliwiał właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i racjonalnemu przeciętnemu konsumentowi zrozumienie konkretnego działania metody obliczenia stopy procentowej i oszacowanie w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria konsekwencje ekonomiczne takiego warunku dla swoich zobowiązań finansowych. Kr edytobiorca musi zostać jasno poinformowany, iż podpisując umowę kredytu denominowaną w obcej walucie, ponosi pewne ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w wypadku dewaluacji waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie. Nie stanowi natomiast wypełniania obowiązku informacyjnego przedstawienie analizy historycznego kursu franka szwajcarskiego ani tym bardziej powoływanie się przez bank na złożenie w formie pisemnej przez konsumenta oświadczeń o świadomości ryzyka walutowego o standardowej treści.
Warto w tym miejscu również zwrócić uwagę na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., (II CSKP 464/22), w uzasadnieniu którego Sąd Najwyższy dodatkowo wskazał, że prawidłowa informacja powinna uświadamiać konsumentowi że ryzyko silnej deprecjacji waluty obcej jest trudne do oszacowania w perspektywie długookresowej; wymaganiom tym nie czyni zadość podawania uspokajających informacji o historycznych kursach waluty indeksacji w okresie nieproporcjonalnym do przewidywanego czasu trwania umowy. Dalej Sąd Najwyższy stwierdził, że w świetle tych wymagań trudno uznać za wystarczające dane, których podanie zalecono w rekomendacji S Komisji Nadzoru Bankowego dotyczącej dobrych praktyk w zakresie ekspozycji kredytowych zabezpieczonych hipotecznie wydanej w 2006 r. na podstawie art. 137 prawa bankowego.
Powyższe stanowisko znalazło odzwierciedlenie także w późniejszych judykatach Sądu Najwyższego – z dnia 30 września 2022 r.,sygn. akt I CSK 2071/22 i z dnia 2 czerwca 2023 r., sygn. akt I CSK 411/22.
Jeśli zaś chodzi o zarzucaną Sądowi a quo wadliwość ustaleń w przedmiocie dowolności pozwanego co do ustalania kursów walut, to postanowienia analogiczne do ocenianych w tej sprawie były już wielokrotnie przedmiotem badania Sądu Najwyższego ( zob. np. wyroki SN z dnia: 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21). Sąd Najwyższy konsekwentnie przyjmuje, że takie klauzule mają charakter abuzywny, bowiem kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Takie uregulowanie umowne należy uznać za niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.
Co istotne, oceny postanowień umowy w zakresie przesłanki z art. 385 1 § 1 k.c. dokonuje się według stanu na dzień jej zawarcia, co wynika wprost z art. 385 2 k.c.; potwierdza to także uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r., (III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz.2), w uzasadnieniu której Sąd ten wskazał, że decydujące znaczenie ma nie to, w jaki sposób przedsiębiorca stosuje postanowienie i dla kogo jest to korzystne, lecz to, w jaki sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Tak więc kwestie dotyczące faktycznego sposobu ustalania przez pozwanego kursów walut, z uwzględnieniem sytuacji rynkowej, nie ma znaczenia dla zakwalifikowania spornych klauzul jako abuzywnych.
Skarżący podnosząc zarzuty naruszenia prawa materialnego kwestionuje w pierwszym rzędzie status powodów jako konsumentów, powołując się na dane z (...), dołączone do apelacji, z których wynika, że pod adresem ul. (...). A. B. 44a/16 w okresie 1 stycznia 2012 r. – 23 czerwca 2014 r. S. D. (a więc osoba trzecia) miał zarejestrowaną działalność gospodarczą. Skarżący pomija jednak, że jest to adres, pod którym powodowie mieszkają obecnie, natomiast umowa kredytowa dotyczyła finansowania lokalu przy ul. (...). Wobec tego fakt prowadzenia działalności przez inną osobę w minionych latach w lokalu aktualnie zajmowanym przez powodów w żaden sposób nie pozbawia ich statusu konsumentów. Podobnie nie ma na to wpływu okoliczność, że powodowie obecnie wynajmują lokal przy ul. (...) - w ten sposób bowiem czerpią oni korzyści ze swojego majątku, natomiast nie może być to utożsamiane z prowadzeniem przez nich działalności gospodarczej bądź zawodowej związanej z przedmiotowym lokalem.
