Wyrok z 26 lutego 2025, sygn. III AUa 550/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 lutego 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Gdańsku - III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący:

SSA Iwona Krzeczowska – Lasoń

po rozpoznaniu w dniu 26 lutego 2022 r. w Gdańsku na posiedzeniu niejawnym

sprawy M. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w K.

z udziałem Zakładu (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w K.

o ustalenie istnienia ubezpieczeń społecznych

na skutek apelacji M. S.

od wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 4 kwietnia 2024 r., sygn. akt VII U 879/23

zmienia zaskarżony wyrok w pkt I (pierwszym) i poprzedzającą go decyzję organu rentowego w ten sposób, że ustala, iż M. S. jako pracownik u płatnika składek - Zakładu (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w K. podlegał obowiązkowym ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu, wypadkowemu od dnia 9 stycznia 2023 r. do 20 stycznia 2023 r. oraz w pkt II (drugim) w ten sposób, że oddala żądanie odwołującego się zasądzenia kosztów postępowania.

SSA Iwona Krzeczowska – Lasoń

Sygn. akt III AUa 550/24

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 7 kwietnia 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. stwierdził, że M. S., jako pracownik u płatnika składek Zakład (...) S.A. nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu w okresie od 9 stycznia 2023 r. do 20 stycznia 2023 r.

Odwołanie od powyższej decyzji wniósł M. S. zarzucając organowi naruszenie art. 7 i 77 k.p.a. oraz art. 26 k.p. w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 11 ust. 1 i art. 13 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, wnosząc o zmianę zaskarżonej decyzji w całości poprzez stwierdzenie, że jako pracownik u płatnika składek Zakład (...) S.A. podlega on obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu w okresie od 9 stycznia 2023 r. do 20 stycznia 2023 r., a także zasądzenie od organu na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania wg norm przepisanych.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie oraz o zasądzenie od ubezpieczonego na rzecz organu rentowego kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Sąd Okręgowy w Gdańsku wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2024 r., sygn. akt VII U 879/23 oddalił odwołanie (pkt I) i zasądził od skarżącego M. S. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. kwotę 180,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za czas od uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty, tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (pkt II).

Podstawę tego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia i rozważania Sądu I instancji. Ubezpieczony M. S. ukończył technikum ochrony środowiska i od 26 grudnia 2007 r. był zatrudniony w (...) sp. z o.o. na stanowiskach: operatora przygotowywania surowców, operatora makulatorowni, operatora urządzeń gospodarki wodno-ściekowej, a ostatnio laboranta. W ostatnim okresie zatrudnienia – od 9 września 2022 r. ubezpieczony przebywał na zwolnieniu lekarskim. Niezdolność do pracy została orzeczona do 26 grudnia 2022 r. z powodów psychiatrycznych. Stosunek pracy został rozwiązany na mocy porozumienia stron z dniem 31 grudnia 2022 r.

Płatnik składek Zakład (...) S.A. z/s w K. jest producentem pomp próżniowych, sprężarek, pakowarek, agregatów, a także świadczy usługi z zakresu obróbki mechanicznej, obróbki blach, spawania, montażu, malowania m.in. za granicą.

Płatnik składek poszukuje pracowników do pracy na budowach w Niemczech za pośrednictwem (...) sp. z o.o. w G., która prowadzi kompleksową obsługę tego zatrudnienia - od rekrutacji po wystawienie świadectwa pracy.

W połowie listopada 2022 r. ubezpieczony wziął udział w rekrutacji prowadzonej przez (...) sp. z o.o. na stanowisko zbrojarz-cieśla. W dniu 12 grudnia 2022 r. ubezpieczony droga mailową otrzymał od pośrednika wszystkie niezbędne dokumenty, w tym wystawione w dniu 15 listopada 2022 r. skierowanie na badania lekarskie i w dniach 19-20 miał stawić się w siedzibie pośrednika celem zawarcia umowy o pracę, lecz dopiero w dniu 21 grudnia 2022 r. ubezpieczony przeszedł badania i uzyskał orzeczenie lekarskie o braku przeciwwskazań do pracy na stanowisku cieśla-zbrojarz oraz przeszedł szkolenie BHP.

Początkowo ubezpieczony miał być zatrudniony na okres próbny i wykonywać pracę dla firmy (...) w okresie od 9 do 20 stycznia 2023 r. W związku z tym w dniu 2 stycznia 2023 r. M. S. podpisał umowę o pracę, zgodnie z którą miał wykonywać pracę w (...) S.A. na stanowisku cieśli-zbrojarza na okres próbny od 9 stycznia 2023 r. do 20 stycznia 2023 r. z wynagrodzeniem minimalnym. Tego samego dnia ubezpieczony podpisał porozumienie zmieniające warunki pracy i płacy, zgodnie z którym został oddelegowany na w/w okres do pracy w Niemczech w (...) GmbH w związku z realizacją kontraktu. Zgodnie z porozumieniem ubezpieczony miał być wynagradzany stawką godzinową – 12 euro/h.

