Wyrok z 27 czerwca 2024, sygn. I AGa 114/24
Pokaż pozostałe podstawy prawne (10)
I AGa 114/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 27 czerwca 2024 r.
Sąd Apelacyjny w Łodzi Wydział I Cywilny
w składzie:
|
Przewodniczący |
Sędzia SA |
Krzysztof Depczyński |
|
Protokolant |
Weronika Stokowska |
|
porozpoznaniuwdniu 6 czerwca 2024 r. w Łodzi
na rozprawie
sprawyzpowództwa (...) Bank (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w W.
przeciwko Syndykowi upadłego R. M.
o zapłatę
na skutekapelacji pozwanego
odwyroku Sądu Okręgowego w Łodzi
z dnia 6 września 2019 r.
sygn. akt X GC 952/18
I. oddala apelację;
II. nie obciążą pozwanego kosztami procesu w postępowaniu apelacyjnym i kasacyjnym.
I AGa 114/24
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 6 września 2019 r. w sprawie z powództwa (...) Bank (...) S.A. w W. (dalej: (...)) przeciwko R. M. o zapłatę, Sąd Okręgowy w Łodzi:
1/ zasądził od R. M. na rzecz (...) Bank (...) S.A. w W. kwotę 102.174,07 zł wraz z odsetkami w wysokości czterokrotności stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego, nie wyższymi jednak niż odsetki maksymalne za opóźnienie, liczonymi od kwoty 80.721 ,94 zł od dnia 27 sierpnia 2018 r. do dnia zapłaty,
2/ zasądził od R. M. na rzecz (...) Bank (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w W. kwotę 10.543 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.
Powyższy wyrok został oparty na następujących ustaleniach faktycznych i rozważaniach prawnych:
W dniu 8 czerwca 2012 r. strony zawarły umowę kredytu obrotowego w rachunku bieżącym (...) w wysokości 100.000 zł, którą pozwany zobowiązał się zwrócić powodowi wraz z odsetkami do dnia 7 czerwca 2013 r. Kwotę kredytu pozwany miał przeznaczyć na finansowanie bieżących zobowiązań wynikających z prowadzonej działalności gospodarczej. Ponieważ pozwany we wskazanym terminie nie był w stanie zwrócić kwoty kredytu, w dniu 7 czerwca 2013 r. strony podpisały aneks nr (...), na mocy którego powód udzielił pozwanemu kredytu w ramach limitu kredytowego w kwocie 150.000 zł, z przeznaczeniem na finansowanie bieżącej działalności. Okres wykorzystania i spłaty kredytu wraz z odsetkami przypadał na datę 6 czerwca 2015 r. Zabezpieczeniem spłaty kredytu był weksel in blanco wraz z deklaracją wekslową oraz gwarancja spłaty kredytu do kwoty 90.000 zł udzielona przez Bank (...) w W. (dalej: (...)) na podstawie umowy portfelowej linii gwarancyjnej de minimis nr (...) z dnia 4 marca 2013 r.
Umowa portfelowa linii gwarancyjnej została zawarta pomiędzy (...) i (...) w ramach realizacji programu „Wspieranie przedsiębiorczości z wykorzystaniem poręczeń i gwarancji Banku (...)” oraz na podstawie rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 18 lutego 2013 r. w sprawie udzielania przez (...) pomocy de minimis w formie gwarancji spłaty kredytów. Określała ona zasady udzielania przez (...) nieodwołalnych i płatnych na pierwsze żądanie gwarancji spłaty kredytów udzielanych przez (...) mikroprzedsiębiorcom oraz małym i średnim przedsiębiorcom. W jej ramach (...) we własnym imieniu i na własny rachunek udzielił powodowi gwarancji portfela kredytów, na którą złożyły się jednostkowe gwarancje spłaty kredytów wpisane przez powoda do rejestru, maksymalnie do łącznej kwoty limitów gwarancji oraz w okresie ich wykorzystywania. (...) z tytułu jednostkowej gwarancji zobowiązany był, nieodwołalnie i na pierwsze pisemne wezwanie, do zapłaty powodowi wykorzystanej i niespłaconej części kredytu, bez odsetek i kosztów związanych z udzielonym kredytem, w części objętej gwarancją. Roszczenia (...) z tytułu jednostkowej gwarancji spłaty kredytu mogły być zgłaszane wyłącznie w okresie ważności danej gwarancji w ramach umowy. Ich realizacja odbywała się na wezwanie, którego treść została określona w załączniku do umowy i które powinno wpłynąć do (...) najpóźniej w ostatnim dniu ważności gwarancji. Z chwilą dokonania przez (...) wypłaty z tytułu jednostkowej gwarancji, stawał się on wierzycielem kredytobiorcy o zwrot wypłaconej kwoty, przy czym mógł on w celu przeprowadzenia windykacji dokonać przelewu wierzytelności z tego tytułu na rzecz (...). Wraz z wierzytelnością przechodziły wówczas wszelkie prawa z nią związane, w tym roszczenie o zapłatę odsetek, a także przysługujące (...) zabezpieczenia wierzytelności. Objęcie kredytu gwarancją w ramach portfelowej linii gwarancyjnej następowało od daty wpisania umowy kredytu do rejestru, po uprzednim spełnieniu kilku warunków, m.in. przyjęciu przez (...) od kredytobiorcy na rzecz (...) wniosku na określonym formularzu o udzielenie gwarancji spłaty kredytu.
Pozwany złożył taki wniosek w dniu 29 maja 2013 r., a więc przed podpisaniem aneksu nr (...). Wniosek dotyczył gwarancji do dnia 6 września 2015 r. w wysokości stanowiącej 60% kwoty kredytu, tj. 90.000 zł. Jednocześnie pozwany zaakceptował zasady udzielania przez (...) gwarancji oraz oświadczył, że ma świadomość, iż w przypadku wypłaty przez (...) na rzecz (...) kwoty z tytułu gwarancji będzie on zobowiązany do zwrotu (...) kwoty wypłaconej tytułem gwarancji wraz z należnościami ubocznymi, w tym odsetkami od zadłużenia przeterminowanego naliczanymi od dnia wypłaty kwoty z gwarancji w wysokości czterokrotności obowiązującej stopy kredytu lombardowego NBP i poniesionymi przez (...) kosztami. Pozwany nie spłacił kwoty zadłużenia wynikającej z aneksu nr (...) do umowy kredytu, na dzień 6 czerwca 2015 r. jego zadłużenie na rachunku bieżącym wynosiło ponad 149.000 zł. W związku z tym, w dniu 31 sierpnia 2015 r. powód wystąpił do (...) z wezwaniem do zapłaty z tytułu udzielonej gwarancji w wysokości 60% niespłaconego kapitału, tj. kwoty 80.721,94 zł. (...) zrealizował wezwanie dokonując w dniu 29 grudnia 2015 r. wypłaty na rzecz powoda ww. kwoty. Powód zarachował tę wpłatę na poczet kwoty kapitału kredytu i pozwanemu pozostała do spłaty kwota 53.814,63 zł.
Po wykonaniu zobowiązania przez (...), w dniu 8 marca 2016 r. zawarta została umowa przelewu wierzytelności, na mocy której (...) przelał na (...) wierzytelność z tytułu zrealizowanej gwarancji w wysokości 80.721,94 zł w celu przeprowadzenia windykacji tej kwoty wraz z roszczeniami o zapłatę odsetek naliczanych od dnia wypłaty kwoty z gwarancji w wysokości czterokrotności stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego i poniesionych przez (...) kosztów.