Na marginesie natomiast wspomnieć należy, że decydujące znaczenie ma status kredytobiorcy w chwili zawierania umowy, to jest czy wówczas czynność ta pozostawała w związku z jego działalnością gospodarczą lub zawodową. Skoro bowiem zasadniczym elementem tworzącym pojęcie konsumenta jest pozostawanie przez niego w określonej relacji prawnej z przedsiębiorcą, a osoba fizyczna staje się konsumentem na skutek wejścia w stosunek prawny z przedsiębiorcą (por. J. Gudowski, komentarz do art.,. 22 1 k.c. WKP 2021), to oczywistym jest, że znaczenie w świetle art. 22 1 k.c. istotny będzie moment dokonywania tej czynności i czy na ówczesny moment czynność ta pozostawała w jakimkolwiek związku z aktywnością zawodową lub gospodarczą osoby fizycznej. Powyższe współgra ze stanowiskiem, że oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 385 1 § 1 .c.), dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (por. uchwała SN z dnia 20 czerwca 2018 .r, III CZP 19/17, OSNC 2019/1/2).
Następnie Sąd Odwoławczy wskazuje w ślad za Sądem Najwyższym, że określenie wysokości należności obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron (tak m.in. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 2019 r., sygn. akt II CSK 19/18, LEX nr 2626330, z dnia 4 kwietnia 2019 r., sygn. akt III CSK 159/17, LEX nr 2642144). Kwestie te Sąd Najwyższy w swoich aktualnych judykatach uznaje za przesądzone (por. wyroki z dnia 3 lutego 2022 .,( II CSKP 415/22, LEX nr 3303545, i II CSKP 975/22, LEX nr 3303543) i postanowienia z dnia 31 maja 2022 r. (I CSK 2314/22 , niepubl., z dnia 6 lipca 2022 r., I CSK 3636/22, Lex nr 3385788, wyrok z dnia 18 maja 2022 r., (II CSKP 1316/22, LEX 3350133), wyrok z dnia 19 maja 2022 r. (II CSKP 971/22, LEX nr 3394989), postanowienie z dnia 9 listopada 2022 r. (I CSK 4145/22, LEX nr 3437888).
Również klauzula ryzyka kursowego kursowa stanowiąca drugi - obok klauzul spreadowych - konieczny element mechanizmu waloryzacji, co do której nie udzielono powodom stosownych pouczeń na poziomie odpowiadającym unijnym standardom ochrony konsumenta, narusza dobre obyczaje i interesy konsumenta.
Nie sposób bowiem przyjąć, aby bez wyczerpujących pouczeń ze strony banku uczulającego konsumenta zwłaszcza na okoliczność, że zmiana kursu waluty wpływa nie tylko na wysokość rat, ale także na wysokość jego zadłużenia względem banku, powodowie mieli w chwili zawierania umowy świadomość, że zaciągnięcie tego typu kredytu jest bardzo ryzykowne i może skutkować tym, że ostatecznie mogą być zobowiązani do zwrotu kwoty wielokrotnie wyższej od pożyczonej, mimo dokonywania regularnych spłat. Natomiast w wyniku wprowadzenia takiej klauzuli umownej kredytobiorca ponosi nieograniczone ryzyko kursowe. Gdyby rzeczywiście zostało należycie wyjaśnione znaczenie zmiany kursu waluty i ponoszonego ryzyka, to racjonalny kredytobiorca nie decydowałby się na kredyt powiązany z kursem waluty obcej w sposób wadliwy w perspektywie jego spłacania przez kilkadziesiąt lat, chyba żeby z okoliczności sprawy wyraźnie wynikało co innego (wyroki SN z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, OSNC 2020, nr 7-8, poz. 64 i z dnia 19 maja 2022 r. sygn. akt II CSKP 971/22).