Już po podpisaniu umowy nadeszła informacja o przesunięciu terminu rozpoczęcia prac przez kontrahenta niemieckiego, ostatecznie ubezpieczony z innym pracownikiem w dniu 17 stycznia 2023 r. wyjechał do Niemiec, gdzie w dniu 18 stycznia 2023 r. miał rozpocząć pracę. Po dojeździe w miejsce zakwaterowania w Niemczech w dniu 17 stycznia 2023 r. ubezpieczony stwierdził, że nie odpowiadają mu panujące tam warunki. Wówczas podjął decyzję o powrocie do Polski. O tym, że nie podejmie pracy ubezpieczony niezwłocznie poinformował R. P., który miał być jego przełożonym na miejscu. Rano w dniu 18 stycznia 2023 r. ubezpieczony zarezerwował bilet powrotny u prywatnego przewoźnika i jeszcze tego samego dnia wieczorem wyjechał w kierunku Polski, gdzie dotarł w dniu 19 stycznia 2023 r. po południu.

Tego samego dnia – 19 stycznia 2023 r. – ubezpieczony udał się do lekarza psychiatry, który wystawił mu zwolnienie lekarskie na okres od 19 stycznia 2023 r. do 2 lutego 2023 r. W trakcie wizyty u lekarza M. S. dowiedział się, że nie figuruje jako ubezpieczony w systemie ZUS wówczas ubezpieczony zadzwonił do pośrednika chcąc wyjaśnić przedmiotową sytuację. Osoba zajmująca się rozliczeniami w firmie (...) zaproponowała, aby ubezpieczony wypisał (z datą 9 stycznia 2023 r.) wniosek o udzielenie urlopu bezpłatnego na okres od 9 stycznia 2023 r. do 18 stycznia 2023 r. oraz w dniu 13 lutego 2023 r. płatnik dokonał wypłaty kwoty 157,57 zł tytułem wynagrodzenia chorobowego.

Ostatecznie ubezpieczony został zgłoszony przez płatnika do ubezpieczeń w dniu 24 stycznia 2023 r. W dokumentach rozliczeniowych wskazano podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne: za styczeń 2023 r. – 0 zł, a za luty 2023 r. – 904,11 zł.

Sąd Okręgowy przypomniał, że zgodnie z treścią art. 6 ust. 1 punkt 1, art. 8 ust. 1 i art. 11 ust. 1 i art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.2024.497 t.j.) pracownicy, to jest osoby pozostające w stosunku pracy, podlegają obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym. Definicja pracownika na gruncie prawa ubezpieczeń społecznych została zawarta w przepisie art. 8 ust. 1 ww. ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, który stanowi, iż za pracownika uważa się osobę pozostającą w stosunku pracy. Pojęcie stosunku pracy o jakim mowa w art. 8 ust. 1 ww. ustawy jest równoznaczne z pojęciem stosunku pracy definiowanym przez art. 22 k.p. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2005 r., I UK 296/04).

Stosownie do treści art. 22 §1 k.p. przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Stosunek pracy posiada szczególne cechy, które pozwalają na jego odróżnienie od innych stosunków prawnych do niego zbliżonych. Stosunek pracy wyróżnia się: 1) koniecznością osobistego wykonania pracy, 2) podporządkowaniem pracownika pracodawcy, 3) stałym wykonywaniem pracy na rzecz pracodawcy, 4) i na jego ryzyko, 5) a ponadto odpłatnością pracy. W razie ustalenia, że w łączącym strony stosunku prawnym występowały elementy obce stosunkowi pracy nie jest możliwa ocena, że zawarta została umowa o pracę.

Nawiązanie stosunku pracy skutkuje równoległym powstaniem stosunku ubezpieczenia. Obydwa te stosunki, jakkolwiek mają inne cele, to wzajemnie się uzupełniają i zabezpieczają pracownika materialnie - pierwszy na co dzień, drugi na wypadek zdarzeń losowych. Stosunek ubezpieczenia społecznego pracowniczego jest konsekwencją stosunku pracy i jako taki ma charakter wtórny. Ubezpieczenie społeczne nie może bowiem istnieć bez stosunku pracy. Uruchomienie stosunku ubezpieczeniowego może odnosić się wyłącznie do ważnego stosunku pracy, a więc takiego, który stanowi wyraz woli obu stron realizowania celów, którym umowa ma służyć. Jeżeli stosunek pracy nie powstał bądź też nie jest realizowany, wówczas nie powstaje stosunek ubezpieczeniowy, nawet jeśli jest odprowadzana składka na ubezpieczenie społeczne (wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 17 stycznia 2006 r. III AUa 433/2005). Sam fakt, że oświadczenia stron umowy o pracę zawierają określone w art. 22 k.p. formalne elementy umowy o pracę nie oznacza, że umowa taka jest ważna.

Sąd Okręgowy podzielił pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w uzasadnieniu wyroku z dnia 25 stycznia 2005 r., II UK 141/04, w którym stwierdzono, iż stronom umowy o pracę, na podstawie której rzeczywiście były wykonywane obowiązki i prawa płynące z tej umowy, nie można przypisać działania w celu obejścia ustawy (art. 58 §1 k.c. w zw. z art. 300 k.p.). Ocena taka nie odnosi się jednak do sytuacji gdy podejmowane czynności w ramach zawartej umowy o pracę nie mają na celu rzeczywistej realizacji tej umowy, a jedynie uwiarygodnienie jej świadczenia - innymi słowy są czynnościami pozornymi, fikcyjnymi - pracownik udaje, że wykonuje jakieś czynności jedynie po to, aby stworzyć dowody jej świadczenia. Nawiązanie umowy o pracę może bowiem wynikać z czynności faktycznych wyrażających się z jednej strony zobowiązaniem pracownika do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem, z drugiej zobowiązaniem pracodawcy do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem (art. 22 §1 k.p.).