W dniu 27 sierpnia 2018 r. powód wystawił wyciąg z ksiąg bankowych, w którym stwierdził, że w księgach tych figuruje wymagalne zadłużenie pozwanego z tytułu gwarancji de minimis udzielonej przez (...) na podstawie umowy portfelowej linii gwarancyjnej z dnia 4 marca 2013 r. wynoszące 80.721,94 zł (należność główna) oraz 21.452,13 zł (należność odsetkowa za okres do dnia 26 sierpnia 2018 r.). Stwierdził też, że od należności głównej przysługują dalsze odsetki od dnia 27 sierpnia 2018 r. do dnia zapłaty, liczone w wysokości czterokrotności stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego, nie wyższej niż aktualna wysokość odsetek maksymalnych za opóźnienie. Wcześniej powód wezwał pozwanego do zapłaty niespłaconego kapitału w kwocie 80.721,94 zł oraz odsetek. Pozwany nie zareagował na wezwanie otrzymane w dniu 14 sierpnia 2018 r.
Sąd Okręgowy ocenił powództwo jako zasadne. Wskazał, że zgodnie z warunkami określonymi w umowie portfelowej zawartej pomiędzy (...) a (...) (§ 9 ust. 2), powód był uprawniony do wystąpienia z wnioskiem o realizację gwarancji w okresie jej obowiązywania. Z chwilą zaś dokonania przez (...) wypłaty na rzecz powoda, stał się on wierzycielem pozwanego o zwrot kwoty wypłaconej z tytułu gwarancji (§ 11 ust. 1). Przy tym, mógł on dokonać przelewu wierzytelności powstałej z tego tytułu (art. 509 § 1 k.c.) na rzecz powoda, co w przedmiotowej sprawie nastąpiło. Ponadto, w § 2 pkt 2 umowy przelewu wierzytelności dokonanej przez (...) na rzecz (...) zastrzeżono, że wraz z wierzytelnością przechodzą na powoda prawa z nią związane, w tym roszczenie o zapłatę odsetek w wysokości czterokrotności stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego, naliczanych od dnia wypłaty kwoty z gwarancji oraz poniesionych przez (...) kosztów.
Odnośnie do zarzutu przedawnienia roszczenia, Sąd Okręgowy stwierdził, że pozwany nie ma racji twierdząc, iż (...) z chwilą zapłaty gwarancji wstąpił w prawa powoda co do roszczenia przysługującego mu pierwotnie, na poczet którego gwarancja została zapłacona. Mając na uwadze charakter umowy gwarancji, Sąd I instancji przyjął, że gwarant nie odpowiada za dług dłużnika stosunku podstawowego, tylko za wykonanie własnego obowiązku. Skoro zatem obowiązek gwaranta i tego dłużnika pochodzą z różnych źródeł, a do przysporzenia takiego jak przy poręczeniu muszą one wywodzić się z tego samego źródła ( causa acquirendi), to nie dochodzi do wstąpienia gwaranta w prawa zaspokojonego wierzyciela z mocy ustawy ( cessio legis). Zdaniem Sądu Okręgowego zatem, (...) nie nabył w stosunku do pozwanego uprawnień umownych i roszczeń związanych z umową kredytową, nie wstąpił też w żadnym zakresie w prawa powoda wynikające z tej umowy. Roszczenie (...) było samodzielnym roszczeniem powstałym w dniu wypłaty powodowi kwoty z gwarancji. Skoro wypłata taka miała miejsce w dniu 29 grudnia 2015 r. i wówczas powstał stan wymagalności roszczenia o jej zwrot (art. 120 § 1 zd. 1 k.c.), zaś pozew został wniesiony przed upływem 3-letniego terminu przedawnienia (art. 118 k.c.), nie doszło do przedawnienia roszczenia dochodzonego pozwem.
Mając na uwadze powyższe, Sąd I instancji zasądził od pozwanego na rzecz powoda dochodzoną pozwem kwotę wraz z żądanymi odsetkami oraz rozstrzygnął o kosztach procesu (art. 98 k.p.c.).
Apelację od powyższego wyroku wywiódł pozwany zaskarżając go w całości i wnosząc o zmianę wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości oraz o zwrot kosztów procesu za postępowanie w I i II instancji.
Apelujący podniósł następujące zarzuty:
I. naruszenie prawa materialnego, to jest:
1/ art. 65 § 1 k.c. w związku z art. 65 § 2 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że pozwany upoważnił (...) do świadczenia na rzecz powoda polegającego na zapłacie na rzecz powoda kwoty części kredytu udzielonego przez powoda pozwanemu w oparciu o zawartą w dniu 8 czerwca 2012 r. umowę o numerze: (...) kredytu obrotowego (...) postawionego do dyspozycji jako kredyt w rachunku bieżącym (...), podczas gdy pozwany nie upoważnił (...) do tegoż świadczenia na rzecz powoda;
2/ art. 118 k.c. w związku z art. 112 k.c. przez jego niezastosowanie;
II. naruszenie przepisu postępowania mające istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku, to jest naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. przez niewszechstronne rozważenie materiału dowodowego polegające na przyjęciu, że pozwany upoważnił (...) do spełnienia świadczenia pieniężnego w oparciu o umowę gwarancji, podczas gdy - jednocześnie - pozwany nie upoważnił (...) do spełnienia świadczenia pieniężnego na rzecz powoda oraz nie doszło do zawarcia umowy gwarancji (...) z pozwanym.
W obszernych wywodach apelacji skarżący powoływał się na brak podstawy prawnej do powstania roszczenia regresowego (...) wobec pozwanego podnosząc, iż żadne regulacje ustawowe nie przewidują powstania takiego zobowiązania, zaś złożony przez pozwanego wniosek do (...) o objęcie gwarancją umowy kredytu nie stanowi ani o zawarciu umowy ani o upoważnieniu do wypłaty gwarancji na żądanie powoda jako kredytodawcy.
Na skutek apelacji pozwanego, Sąd Apelacyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 3 sierpnia 2020 r. zmienił wyrok Sądu I instancji w ten sposób, że oddalił powództwo i orzekł o kosztach postępowania w I i II instancji. Sąd odwoławczy wskazał, iż z „Warunków uzyskania w Banku (...) krajowego gwarancji spłaty kredytu w ramach portfelowej linii gwarancyjnej de minimis”, stanowiących załącznik do umowy portfelowej zawartej przez (...) z powodem, wynika, że z chwilą dokonania wypłaty przez gwaranta (§ 6 ust. 4) gwarant staje się wierzycielem kredytobiorcy o zwrot kwoty wypłaconej tytułem gwarancji (a więc wstępuje w prawa zaspokojonego wierzyciela), co oznacza, że kredytobiorca zobowiązany jest do zwrotu (...) kwoty wypłaconej z tytułu gwarancji wraz z należnościami ubocznymi. Pozwany złożył wniosek, w którym oświadczył, że zapoznał się z powyższymi warunkami i je akceptuje. W ocenie Sądu Apelacyjnego, złożenie tego wniosku przez pozwanego było oświadczeniem woli (a nie tylko oświadczeniem wiedzy) i upoważniało gwaranta do wykonania zobowiązania z umowy gwarancyjnej w sytuacji braku spłaty kredytu i wystąpienia z wezwaniem do zapłaty przez beneficjenta gwarancji (powoda). Pozwany zaakceptował warunki udzielenia tej gwarancji, regulowane zarówno przez ustawę o poręczeniach i gwarancjach udzielanych przez Skarb Państwa oraz niektóre osoby prawne, jak i w art. 81 i n. pr. bank. Przy tym, przywołane regulacje miały stanowić ułatwienie w ubieganiu się przez podmioty objęte dyspozycją art. 34a ustawy o poręczeniach (m.in. mikroprzedsiębiorców) o udzielenie dodatkowego zabezpieczenia zaciągniętego kredytu. Celem tych norm nie miało być natomiast zwolnienie dłużnika z obowiązku świadczenia w szerokim rozumieniu.