Ponieważ oceny postanowień umowy w zakresie przesłanki z art. 385 1 § 1 k.c. dokonuje się według stanu na dzień jej zawarcia, to akcentowana przez skarżącego okoliczność – w ramach zarzutów naruszenia prawa materialnego – o zawarciu przez strony aneksu do umowy w dniu 31 stycznia 2019 r. nie ma znaczenia. Podobnie nie ma znaczenia okoliczność, w jaki faktycznie sposób bank na przestrzeni lat ustalał kurs waluty waloryzacji na potrzeby rozliczenia umowy i czy był on ustalany w oparciu o kryteria rynkowe. Jest to bowiem kwestia sposobu wykonywania umowy, co jest pozbawione znaczenia dla stwierdzenia niedozwolonego charakteru danego postanowienia umownego ( wyrok z dnia 11 grudnia 2019 r. V CSK 382/18, OSNC – ZD 2021/18).
Abuzywności poszczególnych klauzul zawartych w umowie nie wyeliminowało wprowadzenie w 2011 r. ust. 3 do art. 69 Prawa bankowego, w wyniku czego kredytobiorcy uzyskali w ramach umowy o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta polska możliwość dokonywania spłat rat kapitałowo-odsetkowych oraz dokonania przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w walucie obcej. Ta nowelizacja miała na celu wyeliminowanie tzw. spreadów bankowych, a nie zmianę istoty umowy kredytowej. Nowelizacja nie doprowadziła do przekształcenia zawartej wcześniej umowy w umowę o kredyt walutowy (por. np. postanowienie SN z dnia 15 listopada 2022 r. , I CSK 2909/22, LEX nr 3450393).
Jeśli chodzi o skutki występowania w umowie klauzul abuzywnych, to Sąd Najwyższy konsekwentnie podkreśla, że jest to nieważność (bezskuteczność) umowy od samego początku. Konstrukcja polegająca na eliminacji klauzuli walutowej i de facto przyjęcie, że strony wiązałaby umowa kredytu wyrażonego w złotych polskich, jednakże przy zastosowania oprocentowania LIBOR, jest traktowana jako tak daleko idąca ingerencja w stosunek umowny, że prowadzi do jego przekształcenia w umowę o odmiennej istocie i odmiennym charakterze - po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzuli utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za jej całkowitą nieważnością (bezskutecznością). W takim wypadku decydujące znaczenie ma wola konsumenta, który określa, czy chce korzystać z ochrony przyznanej mu przez Dyrektywę 93/13, czy też nie (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., sygn. akt V CSK 382/18, LEX nr 2771344, uchwała SN z dnia 7 maja 2021 r. sygn. akt III CZP 6/21, LEX nr 3170921).
Zatem forsowana przez skarżącego teza o możliwości utrzymania umowy w mocy i dalszego jej wykonywania, np. poprzez zastosowanie art. 358 § 1 i 2 k.c. stoi w sprzeczności z aktualną linią orzeczniczą Sądu Najwyższego, której wyrazem są uchwały z dnia 16 lutego 2021 r. i z dnia 7 maja 2021 r. (III CZP 11/20, OSNC 2021/6/40, III CZP 6/21 OSNC 2021/9/56), wyroki z dnia 3 lutego 2022 .,( II CSKP 415/22, LEX nr 3303545, i II CSKP 975/22, LEX nr 3303543), postanowienie z dnia 19 października 2022 r. (I CSKP 2794, LEX nr 3427358).
W niniejszej sprawie powodowie nie wyrażali zgody na dalsze funkcjonowanie umowy i mając świadomość konieczności rozliczenia się z bankiem z udostępnionego im kapitału podtrzymywali żądanie pozwu (oświadczenie powodów z rozprawy z dnia 22 marca 2022 r.).