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 marca 1999 r., II UKN 512/98, „o tym, czy rzeczywiście doszło do zatrudnienia, co oznacza zobowiązanie pracownika do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem, a pracodawcy do świadczenia wynagrodzenia (art. 22 k.p.), nie decyduje domniemanie faktyczne z art. 26 k.p. Choć według art. 11 k.p. dla nawiązania stosunku pracy niezbędnymi, a według art. 26 k.p. wystarczającymi są zgodne oświadczenia woli pracodawcy i pracownika, to nie jest możliwe w wyniku tej tylko czynności nabycie prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego”.

W ocenie Sądu Okręgowego, w niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że M. S. i płatnik składek Zakład (...) S.A. w K., z pośrednictwem (...) sp. z o.o. podpisali umowę o pracę, która z formalnego punktu widzenia stanowiła stosowną podstawę do objęcia wnioskodawcy ubezpieczeniem społecznym, jednak ważność tej umowy została jednak - słusznie - zakwestionowana przez organ rentowy.

Sąd I instancji zgodził się przy tym ze skarżącym, że przepis art. 26 k.p., zgodnie z którym stosunek pracy nawiązuje się w dniu określonym w umowie jako dzień rozpoczęcia pracy, nie uzależnia powstania stosunku pracy od jej faktycznego rozpoczęcia przez pracownika, jednak w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy nie ma podstaw do uznania, że zaszły tego rodzaju okoliczności pozwalające na uznanie, że strony co prawda skutecznie zawarły stosunek pracy, do którego realizacji jednak nie doszło z przyczyn obiektywnie uzasadnionych. Z okoliczności faktycznych niniejszej sprawy wynika, że ubezpieczony został zatrudniony w polskiej spółce, ale celem wykonywania pracy na terenie Niemiec. Przy tym Sąd Okręgowy uznał, że mimo podpisania umowy o pracę w dniu 2 stycznia 2023 r., w którym wskazano jako dzień rozpoczęcia pracy 9 stycznia 2023 r. między płatnikiem, a ubezpieczonym doszło do porozumienia w kwestii zmiany daty rozpoczęcia pracy na dzień 18 stycznia 2023 r., o czym świadczy zarówno zachowanie ubezpieczonego, który nie dochodził od płatnika żadnych roszczeń związanych np. gotowością do świadczenia pracy, post factum zgodził się na podpisanie wniosku o urlop bezpłatny (który nie został przedstawiony płatnikowi), a także płatnika, który nie dokonał zgłoszenia ubezpieczonego do obowiązkowych ubezpieczeń w terminie przewidzianym w art. 36 ust. 4 ustawy systemowej. Nie ulega przy tym wątpliwości, iż ubezpieczony odmówił podjęcia pracy w dniu 18 stycznia 2023 r., bowiem po dojeździe do docelowego miejsca wykonywania pracy w Niemczech stwierdził, że nie odpowiadają mu warunki panujące w miejscu zakwaterowania.

W ocenie Sądu Okręgowego, biorąc pod uwagę fakt, iż odmowa podjęcia pracy przez ubezpieczonego nie była wynikiem okoliczności związanych z samą pracą, a jedynie okoliczności pobocznych, że żaden materiał dowodowy nie pozwala stwierdzić, że ubezpieczony próbował wyjaśnić jakoś tą sytuację, ewentualnie zażądał od pracodawcy zapewnienia bezpiecznych warunków zakwaterowania, przy jednoczesnym uwzględnieniu okoliczności zakończenia poprzedniego zatrudnienia (ubezpieczony przez kilka miesięcy przed zakończeniem stosunku pracy korzystał ze zwolnień lekarskich w związku ze stanem psychicznym), tego, że ubezpieczony przystąpił do procesu rekrutacyjnego jeszcze w trakcie trwania orzeczonej niezdolności do pracy, która trwała jeszcze przez ponad miesiąc, a także faktu, że na kolejne zwolnienie lekarskie udał się natychmiast po powrocie do kraju, nie sposób uznać, że ubezpieczony miał faktyczny zamiar wykonywania pracy, a nie doszło do tego z winy pracodawcy lub z przyczyn obiektywnych, nie dających się przewidzieć.

Powyższej oceny nie zmienia fakt, że płatnik ostatecznie, w lutym 2023 r. dokonał wypłaty ubezpieczonemu wynagrodzenia chorobowego, a także zgłosił go do ubezpieczeń społecznych, albowiem były to czynności podjęte w związku z przedłożeniem przez ubezpieczonego zwolnienia lekarskiego i na skutek sugestii pracownika spółki (...).