Według Sądu Apelacyjnego, poprzez wypłatę gwarancji zaktualizowało się roszczenie gwaranta wobec pozwanego. Roszczenie to jednak nie jest oparte o zawartą pomiędzy nimi umowę (tak jak dzieje się w przypadku typowej umowy gwarancji bankowej), lecz w oparciu o złożony przez pozwanego pisemny wniosek o udzielenie takiej gwarancji w ramach pomocy de minimis i wynikające z niego upoważnienie (zgodę) pozwanego jako dłużnika na działanie (...) w celu wstąpienia w prawa wierzyciela (powoda). Złożone przez pozwanego oświadczenie woli zawarte we wniosku stanowi zgodę na wstąpienie (...) w prawa zaspokojonego wierzyciela, a zatem wyczerpuje przesłanki subrogacji legalnej wynikającej z art. 518 § 1 pkt 3 k.c. Złożony przez pozwanego wniosek nie może natomiast stanowić podstawy do przyjęcia, że doszło do nawiązania umowy gwarancji w czystej postaci uregulowanej w art. 81 pr. bankowego. Udzielenie bowiem gwarancji przez (...) znajduje oparcie w przepisach przywołanej ustawy o poręczeniach i gwarancjach udzielanych przez Skarb Państwa oraz niektóre osoby prawne (art. 34a), a nie w stosunku umownym.
Zdaniem Sądu odwoławczego, za przyjęciem takiej wykładni złożonego przez pozwanego dłużnika oświadczenia (jako obejmującego oświadczenie o wyrażeniu zgody przez pozwanego na spłatę jego zobowiązania wobec powoda w celu wstąpienia w prawa wierzyciela) przemawia także nowowprowadzone ustawowe uregulowanie roszczeń regresowych (...). Z dniem 31 marca 2020 r. dokonano nowelizacji, zaś powód wystąpił z powództwem dnia 27 sierpnia 2018 r., przy czym brak było podstaw do nieuwzględnienia podniesionego przez pozwanego zarzutu przedawnienia w oparciu o art. 5 k.c.
Powód zaskarżył powyższy wyrok w całości skargą kasacyjną. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie:
1/ art. 518 § 1 pkt 3 w zw. z art. 509 § 2 i art. 118 k.c. poprzez jego niezasadne zastosowanie i przyjęcie, że dochodzone roszczenie wywodzone jest z subrogacji legalnej i jako takie uległo przedawnieniu z upływem 3 lat licząc od dnia wymagalności kredytu;
2/ art. 735 § 1 k.c. poprzez jego niezastosowanie i przyjęcie, że roszczenie powoda nie jest roszczeniem wynikającym ze zlecenia udzielenia gwarancji; 3/ art. 120 k.c. poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie i uznanie, że bieg przedawnienia dochodzonych roszczeń (...), których podstawą jest zlecenie udzielone przez pozwanego, rozpoczął się z dniem wymagalności roszczeń z tytułu kredytu, nie zaś w dniu wypłaty gwarancji;
4/ art. 56 w zw. z art. 60 i art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 353 1 k.c. w zw. z oświadczeniami pozwanego zawartymi we Wniosku o udzielenie przez (...) gwarancji spłaty kredytu oraz w zw. z § 6 ust. 4 Warunków uzyskania w (...) gwarancji spłaty kredytu w ramach portfelowej linii gwarancyjnej de minimis poprzez ich błędną wykładnię skutkującą przyjęciem, że pomiędzy pozwanym a (...) nie istnieje żaden stosunek umowny.
Na tej podstawie skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Łodzi.
Wyrokiem z dnia 22 czerwca 2023 r., wydanym w sprawie sygn. akt II CSKP 1777/22, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Łodzi do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.
Sąd Najwyższy zważył, że w niniejszej sprawie niesporne jest, że kwota gwarancji została wypłacona powodowi na podstawie umowy portfelowej linii gwarancyjnej zawartej pomiędzy (...) i (...) w ramach realizacji programu „Wspieranie przedsiębiorczości z wykorzystaniem poręczeń i gwarancji Banku (...)” oraz na podstawie nieobowiązującego obecnie rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 18 lutego 2013 r. w sprawie udzielania przez (...) pomocy de minimis w formie gwarancji spłaty kredytów. Określało ono zasady udzielania przez (...) nieodwołalnych i płatnych na pierwsze żądanie gwarancji spłaty kredytów udzielanych przez (...) m.in. mikroprzedsiębiorcom. Rozporządzenie to zostało wydane na podstawie upoważnienia zawartego w art. 34a ust. 4 ustawy z dnia 8 maja 1997 r. o poręczeniach i gwarancjach udzielanych przez Skarb Państwa oraz niektóre osoby prawne (Dz.U. z 2012 r. poz. 657 ze zm.). Zgodnie z art. 34a ust. 1 i 2 ustawy, Bank (...) może udzielać, we własnym imieniu i na własny rachunek, poręczeń lub gwarancji w ramach rządowych programów poręczeniowo-gwarancyjnych. Powyższe poręczenia lub gwarancje mogą stanowić pomoc publiczną, pomoc de minimis lub pomoc de minimis w rolnictwie lub rybołówstwie. Natomiast z § 5 ust. 1 ww. rozporządzenia MF z 2013 r. wynikało, że gwarancja jest udzielana na wniosek mikroprzedsiębiorcy, małego lub średniego przedsiębiorcy składany do banku kredytodawcy.
Z dodanego do ustawy z dniem 31 marca 2020 r. (Dz.U. z 2020 r. poz. 568) art. 47a wynika, że w przypadku zapłaty przez Bank (...) kwoty z tytułu gwarancji lub poręczenia spłaty kredytu, udzielonych na podstawie art. 34a ustawy, (...) wstępuje, z chwilą zapłaty, w prawa beneficjenta gwarancji lub poręczenia do wysokości dokonanej zapłaty. Sąd Najwyższy podkreślił, że przepis ten nie obowiązywał w dacie dokonania zapłaty przez (...) kwoty gwarancji na rzecz (...), co miało miejsce 29 grudnia 2015 r. Natomiast Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku w sposób nieuprawniony przyjął, że wprowadzenie do ustawy powyższego artykułu nie miało żadnego znaczenia normatywnego i stanowiło wyłącznie potwierdzenie wykładni stosowanej w czasie, gdy artykułu tego jeszcze nie dodano. Niestety z uzasadnienia projektu ustawy wprowadzającej ten przepis nie wynika, jaka była w tym względnie motywacja ustawodawcy. Jednakże w uznaniu Sądu Najwyższego, jeżeli nic innego nie wynika z okoliczności (np. istnienie rozbieżności w orzecznictwie sądowym dotyczącym danego zagadnienia), należy raczej przyjąć, że wprowadzając zmianę ustawodawca ma na celu osiągnięcie efektu w postaci modyfikacji obowiązującego prawa.