W tym miejscu należy wyjaśnić, że Sąd Apelacyjny analizując przedmiotową umowę pod kątem nieważności uznaje to za skutek występujących w niej niedozwolonych postanowień, za czym przemawia najnowsze, bogate stanowisko Sądu Najwyższego, zapadłe na tle podobnych spraw. Sąd Najwyższy przyjmuje mianowicie, że stwierdzenie nieważności umowy mieści się w zakresie sankcji, jaką dyrektywa 93/13 przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę nieuczciwych postanowień umownych, z uwagi na niemożność utrzymania umowy w mocy, o czym szeroko była mowa wyżej (por. wyroki z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, z dnia 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22, z dnia 26 kwietnia 2022 r., II CSKP 550/22, LEX nr 3369587, postanowienie z dnia 15 listopada 2022 r., I CSK 2909/22, LEX nr 3450393). W związku z tym tracą na znaczeniu wywody Sądu Okręgowego odwołujące się do art. 58 k.c i art. 353 1 k.c. , a tym samym – również zarzuty apelacji nawiązujące do tych przepisów.
W związku ze zgłaszanymi przez skarżącego zastrzeżeniami co do daty wymagalności roszczenia powodów o zapłatę kwoty 85.848,02 zł , to zdaniem Sądu Apelacyjnego, nie ma podstaw do przyjęcia, aby roszczenie to nie stało się wymagalne na skutek reklamacji wystosowanej do pozwanego, a na którą pozwany odpowiedział pismem z dnia 26 stycznia 2021 r. Reklamacja zawiera wezwanie do zapłaty kwoty 126.465,59 zł , i jak wynika z jej treści oraz z odpowiedzi na reklamację, dołączone do nie było pełnomocnictwo, a jedynie treść tego pełnomocnictwa -w przekonaniu banku - nie upoważniała go do udzielenia odpowiedzi pełnomocnikowi. Z odpowiedzi banku nie wynika natomiast, aby pełnomocnictwo udzielone przez powodów spółce Votum SA . nie upoważniało tej spółki do zgłoszenia żądania zapłaty gdyby tak bowiem było, to bank nie potraktowałby tej reklamacji jako wniesionej skutecznie i nie ustosunkowałby się do niej merytorycznie.
Sąd Odwoławczy nie znalazł również podstaw do uwzględnienia zarzutu zatrzymania, podniesionego przed Sądem Okręgowym.
Nawet jeśliby uznać umowę kredytu za umowę wzajemną, to skuteczne podniesienie zarzutu zatrzymania wymagałoby postawienia wierzytelności objętej tym zarzutem w stan wymagalności poprzez wcześniejsze wezwanie powodów do zapłaty tej kwoty.
Najistotniejsze jest jednak stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w postanowieniu z dnia 6 grudnia 2022 r. ( I CSK 4694/22, LEX ), zgodnie z którym w wypadku uznania umowy za nieważną przedsiębiorca nie może poprzez zarzut zatrzymania żądać kompensacji niekorzystnych skutków jego bezprawnego zachowania. Art. 7 ust. 1 w związku z motywem dwudziestym czwartym dyrektywy 93/13/EWG zobowiązuje państwa członkowskie do zapewnienia stosownych i skutecznych środków zapobiegających dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami. Niedopuszczalne byłoby takie ukształtowanie sytuacji prawnej konsumenta wskutek uznania umowy kredytu za nieważną z powodu zawartych w niej nieuczciwych postanowień umownych, które prowadziłoby do udaremnienia oczekiwanego skutku przepisów ochronnych w odniesieniu do konsumentów, realizującej w istocie tzw. efekt mrożący, a to wskutek istotnego pogorszenia sytuacji ekonomicznej konsumenta na skutek dokonanego przezeń wyboru wyjścia z sytuacji, w której stał się ofiarą nieuczciwej praktyki ze strony przedsiębiorcy.
W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny na mocy art. 385 k.p.c. oddalił apelację i orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego na mocy art. 98 k.p.c. w związku z art. 108 § 1 k.p.c. i § 2 pkt 6 w związku z § 10 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.
SSA Jakub Rusiński SSA Małgorzata Zwierzyńska SSA Ewelina Jokiel