Sąd Najwyższy wielokrotnie zwracał uwagę, że umowa o pracę, która nie wiąże się z rzeczywistym jej wykonywaniem, a zgłoszenie do ubezpieczenia następuje tylko pod pozorem istnienia tytułu ubezpieczenia w postaci zatrudnienia, nie rodzi skutków w sferze prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 17 grudnia 1996 r., II UKN 32/96; z dnia 16 marca 1999 r., II UKN 512/98; z dnia 28 lutego 2001 r., II UKN 244/0; z dnia 4 sierpnia 2005 r., II UK 320/04). Z okoliczności faktycznych niniejszej sprawy nie wynika, aby ubezpieczony wykonywał pracę podporządkowaną, pod kierownictwem pracodawcy w miejscu i czasie przez niego wskazanym, natomiast świadomie odmówił podjęcia pracy, przy czym odmowa ta nie miała związku z samym zatrudnieniem, natomiast natychmiast udał się na zwolnienie lekarskie.

W ocenie Sądu Okręgowego w niniejszej sytuacji kwestionowanej przez organ umowie o pracę, co prawda nie można przypisać cech pozorności (art. 83 §1 k.c.) jednak należy ją uznać za nieważną z przyczyn, o których mowa w art. 58 §1 i 2 k.c. w związku z art. 300 k.p.

Artykuł 58 k.c. jako przesłanki nieważności czynności prawnej oprócz obejścia ustawy wymienia także sprzeczność z ustawą oraz sprzeczność z zasadami współżycia społecznego. Czynność prawna jest przy tym sprzeczna z ustawą, jeżeli jej treść jest formalnie i materialnie niezgodna z bezwzględnie obowiązującym przepisem prawa, a więc z przepisem, który - w przeciwieństwie do przepisu dyspozytywnego - nie pozostawia stronom swobody odmiennego kształtowania treści stosunku prawnego. W sferze stosunków opierających się na swobodzie kształtowania treści umowy przez same strony niezbędna jest przy tym szczególna ostrożność w przypisywaniu określonej regulacji charakteru imperatywnego, a zwłaszcza w rekonstruowaniu jakiegoś nakazu lub zakazu z pewnego zespołu norm, a sytuacji, gdy ów nakaz lub zakaz nie znajduje bezpośredniego wyrazu normatywnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 grudnia 1996 r.). Z kolei czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego to czynność naruszająca podstawowe zasady etycznego i uczciwego postępowania, słuszności, moralności i godziwości (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2009 r., I UK 19/09).

Zdaniem Sądu Okręgowego, okoliczności faktyczne niniejszej sprawy, pozwalają uznać, że przedmiotowa umowa o pracę jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego, bowiem mimo nie wykonania przez ubezpieczonego żadnych czynności na rzecz płatnika, a więc nie podjęcia żadnych działań wymagających ochrony ubezpieczeniowej, ubezpieczony dążył do uzyskania świadczeń chorobowych.

Wobec powyższego Sąd I instancji uznał, że zaskarżona decyzja organu rentowego ustalająca niepodleganie przez M. S. ubezpieczeniom społecznym z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę jako pracownika u płatnika składek Zakład (...) S.A. w okresie od 9 do 20 stycznia 2023 r. odpowiada prawu i na podstawie art. 477 ¹⁴ §1 k.p.c. oddalił odwołanie, o czym orzekł w punkcie I.

O kosztach procesu Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 98 §1 k.p.c., to jest w oparciu o zasadę odpowiedzialności za wynik procesu. Zasądzona z tego tytułu od skarżącego na rzecz organu rentowego kwota 180 zł, to stawka minimalna wynikająca z §9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U.2023.1935 t.j.). O odsetkach od zasądzonych kosztów orzeczono na podstawie art. 98 §1 ¹ k.p.c.

Apelację od powyższego wyroku wywiódł ubezpieczony zaskarżając go w całości, zarzucając błąd w ustaleniach faktycznych poprzez przyjęcie, że nie podlega on ubezpieczeniom społecznym w okresie zatrudnienia w styczniu 2023 r.

Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i ustalenie, że podlega on obowiązkowi ubezpieczeń społecznych w okresie wskazanym w odwołaniu od decyzji ZUS.

W uzasadnieniu apelacji M. S. wskazał, że na urlop bezpłatny udał się w wyniku decyzji pracodawcy, a za pozostały okres wypłacone zostało mu wynagrodzenie. Ponadto wniosek na urlop bezpłatny wypisany został po powrocie z Niemiec, a nie w trakcie poprzedzającym wyjazd.

Skarżący nie zgodził się z twierdzeniem Sądu I instancji, że nie starał się podjąć w Niemczech pracy tylko stwierdzając złe warunki lokalowe pojechał od razu z powrotem do Polski. Wskazał, że starał się o inne lokum od pracodawcy, a w odpowiedzi usłyszał, że nic innego nie otrzyma. Dopiero po tym sformułowaniu ze strony pracodawcy w Niemczech stwierdził, że wróci do Polski.

Słusznie wskazano w uzasadnieniu wyroku, że przed podjęciem pracy przebywał na zwolnieniu chorobowym z przyczyn psychicznych. Niepowodzenie w nowej pracy spowodowało pogorszenie jego stano zdrowia psychicznego i konieczność udania się do lekarza, który wypisał mu zwolnienie chorobowe.