Ponadto, zgodnie z wprowadzonym z dniem 10 grudnia 2021 r. (Dz.U. z 2021 r. poz. 2133) art. 34ca ust. 5 ustawy, roszczenia Banku (...) związane z poręczeniem lub gwarancją udzielonymi w ramach programów rządowych, w tym roszczenie o zwrot kwot z tytułu wypłaty poręczenia lub gwarancji przysługujące (...) wobec podmiotu, za zobowiązanie którego udzielono poręczenia lub gwarancji, przedawniają się z upływem sześciu lat od dnia wypłaty poręczenia lub gwarancji. Przepis ten w dacie wyrokowania przez Sąd Apelacyjny jeszcze nie obowiązywał, jednakże jego treść należy wziąć pod uwagę przy dokonywaniu wykładni skutków prawnych wypłaty gwarancji przez (...). Ocena prawna roszczenia zwrotnego (...) jako gwaranta, której powinien dokonać wnikliwie Sąd Apelacyjny, ma bowiem szczególne znaczenie dla oceny zarzutu przedawnienia zgłoszonego przez pozwanego w niniejszym postępowaniu.
Sąd Apelacyjny w Łodzi ponownie rozpoznając sprawę zważył, co następuje:
Apelacja pozwanego nie zasługiwała na uwzględnienie.
Sąd I instancji poczynił w niniejszej sprawie prawidłowe ustalenia faktyczne i prawne, które Sąd Apelacyjny podziela i uznaje za własne.
Jak wynika z wywiedzionej apelacji pozwany upatrywał braku upoważnienia (...) do świadczenia na rzecz powoda polegającego na zapłacie na rzecz powoda kwoty części kredytu udzielonego przez powoda pozwanemu w oparciu o zawartą w dniu 8 czerwca 2012 r. umowę o numerze: (...) kredytu obrotowego (...) postawionego do dyspozycji jako kredyt w rachunku bieżącym (...).
Do powyższej kwestii odnosił się także apelacyjny zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Skarżący podnosił, iż Sąd I instancji dokonał wadliwej oceny jego wniosku z dnia 29 maja 2013 r., uznając, że wynika z niego zlecenie udzielenia gwarancji przez (...) powodowi w związku z umową kredytu łączącą powoda z pozwanym.
Według jednolitego stanowiska judykatury, możliwość zakwestionowania oceny dowodów w postępowaniu apelacyjnym jest ograniczona i sprowadza się do sytuacji, w których skarżący wykaże, że ocena ta była rażąco wadliwa lub oczywiście błędna. Zatem dla skutecznego postawienia tego zarzutu wymagane jest wykazanie, że sąd uchybił zasadom logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego, to bowiem jedynie może być przeciwstawione uprawnieniu sądu do dokonywania swobodnej oceny dowodów. Nie jest natomiast wystarczające przekonanie strony o innej niż przyjął sąd wadze (doniosłości) poszczególnych dowodów i ich odmiennej ocenie, niż ocena sądu. To, że określony dowód został oceniony niezgodnie z intencją strony apelującej, nie oznacza naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Ocena dowodów należy bowiem do sądu orzekającego i nawet w sytuacji, w której z dowodu można było wywieść wnioski inne, niż przyjęte przez sąd, nie dochodzi do naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Granice swobodnej oceny dowodów wyznaczają w szczególności: obowiązek wyprowadzenia przez sąd z zebranego materiału dowodowego wniosków logicznie prawidłowych (zgodnych z zasadami logicznego rozumowania), ramy proceduralne (ocena dowodów musi respektować pewne warunki określone przez prawo procesowe, w szczególności art. 227-234 k.p.c.), wreszcie poziom świadomości prawnej sędziego oraz dominujące poglądy na sądowe stosowanie prawa. Zarzut obrazy art. 233 § 1 k.p.c. nie może polegać tylko na zaprezentowaniu własnych, korzystnych dla apelującego twierdzeń. Dla skuteczności postawionego zarzutu przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów konieczne jest wykazanie, przez odwołanie się do skonkretyzowanych dowodów, że Sąd I instancji dokonując tej oceny, w sposób rażący naruszył obowiązujące dyrektywy oceny, albowiem Sąd II instancji, bez stwierdzenia rażącego naruszenia zasad oceny dowodów, nie może ingerować w ustalenia faktyczne stanowiące podstawę zaskarżonego wyroku (por. m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 20 marca 1980 r., II URN 175/79, OSNC 1980, Nr 10, poz. 200; z dnia 10 czerwca 1999 r., II UKN 685/98, OSNAPiUS 2000, Nr 17, poz. 655; z dnia 16 maja 2000 r., IV CKN 1097/00, LEX nr 52624; z dnia 29 września 2000 r., V CKN 94/00, LEX nr 52589; z dnia 15 listopada 2000 r., IV CKN 1383/00, LEX nr 52544; z dnia 19 czerwca 2001 r., II UKN 423/00, OSNP 2003, Nr 5, poz. 137; z dnia 14 marca 2002 r., IV CKN 859/00, LEX nr 53923; z dnia 27 września 2002 r., II CKN 817/00, LEX nr 56906; z dnia 27 września 2002 r., IV CKN 1316/00, LEX nr 80273; postanowienia SN: z dnia 15 lutego 2000 r., III CKN 1049/99, LEX nr 51627; z dnia 16 maja 2002 r., IV CKN 1050/00, LEX nr 55499).
Ocena dowodów dokonana przez Sąd I instancji w niniejszej sprawie nie uchybiła regułom wyznaczonym przez art. 233 § 1 k.p.c., a poczynione ustalenia faktyczne w pełni uwzględniły zaprezentowany przez strony materiał dowodowy w zakresie niewykraczającym poza ramy swobodnej oceny. Charakter wniosku pozwanego z dnia 29 maja 2013 r. będzie omawiany szerzej w dalszej części uzasadnienia, odnoszącej się postawionych w apelacji zarzutów obrazy prawa materialnego.
Apelujący wskazywał także, iż dochodzone roszczenie jest przedawnione, albowiem 3-letni termin przedawnienia należy liczyć w tym wypadku od daty wymagalności roszczenia ze stosunku podstawowego, tj. umowy kredytu zawartej przez powoda z pozwanym w dniu 8 czerwca 2012 r. i następnie aneksowanym w dniu 7 czerwca 2013 r. (6 czerwca 2015 r. stało się wymagalne roszczenie z aneksowanej umowy kredytu), nie zaś od dnia wypłaty gwarancji (...) na rzecz powoda (29 grudnia 2015 r.).
W kontekście podniesionych w apelacji zarzutów wskazać należy, że sens prawny gwarancji polega na przyjęciu przez gwaranta zobowiązania do zapłaty gwarantariuszowi świadczenia pieniężnego w postaci sumy gwarancyjnej w razie wystąpienia wypadku gwarancyjnego, w szczególności w przypadku niespełnienia świadczenia przez dłużnika ze stosunku podstawowego, w tym wypadku umowy z dnia 8 czerwca 2012 r. o numerze: (...) kredytu obrotowego (...) postawionego do dyspozycji jako kredyt w rachunku bieżącym (...) wraz z aneksem z dnia 7 czerwca 2013 r.
Gwarancja jako forma instrumentu finansowego może być również formą pomocy publicznej (w rozumieniu art. 87.1. Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską TWE). Nie ulegało także wątpliwości, iż zasady udzielania gwarancji przez podmioty publicznoprawne zostały uregulowane w ustawie z dnia 8 maja 1997 r. o poręczeniach i gwarancjach udzielanych przez Skarb Państwa oraz niektóre osoby prawne (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 291), przy czym przepisami tej właśnie ustawy objęte są gwarancje udzielane przez bank państwowy – (...). Z art. 34a ww. ustawy wynika, że (...) może udzielać, we własnym imieniu i na własny rachunek gwarancji w ramach rządowych programów obejmujących poszczególne projekty związane z rozwojem sektora mikroprzedsiębiorów, małych i średnich przedsiębiorców. Szczegółowe warunki oraz tryb udzielania pomocy de minimis w formie gwarancji (...) określiło rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 18 lutego 2013 r. w sprawie udzielania przez Bank (...) pomocy de minimis w formie gwarancji spłaty kredytów (Dz.U. z dnia 20 lutego 2013 r.). Nie ulega przy tym wątpliwości, iż ww. gwarancja (...) stanowi swoisty rodzaj gwarancji bankowej, uregulowanej w Prawie bankowym.
Stosownie zaś do treści art. 81 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 2488) gwarancją bankową jest jednostronne zobowiązanie banku – gwaranta, że po spełnieniu przez podmiot uprawniony (beneficjenta gwarancji) określonych warunków zapłaty, które mogą być stwierdzone określonymi w tym zapewnieniu dokumentami, jakie beneficjent załączy do sporządzonego we wskazanej formie żądania zapłaty, bank ten wykona świadczenie pieniężne na rzecz beneficjenta gwarancji - bezpośrednio albo za pośrednictwem innego banku.
Innymi słowy, gwarant w celu zabezpieczenia wierzytelności zobowiązuje się do zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej po zaktualizowaniu się przewidzianych w gwarancji przesłanek. Ww. ustawa w art. 81 pozostawia zatem stronom swobodę w określeniu „warunków zapłaty” – a więc przesłanek aktualizujących obowiązek spełnienia świadczenia przez gwaranta. Przyjmuje się w nauce, że gwarancja bankowa może być kształtowania w sposób pozwalający gwarantowi powoływać zarzuty dotyczące stosunku prawnego, z którego wynika wierzytelność zabezpieczana, ale też wyłączać tego rodzaju możliwość (kreując zobowiązanie kwalifikowane w nauce i orzecznictwie jako zobowiązanie o charakterze abstrakcyjnym (por. np. Z. Ofiarski, Prawo bankowe. Komentarz, Warszawa 2013, s. 546-458 i tam cytowane piśmiennictwo oraz wypowiedzi judykatury). W judykaturze do tej ostatniej grupy zalicza się te, w których płatność gwarantowanego świadczenia powinna nastąpić zgodnie z klauzulą „nieodwołalnie i bezwarunkowo, na pierwsze żądanie” (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 sierpnia 2014 r., IV CSK 683/13, LEX nr 1514743). Ze względu na skutki prawne wyodrębnia się w nauce np. gwarancję na pierwsze żądanie (gwarancja bezwarunkowa), warunkową (dokumentową), nieodwołalną, odwołalną itp. W judykaturze także akceptuje się szeroki zakres swobody stron, przyjmując, że można przyjąć w umowie taki model, w którym zobowiązanie gwaranta aktualizować się będzie tylko w razie spełnienia materialnych „warunków” zapłaty – rzeczywistego wystąpienia wypadku gwarancyjnego – np. niewykonania lub nienależytego wykonania zabezpieczanego zobowiązania. W takim wypadku ziszczenie się tej przesłanki podlega dowodzeniu na zasadach ogólnych. Z drugiej strony dopuszcza się umowne ustalenie, że zobowiązanie gwaranta zaktualizuje się już w razie przedstawienia gwarantowi dokumentów – ściśle określonych w treści gwarancji – stwierdzających spełnienie warunków: zapłaty (tzw. gwarancja dokumentowa). Wyjaśnia się w orzecznictwie, że zależy ono wówczas bezpośrednio od ziszczenia się jakichkolwiek przesłanek („warunków”) materialnoprawnych, leżących poza stosunkiem gwarancji.
Wreszcie, można też ukształtować gwarancję jako „bezwarunkową” i „na pierwsze żądanie”, co sprowadza się do uzależnienia przez strony obowiązku zapłaty jedynie od skierowania doń przez beneficjenta żądania zapłaty ewentualnie połączonego z jego oświadczeniem, że zabezpieczane zobowiązanie nie zostało wykonane przez dłużnika (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2018 r., IV CSK 86/17, LEX nr 2510245 i cytowane tam orzecznictwo).
W przypadku gwarancji autonomicznej (na pierwsze żądanie) zobowiązanie gwaranta ma charakter bezwarunkowy (obowiązek zapłaty jest niezależny od istnienia umowy, w wyniku której gwarancja została udzielona a także od istnienia wierzytelności zabezpieczanej). Gwarant może odmówić spełnienia świadczenia wyłącznie w oparciu o zarzuty wynikające z umowy gwarancji (względnie powołując się na nadużycie prawa przez beneficjenta).
Przy uwzględnieniu opisanej swobody stron w kształtowaniu przesłanek aktualizujących obowiązek świadczenia przez gwaranta, gwarancja bankowa kwalifikowana jest w nauce i judykaturze jako osobiste i samoistne (nieakcesoryjne) zabezpieczenie wierzytelności. W tej konstrukcji prawnej przedmiotem zabezpieczenia jest wierzytelność przysługująca beneficjentowi gwarancji wobec dłużnika. Z uwagi na regulację zawartą w prawie bankowym przyjmuje się, że gwarancja bankowa stanowi jednostronnie zobowiązującą, nazwaną umowę prawa bankowego (pozakodeksowy typ umowy nazwanej).
Gwarancja jako umowa dochodzi do skutku poprzez złożenie przez gwaranta oświadczenia woli i jego przyjęcie (akceptację) przez beneficjenta. Jedynie dla oświadczenia gwaranta wymagana jest forma pisemna pod rygorem nieważności (art. 81 ust. 2 pr. bank. - podobnie jak np. dla oświadczenia poręczyciela w art. 876 k.c.). Adresatem oświadczenia woli gwaranta jest beneficjent gwarancji. Oświadczenie woli beneficjenta (wyrażające akceptację zobowiązania) może być więc złożone w każdy sposób (stosownie do art. 60 k.c.)
Odróżniać należy zobowiązanie gwaranta wobec beneficjenta gwarancji regulowane w art. 81 ustawy bankowej od stosunku prawnego będącego podstawą zobowiązania banku do udzielenia gwarancji. W tym kontekście najczęściej wskazuje się, że podstawą udzielania gwarancji jest stosunek prawny, który zazwyczaj łączy bank – gwaranta z dłużnikiem zabezpieczanej wierzytelności.
Modelowo udzielenie gwarancji beneficjentowi (zawarcie umowy między gwarantem i beneficjentem) poprzedzane jest umową między dłużnikiem a bankiem, w której dłużnik „zleca” najczęściej odpłatnie bankowi udzielenie gwarancji wierzycielowi (beneficjentowi). Zatem z perspektywy tego stosunku prawnego, udzielenie następnie gwarancji beneficjentowi (zawarcie umowy gwarancji) stanowi spełnienie przez gwaranta świadczenia wynikającego z umowy zawartej z dłużnikiem.
Jak wskazano udzielenie gwarancji kreuje jednak (co do zasady - przy braku odmiennej woli stron umowy) stosunek o charakterze nieakcesoryjnym (samoistnym, autonomicznym). Zatem wypłata sumy gwarancyjnej będzie już świadczeniem wynikającym z umowy gwarancji.