Gdyby celem skarżącego było pobieranie zasiłku chorobowego to mógłby, przy swoim stanie zdrowia, robić to jeszcze przez wiele miesięcy po zakończeniu w grudniu 2022 r. pracy dla (...) S.A, ale chciał uczciwie podjąć płacę i zarabiać.

W odpowiedzi na apelację pozwany wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym wg norm prawem przepisanych.

Sąd Apelacyjny zważył co następuje:

Apelacja odwołującej zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiot sporu sprowadzał się do ustalenia, czy M. S. podlegał w okresie od 9 stycznia 2023 r. do 20 stycznia 2023 r. jako pracownik u płatnika składek Zakład (...) S.A. obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, Sąd Okręgowy dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych w zakresie okoliczności poprzedzających zawarcie umowy o pracę pomiędzy stronami, jej zawarcia i realizacji oraz zgłoszenia przez pracodawcę M. S. do ubezpieczeń społecznych jako pracownika. Nie zachodzi przeto potrzeba czynienia odmiennych ustaleń faktycznych i ich ponownego powtarzania.

Zasadniczym zarzutem apelacji ubezpieczonego było wskazanie, że zawarta w dniu 2 stycznia 2023 r. umowa o pracę pomiędzy nim a (...) S.A. nie była nieważna i stanowiła tytułu ubezpieczenia społecznego. Formułując tak opisany zarzut, skarżący wskazał, że zawarcie przez niego z (...) S.A. umowy o pracę nie może być ocenione jako niezgodne z zasadami współżycia społecznego, albowiem z okoliczności faktycznych sprawy nie wynika, że została ona zawarta wyłącznie w celu wyłudzenia świadczeń ubezpieczeniowych, w tym zasiłku chorobowego, a nie w celu rzeczywistego realizowania obowiązków pracowniczych.

Sąd Apelacyjny rozpatrujący niniejszą sprawę w pełni podziela wyrażone w dotychczasowej judykaturze poglądy, że czynność prawna nie może jednocześnie zmierzać do obejścia prawa (art. 58 § 1 k.c.) lub być sprzeczna z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.) oraz być dokonana dla pozoru (art. 83 § 1 k.c.). Przy tym, gdy umowa jest przez strony wykonywana, nie może być mowy o pozorności, co jednak nie wyklucza możliwości badania, czy zawarcie umowy nie zmierzało do obejścia prawa (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2001 r., II UKN 258/00).

W związku z tym nie sposób zauważyć, że Sąd Okręgowy ustalając, że sporna umowa o pracę nie była wykonywana, uznał, że umowa jest nieważna z przyczyn, o których mowa w art. 58 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 300 k.p.

W ocenie Sądu Apelacyjnego umowa o pracę zawarta przez M. S. z (...) S.A. mimo braku jej faktycznego wykonywania, stanowi ważny tytuł do objęcia odwołującego obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym. W okolicznościach przedmiotowej sprawy zarzut naruszenia zaskarżonym wyrokiem przepisu art. 58 k.c. i art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 11 ust. 1, art. 12, art. 13 pkt 1 i art. 8 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych okazał się zasadny.

Poczynione w rozpoznawanej sprawie ustalenia faktyczne wykluczają przyjęcie, że zawarta w dniu 2 stycznia 2023 r. umowa o pracę pomiędzy odwołującym się a (...) S.A. może być nieważna z przyczyn o których mowa w art. 58 § 1 k.c. lub art. 58 § 2 k.c.

Postępowanie dowodowe wykazało bowiem, że po stronie pracodawcy istniała rzeczywista potrzeba zatrudnienia ubezpieczonego na stanowisku cieśli – zbrojarza na czas próbny i zatrudnienie odwołującego się było poprzedzone procesem rekrutacji prowadzonej przez formę zewnętrzną. Zakres powierzonych obowiązków zarówno w umowie o pracę , jak i w porozumieniu zmieniającym wskazuje, że odwołujący się miał przy realizacji kontraktu na terenie Niemic świadczyć pracę podporządkowaną jako cieśla – zbrojarz, w określonym miejscu i wymiarze, za wynagrodzeniem.

Ubezpieczony posiadał kwalifikacje i był zdolny do wykonywana pracy na tym stanowisku, co została potwierdzona stosownym orzeczeniem o zdolności do pracy na stanowisku cieśli – zbrojarza.

M. S. wykazał się gotowością do świadczenia pracy. Stawił się w umówionym terminie i miejscu w celu podjęcia pracy. Niemniej jednak warunki zakwaterowania istniejące na miejscu nie odpowiadały tym, które miał zapewnić pracodawca Przydzielono mu pokój ze współlokatorem, bez pościeli, nie sprzątany, że śladami imprez alkoholowych.

Powyższe ustalenia potwierdzają zeznania świadka świadek J. M. i ubezpieczonego oraz dokumenty w postaci zgłoszenia ubezpieczonego – ZUS ZUA, imienne raporty miesięczne – ZUS RCA, imienne raporty miesięczne o wypłaconych świadczeniach i przerwach w opłacaniu składek – ZUS RSA oraz wyrejestrowanie ubezpieczonego z ubezpieczeń– ZUS ZWUA.