Ustawa prawo bankowe nie reguluje treści stosunku prawnego między dłużnikiem i bankiem – gwarantem. Zatem swoboda stron w jego uksztaltowaniu będzie limitowana wyłącznie przez ustawowe granice zasady swobody umów (art. 353 1 k.c.). W tym też kontekście stwierdzić należy, że ustawa nie wymaga, by do udzielenia gwarancji doszło w wykonaniu umowy łączącej dłużnika z bankiem.
Nie można uznać za wykluczone i niedopuszczalne takich przypadków, gdy do udzielenia gwarancji dojdzie w wykonaniu umowy między wierzycielem (beneficjentem) a gwarantem. Umowa taka może zarazem zawierać w swojej treści oświadczenie o udzieleniu gwarancji. Treść ta może być zatem (w granicach zakreślonych norma art. 353 1 k.c.) kształtowana wolą stron. Zatem nie jest wykluczone udzielenie gwarancji dotyczącej zabezpieczenia wierzytelności przyszłych, które powstaną dopiero w toku działalności gospodarczej beneficjenta.
Warto zwrócić uwagę na to, że np. umowa poręczenia (stanowiąca podobnie jak gwarancja bankowa, osobiste zabezpieczenie wierzytelności) kreowana jest na podstawie umowy między poręczycielem i wierzycielem. Zatem w świetle zasady swobody umów nie można negować prawa wierzyciela i gwaranta do zawarcia takiej umowy, w której zobowiązanie banku odpowiadać będzie treści art. 81 Prawa bankowego.
Nie jest też wyłączone objęcie tego rodzaju zabezpieczeniem wierzytelności przyszłych (nieistniejących jeszcze w dacie udzielenia gwarancji). Tego rodzaju zabezpieczenie celowe może być w obrocie zwłaszcza wówczas, gdy beneficjent gwarancji zamierza dokonać w przyszłości czynności związanych z istotnym ryzykiem gospodarczym i dąży do repartycji tego ryzyka. Ustawa dopuszcza udzielenie osobistego zabezpieczenia wierzytelności przyszłych np. poprzez poręczenie (art. 878 k.c.).
Zawarcie przez beneficjenta i gwaranta (bez „zlecenia” dłużnika) umowy gwarancji bankowej w celu zabezpieczenia wierzytelności przyszłych, jakie powstaną dopiero w toku działalności beneficjenta, uzasadnianej np. potrzebami gospodarczymi beneficjenta (poszukiwaniem ograniczenia ryzyka gospodarczego a zarazem dążeniem do podniesienia atrakcyjności gospodarczej (efektywności) oferowanych przezeń w toku działalności usług nie sprzeciwia się ani przepisowi ustawy ani też zasadom współżycia społecznego. Umowa w takiej konfiguracji podmiotowej i o opisanym przedmiocie zabezpieczenia, nie popada w sprzeczność z właściwościami (naturą) kreowanego stosunku prawnego. Jako taka nie może być więc uznana za naruszającą granice zasady swobody umów. Zatem także udzielenie gwarancji w celu zabezpieczenia wierzytelności przyszłych może wynikać wyłącznie ze współpracy gospodarczej beneficjenta i gwaranta (w tym sensie nie wymaga „zlecenia” pochodzącego od dłużnika zabezpieczanej wierzytelności).
W niniejszej sprawie uwzględniać należy to, że umowa portfelowej linii gwarancyjnej została zawarta (jak wyraźnie przedstawiono w jej treści) w powiązaniu z prowadzonym przez władze publiczne programem wspierania przedsiębiorczości i miała stanowić formę (w sensie ekonomicznym) pomocy publicznej de minimis dla kredytobiorców będących małymi przedsiębiorcami (zakwalifikowanymi jako mikroprzedsiębiorcy względnie mali albo średni przedsiębiorcy). Jak wynika z samej treści umowy, zawierana była ona na podstawie rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 18 lutego 2013 r. w sprawie udzielania przez Bank (...) pomocy de minimis w formie gwarancji spłaty kredytów (Dz.U. poz. 239). Rozporządzenie to precyzowało tryb i zakres udzielenia pomocy publicznej przy użyciu tego rodzaju instrumentu prawnego.
Zatem przyjąć trzeba, że udzielenie gwarancji przez (...) na podstawie tej umowy pozwalało powodowi na oferowanie adresatom pomocy publicznej kredytów o korzystniejszych warunkach, niż działoby się to, gdyby pomoc publiczna de minimis nie była udzielana, a klientom banku (kredytobiorcom) – na skorzystanie z pomocy publicznej.
W tym kontekście faktycznym i prawnym należy więc dokonywać wykładni samej umowy, a także oświadczenia kredytobiorcy składanego w ramach jego wniosku o udzielenie przez (...) gwarancji spłaty kredytu (k. 45).
Niewątpliwie udzielenie gwarancji przez (...) na podstawie umowy portfelowej linii gwarancyjnej było przesłanką dla transferu (w sensie ekonomicznym) pomocy publicznej na rzecz jej adresatów. Przyjęte w umowie określenie „gwarancji jednostkowej” nie może być w tym świetle rozumiane jako nowy (odrębny) stosunek prawny (odrębna gwarancja bankowa). W istocie bowiem udzielenie kredytu i objęcie konkretnego kredytobiorcy pomocą publiczną precyzowało jedynie (w płaszczyźnie stosunku prawnego między gwarantem i beneficjentem gwarancji) treść zobowiązania gwaranta (konkretyzowało zakres odpowiedzialności w granicach „limitu gwarancji”).
Sporny wniosek o udzielenie przez (...) gwarancji spłaty kredytu, jaki pozwany złożył w dniu 29 maja 2013 r., zawierał w sobie oświadczenie o akceptacji „zasad udzielania wnioskowanej gwarancji” określonych w ogólnych warunkach. Treść tych warunków w istocie odpowiadała treści umowy między powodem a (...) dotyczącej gwarancyjnej linii portfelowej. Zatem wniosek miał w istocie umożliwić partycypację wnioskodawcy w gwarancji udzielonej tą właśnie umową (do kwoty stanowiącej limit gwarancyjny). Jednocześnie we wniosku zawarto zobowiązanie wnioskodawcy względem (...) do zwrotu kwoty wypłaconej z tytułu gwarancji jej beneficjentowi w przypadku skorzystania z zabezpieczenia. Oświadczenie to należy lokować w kontekście relacji pozwanego z powodowym bankiem, w ramach której pozwany dążył do zawarcia umowy kredytu, a zarazem do uzyskania pomocy publicznej oferowanej przez władze publiczne w ramach realizowanego przez (...) programu pomocy de minimis.
Przyjęty przez (...) sposób udzielania pomocy (mający swoje oparcie prawne w regulacji cytowanego wcześniej rozporządzenia Ministra Finansów) sprowadzał się do tego, że (...) (gwarant publiczny) swoje czynności ograniczył do zawarcia umowy portfelowej linii gwarancyjnej i ustalenia (wraz z bankiem kredytującym) zasad współpracy, jeśli chodzi o udzielanie pomocy publicznej przedsiębiorcom. Następnie (...) dokonywać miał na żądanie banku wypłaty kwoty stanowiącej odpowiednią część limitu gwarancyjnego ustalonej na podstawie „gwarancji jednostkowej” przypadającej na konkretnego klienta powodowego banku.
Współpraca (...) z powodem opierała się zatem o założenie, że to powód będzie oferował przedsiębiorcom, którzy spełniali kwalifikacje wymagane dla ubiegania się o pomoc publiczną de minimis, kredyt, którego zabezpieczeniem była (stanowiąca formę pomocy publicznej) gwarancja. Powód badał zdolność kredytową klienta i ustalał, czy spełnia on przesłanki pozwalające na objęcie go pomocą publiczną w tej formie. Powód też odbierał od klienta wnioski dotyczące objęcia pomocą i przygotowywał z klientem dokumentację niezbędną dla kreacji stosunku prawnego między kredytobiorcą (dłużnikiem) a gwarantem (odbierał od kredytobiorcy wymagane przez gwaranta zabezpieczenia i oświadczenia).
Na podstawie tych dokumentów powód (samodzielnie bez udziału (...)) decydował o uznaniu, że klient jest objęty „portfelową linią gwarancyjną”, czego wyrazem było umieszczenie umowy kredytu w (kreowanym w ramach umowy między powodem a (...)) rejestrze i udzieleniu kredytu.
Po udzieleniu kredytu (i wpisaniu umowy do rejestru) klient był uznawany za korzystającego z pomocy publicznej. W warunkach ogólnych, które (jak wskazano wyżej) klient musiał wyraźnie zaakceptować („Warunkach uzyskania w Banku (...) gwarancji spłaty kredytu w ramach portfelowej linii gwarancyjnej de minimis”) i umowie portfelowej linii gwarancyjnej określono sposób ustalania ekonomicznej wartości tej pomocy i zarazem tryb zaświadczenia o skorzystaniu z niej. Ani umowa ani warunki uzyskania gwarancji nie formowały wymagania co do dodatkowych oświadczeń (...) dla objęcia klienta banku pomocą, czy też udzielenia powodowemu bankowi „gwarancji jednostkowej” przez (...).
W ocenie Sądu Apelacyjnego, oświadczenie pozwanego zawarte we „Wniosku o udzielenie przez (...) gwarancji spłaty kredytu w ramach portfelowej linii gwarancyjnej de minimis” musi być odczytywane w kontekście umowy między bankami i ogólnych warunków, a w konsekwencji potraktowane jako wyraz woli wzięcia udziału (partycypacji) w programie dystrybucji pomocy publicznej. Przyjąć należy, że oświadczenie to stanowiło ofertę zawarcia umowy, na podstawie której pozwany korzystać miał z pomocy publicznej akceptując „warunki” udzielenia tej pomocy. Istotą tej umowy było (w zamian za objęcie umowy kredytu zawieranej z powodem gwarancją udzieloną uprzednio przez (...) powodowi) zobowiązanie do zapłaty prowizji i zwrotu kwoty wypłaconej tytułem gwarancji wraz z odsetkami umownymi. Umowę tę zakwalifikować trzeba jako umowę nienazwaną, kreującą stosunek prawny między pozwanym a (...), którego treścią było (w zamian za objęcie ochroną gwarancyjną) przyjęcie przez pozwanego odpowiedzialności za zapłatę kwoty, która poniesiona miałaby być przez (...), gdyby powód skorzystał z prawa wynikającego z udzielonej gwarancji. Z chwilą wypłaty gwarancji (...) miał więc uzyskać roszczenie do kredytobiorcy o zapłatę równowartości wypłaconej kwoty. Zatem w istocie wykreowano umowny stosunek prawny oparty o konstrukcję zbliżoną do regresu (sensu largo).
Następnie wskazać należy, że z treści umowy portfelowej linii gwarancyjnej wynika jednoznacznie to, że powód był upoważniony do działania w imieniu i na rachunek (...). To powód bowiem odbierał oświadczenia (w tym wnioski i oświadczenia woli kreujące zabezpieczenia) od klientów ubiegających się o pomoc publiczną de minimis. Powód też oceniał samodzielnie ich zdolność kredytową spełnienie innych przesłanek, od których (...) uzależniał udzielenie pomocy. Powód wreszcie decydował (zgodnie z kryteriami przyjętymi w umowie portfelowej linii gwarancyjnej) o umieszczeniu umowy kredytowej w rejestrze prowadzonym na podstawie umowy. Przyjąć więc należy, że powód działał w tej płaszczyźnie jako pełnomocnik (...) i wskutek jego czynności doszło z jednej strony do kreacji stosunku obligacyjnego między (...) a pozwanym, z którego wynika dochodzone w sprawie roszczenie. Z drugiej strony zaś działania powoda z pozwanym doprowadziły do skonkretyzowania obowiązków (...) jako gwaranta (poprzez objęcie kredytu udzielonego pozwanemu zabezpieczeniem w postaci gwarancji bankowej wynikającej z umowy portfelowej linii gwarancyjnej).
Ponadto, należy zaakcentować, że w świetle § 9 umowy portfelowej linii gwarancyjnej, gwarancja jednostkowa służyła zdefiniowaniu granic świadczenia gwaranta (prawa beneficjenta do żądania wypłaty świadczenia z tytułu umowy gwarancji). Zatem w płaszczyźnie stosunku prawnego gwarancji bankowej (a więc stosunku między powodem jako beneficjentem i (...) jako gwarantem), pojęcie gwarancji jednostkowej definiowało granice odpowiedzialności gwaranta za zabezpieczenie wierzytelności beneficjenta ze skonkretyzowanego stosunku kredytowego (umowy kredytu).
W stosunku prawnym między (...) a pozwanym (jako dłużnikiem wierzytelności stanowiącej przedmiot zabezpieczenia), który wbrew odmiennemu twierdzeniu apelującego istnieje, pojęcie gwarancji jednostkowej wyznaczało z jednej strony wartość pomocy publicznej uzyskanej przez pozwanego, z drugiej zaś determinowało treść i zakres roszczenia zwrotnego (...) w przypadku spełnienia świadczenia gwarancyjnego na rzecz beneficjenta.
Z kolei w ramach stosunku umownego między powodem a pozwanym gwarancja jednostkowa determinowała zakres gwarancyjnego zabezpieczenia kredytu udzielonego przez powoda pozwanemu.
W ocenie Sądu odwoławczego § 9 w zw. z § 3 umowy gwarancyjnej linii kredytowej zawiera wprost oświadczenie kreujące stosunek gwarancji bankowej (zobowiązanie gwaranta), i kształtuje treść umowy gwarancji (przyjmują opisaną wyżej konstrukcję gwarancji „na pierwsze żądanie” i „bezwarunkowej”).
W kontekście poczynionych rozważań nie można zatem uznać za pozwanym, iż nie udzielił upoważnienia (...) do świadczenia na rzecz powoda polegającego na zapłacie na rzecz powoda kwoty części kredytu udzielonego przez powoda pozwanemu w oparciu o zawartą w dniu 8 czerwca 2012 r. umowę o numerze: (...) kredytu obrotowego (...) postawionego do dyspozycji jako kredyt w rachunku bieżącym (...), aneksowaną w dniu 7 czerwca 2013 r.
Jak wynika z art. 65 § 1 k.c., wykładnia oświadczenia woli uwzględniać powinna właśnie kontekst (okoliczności), w jakich zostało ono złożone. Według art. 65 § 2 k.c., nadać należy odpowiednie (pierwszorzędne) znaczenie celowi i zgodnemu zamiarowi stron umowy. W realiach niniejszej sprawy nie może być obojętne więc to, że umowa między pozwanym a powodem (i (...)) w istocie miała charakter adhezyjny. Pozwany nie negocjował jej treści jeśli chodzi o konstrukcję gwarancji i relacje między gwarantem a beneficjentem, czy też w płaszczyźnie własnej odpowiedzialności wobec gwaranta. Wnioski zaś wynikające ze wzajemnej relacji oświadczeń istotnych dla oceny treści praw i obowiązków między stornami składanych przez trzy podmioty (powoda pozwanego i (...)) zostały przedstawione wyżej i nie wymagają powtórzenia.