Nie można zatem stwierdzić, że obejście prawa lub sprzeczność z zasadami współżycia społecznego w rozpoznawanej sprawie polegało na tym, że rzeczywistym celem zawarcia umowy o pracę była nie wola realizowania przez wnioskodawcę obowiązków pracowniczych i odpowiednio odpowiadających mu obowiązków pracodawcy, ale stworzenie warunków dla uzyskania przez odwołującego się statusu pracowniczego, a w konsekwencji uzyskania prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Dążenia bowiem do takiego skutku nie można oceniać jako zamiaru obejścia prawa (art. 58 § 1 k.c.) ani jako sprzecznego z zasadami współżycia społecznego ( 58 § 2 k.c.) . Skorzystanie ze świadczeń z ubezpieczenia społecznego nie może bowiem być uznane za cel, którego osiągnięcie jest sprzeczne z prawem. Uzyskanie objęcia ubezpieczeniem społecznym i uprawnienia do świadczeń z tego tytułu jest legalnym celem zawierania umów o pracę. Może ono nawet być głównym motywem nawiązania stosunku pracy, zamiast wykonywania pracy na innych podstawach prawnych. Zawierając umowę o pracę strony kierują się bowiem różnymi motywami indywidualnymi, które należy odróżnić od causa czynności prawnej (typowego celu czynności prawnej) ( zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9.08.2005 r., III UK 89/05, niepubl.).

Kwalifikacji dokonania czynności prawnej w celu obejścia prawa nie można przypisać umowie o pracę zawartej zgodnie z art. 22 k.p. i spełniającej wymagania stawiane dla tego typu stosunku zobowiązaniowego, nawet gdy jej cel dyktowany był wyłącznie chęcią uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25.01.2005 r. II UK 141/04).

W ocenie Sądu Odwoławczego w realiach niniejszej sprawy nie można uznać, że zamiar zawarcia umowy o pracę nawet jeśli był skierowany wyłącznie na uzyskanie świadczeń z ubezpieczenia społecznego stanowi obejście prawa lub jest sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. Cel taki, choćby jedyny, realizowany przez uzyskanie statusu pracownika nie jest sprzeczny z ustawą ani nie prowadzi do jej obejścia. Do objęcia pracowniczym ubezpieczeniem społecznym nie mogłoby dojść w rozpatrywanym kontekście jedynie wówczas, gdyby zgłoszenie do tego ubezpieczenia dotyczyło osoby, która w rzeczywistości pracy nie świadczyła i – jednocześnie - nie zamierzała świadczyć, a więc nie wykonywała i nie miała zamiaru wykonywania zatrudnienia w ogóle albo wykonywała je na podstawie innej umowy niż umowa o pracę.

W tym miejscu trzeba wskazać, że w prawie ubezpieczeń społecznych nie decyduje ważność umowy o pracę związana z zamiarem dyktującym potrzebę jej zawarcia, lecz to czy zawierając ją strony miały zamiar wzajemnego zobowiązania się – pracownik do świadczenia pracy, a pracodawca do dania mu pracy i wynagrodzenia za nią.

Dokonując oceny zawartej w dniu 2 stycznia 2023 r. umowy o pracę, Sąd Apelacyjny uznał, że ani nie zmierzała do obejścia prawa ( art. 58 § 1 k.c.) ani nie była sprzeczna z zasadami współżycia społecznego ( art. 58 § 2 k.c.) ani też nie została dokonana dla pozoru ( art. 83 § 1 k.c.).

Umowa o pracę z 2 stycznia 2023 r. odpowiadała wszystkim kryteriom stawianym umowom o pracę, a mianowicie zawierała określenie stron umowy, jej rodzaju, datę zawarcia oraz rodzaj pracy, wynagrodzenie za pracę, wymiar czasu pracy oraz termin jej rozpoczęcia. Co jednak najbardziej znamienne dla oceny umowy łączącej strony należy przy pozorności uwzględnić zamiar stron przy jej zawarciu.

Analiza materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie poświadcza wolę płatnika składek zatrudnienia wnioskodawcy, a także wolę pracownika w zakresie świadczenia pracy. Wskazują na to okoliczności poprzedzające podpisanie umowy: faktyczny wakat na stanowisku cieśli zbrojarza i proces rekrutacyjny, posiadanie wymaganych kwalifikacji zawodowych i orzeczenia o zdolności do pracy na stanowisku cieśli – zbrojarza.

Sam fakt zaś, że u wnioskodawcy wystąpiła konieczność korzystania ze zwolnienia lekarskiego od 19 stycznia 2023 r. do dnia na który umowa została zawarta, nie świadczy w ocenie Sądu Apelacyjnego ani o pozorności oświadczeń woli składających się na umowę o pracę ani też na obejście prawa lub sprzeczność z zasadami współżycia społecznego.

Poczynione ustalenia stanowiły dla Sądu Apelacyjnego podstawę do uznania ważności przedmiotowej umowy.