W niniejszej sprawie w § 9 umowy gwarancyjnej linii kredytowej gwarant zobowiązał się do zapłaty na rzecz beneficjenta „nieodwołanie i na pierwsze żądanie” „niespłaconej kwoty kredytu objętej gwarancją”.
Sformułowania „nieodwołalnie” i „na pierwsze żądanie” mają głęboko utrwalone znaczenie w profesjonalnym obrocie gospodarczym i w tym kontekście muszą być interpretowane. Ze sformułowania obowiązku zapłaty „na pierwsze żądanie” wywodzić zatem należy, że gwarant nie był uprawniony do odmowy spełnienia świadczenia z powołaniem się na zarzuty wynikające z umowy kredytu lub umowy łączącej go z dłużnikiem. Pozwany, w chwili kiedy ubiegał się o objęcie wierzytelności z umowy kredytu gwarancją, oświadczył wyraźnie, że zna treść zasad udzielania gwarancji przez (...) i zobowiązał się (bez warunków) do zwrotu kwoty wypłaconej przez gwaranta w wykonaniu umowy gwarancji.
Nie można twierdzić zatem, iż gwarant, świadcząc sumę gwarancyjną na rzecz powoda – beneficjenta gwarancji działał bez podstawy prawnej – umowy łączącej go z pozwanym, czy – jak to nazywa pozwany – bez upoważnienia.
W rezultacie w przedmiotowej sprawie nie występują żadne przesłanki, które pozwalałyby na przyjęcie, że nie powstał (lub wygasł) umowny obowiązek pozwanego względem gwaranta, który zaktualizował się w wyniku wypłaty świadczenia na rzecz beneficjenta gwarancji.
Ponadto, w okolicznościach rozpatrywanej sprawy niezasadny okazał się także zarzut przedawnienia.
Jak już zostało zaakcentowane na wcześniejszych kartach niniejszego uzasadnienia, użycie w umowie gwarancji bankowej klauzuli „nieodwołalnie i na pierwsze żądanie” oznacza, że odpowiedzialność gwaranta uległa zaostrzeniu, ponieważ obciążający go obowiązek świadczenia powstaje z chwilą powiadomienia go przez beneficjenta gwarancji o niewykonaniu zapłaty przez dłużnika. Umowa gwarancji jest umową samodzielną, nieakcesoryjną i ponadto abstrakcyjną. Umowa gwarancji bankowej opatrzona powyższą klauzulą kreuje abstrakcyjne zobowiązanie gwaranta wobec beneficjenta gwarancji, niezależnie od stosunków wewnętrznych łączących gwaranta z dłużnikiem oraz dłużnika z beneficjentem gwarancji (wierzycielem). Powyższe prowadzi do konstatacji, iż wiązanie przez apelanta wymagalności roszczenia dochodzonego w tym postępowaniu z datą wymagalności roszczenia powoda z umowy kredytu (stosunku podstawowego), jest oczywiście nieprawidłowe. W orzecznictwie wskazuje się, że gwarant nie odpowiada za dług dłużnika ze stosunku podstawowego, tylko za wykonanie przez niego obowiązku zapłaty. Na gwarancie ciąży dług o charakterze samoistnym, gdyż nie przejmuje on zobowiązania dłużnika głównego tylko ryzyko beneficjenta gwarancji, zapewniając mu wyrównanie szkody poniesionej w razie braku świadczenia dłużnika. Gwarancja jest więc źródłem samoistnej odpowiedzialności za nieosiągnięcie obiecanego i gwarantowanego rezultatu, nie ma charakteru akcesoryjnego i rodzi pierwotną odpowiedzialność odszkodowawczą, przy czym gwarant może się zwolnić od tej odpowiedzialności przez spełnienie przyrzeczonego świadczenia ciążącego na dłużniku głównym. Uwzględniając powyższe, jako datę wymagalności dochodzonego roszczenia należy przyjąć dzień wypłaty gwarancji, tj. 29 grudnia 2015 r. Taką interpretację wspiera dodatkowo treść obecnie obowiązującego (od dnia 10 grudnia 2021 r.) art. 34ca ust. 5 ustawy o poręczeniach i gwarancjach udzielanych przez Skarb Państwa oraz niektóre osoby prawne, zgodnie z którym roszczenia Banku (...) związane z poręczeniem lub gwarancją udzielonymi w ramach programów rządowych, w tym roszczenie o zwrot kwot z tytułu wypłaty poręczenia lub gwarancji przysługujące (...) wobec podmiotu, za zobowiązanie którego udzielono poręczenia lub gwarancji, przedawniają się z upływem sześciu lat od dnia wypłaty poręczenia lub gwarancji.
Niemniej, z racji tego, że ww. przepis nie obowiązywał w dacie wykreowania stosunku gwarancyjnego w niniejszej sprawie, w ocenie Sądu II instancji, nie może on znaleźć zastosowania w niniejszej sprawie.
Z kolei, jak wskazuje się w doktrynie, regulacja z art. 87 Prawa bankowego odnosi się wyłącznie do roszczeń wobec banku udzielającego gwarancji (por. J. Pisuliński [w:] Prawo bankowe..., red. E. Fojcik-Mastalska, s. 336). Skoro zatem ww. przepis dotyczy terminu przedawnienia roszczeń kierowanych do banku w przypadku gwarancji bankowych i akredytyw, nie ma zastosowania do roszczeń stron w stosunkach między bankiem a zleceniodawcą gwarancji i akredytywy ani w stosunkach między bankiem pośredniczącym a bankiem udzielającym gwarancji lub poręczenia, ani też w stosunkach między bankiem pośredniczącym a bankiem otwierającym akredytywę.
W tych okolicznościach Sąd Apelacyjny przyjął za wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2003 r. 3-letni termin przedawnienia na podstawie art. 118 k.c. W powołanym judykacie Sąd Najwyższy stwierdził, iż roszczenie banku o zwrot kwoty wypłaconej w wyniku nieważnej gwarancji bankowej (art. 410 k.c.), jako związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, przedawnia się z upływem trzyletniego terminu (art. 118 k.c.).
Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy, stwierdzić należy, że w chwili zawnioskowania przez R. M. o udzielenie gwarancji przez (...) powodowi, prowadził on działalność gospodarczą, więc niewątpliwie niniejsze roszczenie jest roszczeniem wynikającym z profesjonalnego obrotu (pośrednio wskazuje na to także zakwalifikowanie niniejszej sprawy jako gospodarczej). Bieg terminu przedawnienia tego roszczenia rozpoczął się w dniu wypłaty gwarancji przez (...) powodowi, tj. 29 grudnia 2015 r., zaś powództwo wytoczono w dniu 27 sierpnia 2018 r., zatem przed upływem 3-letniego terminu przedawnienia z art. 118 k.c.
Z przedstawionych przyczyn na podstawie art. 385 k.p.c. orzeczono o oddaleniu apelacji.
Korzystając z dyspozycji art. 102 k.p.c. Sąd II instancji odstąpił od obciążenia pozwanego kosztami postępowania apelacyjnego i kasacyjnego, uznając, iż zachodzi wypadek szczególnie uzasadniony, albowiem w stosunku do pierwotnie pozwanego w sprawie R. M. ogłoszono upadłość konsumencką.