Wnioskodawca miał bowiem zamiar podjęcia świadczenia pracy w reżimie pracowniczym, od dnia 18 stycznia 2023 r. w miejscowości do której został oddelegowany i w tym celu odbył podróż z Polski do Niemiec. Pracodawca z kolei obejmował swym zamiarem realizację swych obowiązków z tego tytułu w miejscu i na zasadach wynikających z porozumienia zmieniającego.

W ocenie Sądu Apelacyjnego podjęcie wykonywania umowy nie stanowi elementu statuującego ważność umowy o pracę. W momencie jej zawarcia nie istniały okoliczności wskazujące na niemożność jej realizacji przez którąkolwiek ze stron. Okoliczności zaistniałe po zawarciu umowy nie mogą wpływać na ocenę ważności umowy. Sam zatem fakt późniejszego niezapewnienia odwołującemu się odpowiednich warunków do odpoczynku i wystąpienia niezdolności do pracy, jako okoliczność niezależna od woli pracownika czy pracodawcy, będącej zdarzeniem losowym, nie może stanowić podstawy odmiennej oceny zawartej umowy o pracę, a w szczególności przemawiać za jej nieważnością. W tej kwestii Sąd całkowicie podziela argumentację wnioskodawcy przedstawioną w jego odwołaniu i apelacji.

Jak już wyżej podkreślono stanowisko cieśli – zbrojarza nie zostało specjalnie utworzone na potrzeby wnioskodawcy w firmie płatnika, gdyż został przeprowadzony proces rekrutacyjny wśród osób którzy zgłosili oferty. Decyzja o wyborze ubezpieczonego na to stanowisko była racjonalna i miała swoje uzasadnienie w posiadanym przez niego wcześniejszym doświadczeniu zawodowym i orzeczeniu o zdolności do pracy na stanowisku cieśli – zbrojarza, dzięki czemu firma płatnika mogła stwierdzić, że wnioskodawczyni posiada niezbędne do wykonywania pracy na stanowisku cieśli – zbrojarza.

Sąd Apelacyjny uznał, że wnioskodawca podpisując z płatnikiem składek umowę o pracę, którą poprzedzał proces rekrutacji oraz legitymując się orzeczeniem lekarskim o braku przeciwwskazań do podjęcia u płatnika składek pracy jako cieśla – zbrojarz, a także stawiając się 18 stycznia 2023 r. w miejscowości w której miał świadczyć pracę od dnia 19 stycznia 2023 r. i odmawiając jej wykonania z uwagi na niezapewnienie przez pracodawcę odpowiednich warunków zakwaterowania, nie naruszył żadnych zasad współżycia społecznego.

Ustalenia faktyczne sprawy potwierdzają, że praca określona w umowie o pracę nie była wykonywana w kraju z uwagi na zmianę warunków pracy i płacy potwierdzoną w porozumieniu zmieniającym, przesunięciem terminu podjęcia pracy na zmieniony warunkach w Niemczech i odmową wykonywania pracy w miejscu oddelegowania z uwagi na niezapewnienie przez pracodawcę odpowiednich warunków zakwaterowania. Wnioskodawca będąc pracownikiem oddelegowanym do pracy w innym państwie członkowskim miał mieć zapewnione odpowiednie warunki zakwaterowania w kraju przyjmującym, które miał mu zapewnić podmiot na rzecz którego miał świadczyć pracę. Ubezpieczony nie miał wpływu na wybór warunków lokalowych, które zostały mu narzucone. Wobec odmowy zmiany warunków zakwaterowania ubezpieczony powrócił do kraju, powstrzymując się od wykonania pracy 19 stycznia 2023 r., o czym zawiadomił pracodawcę.

Nie budzi wątpliwości Sądu Apelacyjnego, że obowiązek zapewnienia prawidłowej organizacji pracy należy i trzeba odnosić i analizować w kontekście konkretnych obowiązków pracowniczych i wynikających z tych obowiązków oczekiwań pracodawcy. Zapewnienie możliwości nocnego wypoczynku odpowiada także obowiązkowi pracodawcy organizowania pracy w sposób zmniejszający uciążliwość pracy.

Okoliczność powstrzymania się odwołującego się od wykonywania pracy do której został oddelegowany, wobec nie zapewnienia mu możliwości odpoczynku w odpowiednich warunkach lokalowych, o czym zawiadomił o tym niezwłocznie przełożonego, nie może być oceniane, ani jako ciężkie naruszenie obowiązków pracowniczych ani jako czynność naruszającą podstawowe zasady etycznego i uczciwego postępowania, słuszności, moralności i godziwości i nie może być uznana, jako czynność zmierzająca do uzyskania ochrony ubezpieczeniowej bez realizacji umowy.

Przypomnieć wypada, że zgodnie z art. 58 §1 k.c. czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy. Nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego (§2). Zatem wskazany przepis jako przesłanki nieważności czynności prawnej wskazuje: sprzeczność z ustawą, obejście ustawy i sprzeczność z zasadami współżycia społecznego.

Czynność prawna jest sprzeczna z ustawą, jeżeli jej treść jest formalnie i materialnie niezgodna z bezwzględnie obowiązującym przepisem prawa, a więc z przepisem, który - w przeciwieństwie do przepisu dyspozytywnego - nie pozostawia stronom swobody odmiennego kształtowania treści stosunku prawnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 grudnia 1996 r., I CKN 27/96).

Z kolei czynność prawna mająca na celu obejście ustawy zawiera pozór zgodności z ustawą, ponieważ jej treść nie zawiera elementów wprost sprzecznych z przepisem, ale skutki, które wywołuje i które objęte są zamiarem stron, naruszają zakazy lub nakazy ustawowe. Czynność prawna mająca na celu obejście ustawy polega więc na takim ukształtowaniu jej treści, które z formalnego punktu widzenia nie sprzeciwia się ustawie, lecz w rzeczywistości (w znaczeniu materialnym) zmierza do zrealizowania celu, którego osiągnięcie jest przez nią zakazane. Innymi słowy, o czynności prawnej (także zawarciu umowy) mającej na celu obejście ustawy można mówić wówczas, gdy czynność taka pozwala na uniknięcie zakazów, nakazów lub obciążeń wynikających z przepisu ustawy i tylko z takim zamiarem została dokonana (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 2006 r., II CSK 101/05).

Wreszcie, czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego to czynność naruszająca podstawowe zasady etycznego i uczciwego postępowania, słuszności, moralności i godziwości (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2009 r., I UK 19/09). Ocena czynności prawnej w płaszczyźnie zasad współżycia społecznego uzasadniona jest przy tym dopiero wtedy, gdy nie występuje sprzeczność czynności z ustawą. W pierwszej kolejności należy zawsze dokonać oceny czynności według kryteriów formalnoprawnych. Wymaganie zgodności czynności prawnej z zasadami współżycia społecznego jest zagadnieniem kontekstu faktycznego, tj. okoliczności danego wypadku i jakakolwiek próba uogólnień adekwatnych do każdej sytuacji byłaby skazana z góry na niepowodzenie (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 września 1987 r., III CZP 51/87).

Przez zasady współżycia społecznego należy rozumieć wszelkie nieskodyfikowane zasady moralne i społeczne. Zakres czynność sprzecznych z zasadami współżycia społecznego jest zatem nieokreślony i zmienny, jak zmienne jest środowisko społeczne, w których czynność jest dokonywana, a następnie oceniana. Jak ujął Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 29 września 1987r., ( OSNC 1989/1/14) jest to, „zagadnienie kontekstu faktycznego, to jest okoliczności konkretnego wypadku, i jakakolwiek próba uogólnień adekwatnych do każdej sytuacji z góry byłoby skazana na niepowodzenie”.

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 29 sierpnia 2017 r. zwrócił uwagę, że w uzasadnieniu uchwały z dnia 27 kwietnia 2005 r., II UZP 1/05 (OSNP 2005 Nr 21, poz. 338) Sąd Najwyższy zauważył, że umowa o pracę wywołuje skutki nie tylko bezpośrednie, dotyczące wprost wzajemnych relacji między pracownikiem i pracodawcą, lecz także dalsze, pośrednie, w tym w dziedzinie ubezpieczeń społecznych; kształtuje ona stosunek ubezpieczenia społecznego, określa wysokość składki, a w konsekwencji prowadzi do uzyskania odpowiednich świadczeń. Są to skutki doniosłe, zarówno z punktu widzenia interesu pracownika (ubezpieczonego), jak i interesu publicznego, należy zatem uznać, że ocena postanowień umownych może i powinna być dokonywana również z punktu widzenia prawa ubezpieczeń społecznych.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 czerwca 2013 r., I UK 10/13, podkreślił, że zastosowanie klauzuli nieważności z art. 58 §1 k.c. jest szczególne (wyjątkowe), a zarazem szerokie, gdyż ocenie poddaje się skutki różnych zdarzeń i czynności prawnych. Badaniu podlega więc causa umowy, w szczególności, czy umowa była konieczna w przypadku ubezpieczonego jako źródło utrzymania, czy też chodziło tylko o przedmiotowe wykorzystanie przepisów o ubezpieczeniu społecznym i stworzenie formalnej podstawy ubezpieczenia. Takiego celu nie usprawiedliwia zasada wolności umów, gdyż nie jest nieograniczona nawet w prawie cywilnym (art. 353 ¹ k.c.), tym bardziej, gdy nie można stwierdzić pozorności umowy (art. 83 §1 k.c.), lecz szczególne działanie może być kwalifikowane jako obejście prawa albo jako niezgodne z zasadami współżycia społecznego (art. 58 §1 i §2 k.c.).

Odnosząc powyższe rozważania do realiów niniejszej sprawy, w kontekście unormowań art. 58 § 1 i § 2 k.c. zdaniem Sądu Apelacyjnego nie można podzielić stanowiska Sądu I instancji, że sporna umowa była nieważna. W ocenie Sądu Apelacyjnego wbrew stanowisku pozwanego organu ubezpieczony nawiązał ważną umowę o pracę i w okresie od 9 stycznia 2023 r. do 20 stycznia 2023 r. podlegał ubezpieczeniom społecznym na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 11 ust. 1, art. 12, art. 13 pkt 1 i art. 8 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Apelacyjny, uznając apelację ubezpieczonego za zasadną, na podstawie art. 386 §1 k.p.c., orzekł, jak w sentencji.

SSA Iwona Krzeczowska-Lasoń