Wyrok z 11 września 2025, sygn. III AUa 88/25

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 września 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Gdańsku - III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: SSA Iwona Krzeczowska-Lasoń

po rozpoznaniu w dniu 11 września 2025 r. w Gdańsku na posiedzeniu niejawnym

sprawy (...) Ośrodka Pomocy Społecznej w N.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w S.

o zwrot nienależnie pobranego świadczenia

na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w S.

od wyroku Sądu Okręgowego w Słupsku z dnia 21 października 2024 r., sygn. akt V U 230/24

oddala apelację.

SSA Iwona Krzeczowska-Lasoń

Sygn. akt III AUa 88/25

UZASADNIENIE

Ośrodek Pomocy Społecznej w N.wniósł odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. z 23 lutego 2024 roku, domagając się jej zmiany i stwierdzenia, że jako płatnik składek nie ma obowiązku zwrotu kwoty 147,24 zł tytułem nienależnie wypłaconej przez organ rentowy K. K. emerytury za okres od 1 października 2023 roku do 31 grudnia 2023 roku. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S., w odpowiedzi na odwołanie, wniósł o oddalenie odwołania oraz zasądzenie od płatnika składek na rzecz organu rentowego kosztów procesu według norm przepisanych, wskazując, że nadpłata postała z powodu zmiany wysokości składek na koncie ubezpieczonej K. K. spowodowanej złożeniem przez płatnika składek – (...) w N.w dniu 5 lutego 2021 roku korekty dokumentów za okres od października 2017 roku do maja 2023 roku.

Sąd Okręgowy w Słupsku, wyrokiem z 21 października 2024 roku, zmienił zaskarżoną decyzję i orzekł, iż (...)Ośrodek Pomocy Społecznej w N. nie ma obowiązku zwrotu kwoty 147,24 zł, tytułem wypłaconej przez organ rentowy za okres od 1 października 2023 roku do 31 grudnia 2023 roku K. K. emerytury – jako świadczenia nienależnie pobranego

Sąd pierwszej instancji ustalił, iż ubezpieczona K. K. 30 października 2023 roku złożyła wniosek o przyznanie prawa do emerytury. Wraz z wnioskiem przedłożyła zaświadczenie z 27 października 2023 roku, w którym (...)Ośrodek Pomocy Społecznej w N.zaświadczył, że w okresach: - od 21 grudnia 2011 roku do 30 czerwca 2013 roku ubezpieczona pobierała świadczenie pielęgnacyjne, - od 1 lipca 2013 roku do 22 czerwca 2014 roku ubezpieczona pobierała zasiłek dla opiekuna, - od 1 listopada 2014 roku do 16 października 2023 roku ubezpieczona pobierała świadczenie pielęgnacyjne – w tym od świadczeń wypłaconych od 21 grudnia 2011 roku do 22 czerwca 2014 roku oraz od 1 listopada 2014 roku do 30 maja 2023 roku odprowadzane były składki. Jednocześnie w zaświadczeniu płatnik składek zaznaczył, że będzie dokonywał korekty dokumentów za okres od 1 października 2017 roku do 30 maja 2023 roku.

Organ rentowy, decyzją z 20 listopada 2023 roku, przyznał ubezpieczonej od dnia 1 października 2023 roku emeryturę w kwocie zaliczkowej.

W grudniu 2023 roku płatnik składek złożył korekty składek za okresy od października do grudnia 2017 roku (13 grudnia 2023 roku), od stycznia do kwietnia 2019 roku (14 grudnia 2023 roku, od maja 2019 roku do czerwca 2020 roku (15 grudnia 2023 roku), od lipca 2020 roku do września 2021 roku (18 grudnia 2023 roku), od października 2021 roku do października 2022 roku (19 grudnia 2023 roku), od listopada 2022 roku do kwietnia 2023 roku (20 grudnia 2023 roku) i za maj 2023 roku (21 grudnia 2023 roku).

Decyzją z 16 lutego 2024 roku organ rentowy przyznał ubezpieczonej od dnia 1 października 2023 roku emeryturę z FUS i okresową emeryturę kapitałową.

Zaskarżoną decyzja z 23 lutego 2024 roku organ rentowy zobowiązał płatnika składek do zwrotu nienależnie wypłaconego świadczenia – emerytury K. K.- za okres od 1 stycznia 2023 roku do 31 grudnia 2023 roku w kwocie 147,24 zł.

Odwołanie zostało uznane za zasadne.

Sąd wskazał, że podstawę prawną zwrotu nienależnie pobranych świadczeń stanowi art. 84 ustawy z 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2024 roku, poz. 497; dalej ustawa systemowa), zgodnie z którym osoba, która pobrała nienależne świadczenie z ubezpieczeń społecznych, jest obowiązana do jego zwrotu, wraz z odsetkami, w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego, z uwzględnieniem ust. 11. Natomiast jak stanowi ust. 2 tego przepisu, za kwoty nienależnie pobranych świadczeń uważa się świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do ich pobierania oraz świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzania w błąd organu wypłacającego świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia. Odpowiedzialność płatnika w określonych sytuacjach ustanawia natomiast ust. 6 art. 84 ww. ustawy, który stanowi, iż jeżeli pobranie nienależnych świadczeń zostało spowodowane przekazaniem przez płatnika składek lub inny podmiot nieprawdziwych danych mających wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość, obowiązek zwrotu tych świadczeń wraz z odsetkami, o których mowa w ust. 1, obciąża odpowiednio płatnika składek lub inny podmiot.

Artykuł 84 ust. 6 ww. ustawy był przedmiotem wykładni w licznych orzeczeniach Sądu Najwyższego. W wyroku z 3 marca 2020 roku, II UK 306/18, Sąd Najwyższy wskazał, że odpowiedzialność płatnika składek z art. 84 ust. 6 ustawy systemowej opiera się na winie. Przekazanie nieprawdziwych danych stanowi bowiem czyn niedozwolony. Oznacza to, że podstawą odpowiedzialności płatnika składek jest wina w niewykonaniu lub nienależytym wykonaniu obowiązku przekazania organowi rentowemu wymaganych informacji, polegająca na niedochowaniu należytej staranności. W wyroku z 16 maja 2017 roku, I UK 186/16, Sąd Najwyższy wskazał, że konieczną przesłanką odpowiedzialności płatnika na podstawie art. 84 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jest wina płatnika w niewykonaniu lub nienależytym wykonaniu przekazania organowi rentowemu wymaganych informacji, polegająca na niedochowaniu należytej staranności. Z kolei w wyroku z 24 stycznia 2017 roku, I UK 36/16, Sąd Najwyższy odwołując się do uchwały z 19 października 1988 roku, III UZP 33/88 wskazał, że obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń obciąża płatnika składek poza zakresem ubezpieczeniowego pojęcia „świadczeń nienależnie pobranych”, gdyż nie polega na „zwrocie świadczeń”, lecz na wyrównaniu szkody wyrządzonej przez spowodowanie wypłacenia przez organ ubezpieczeń społecznych świadczeń osobie, której się nie należały.

Zatem przepis art. 84 ust. 6 ustawy systemowej przewiduje wyrównanie szkody przez płatnika lub inny podmiot, która zostaje wyrządzona na skutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązku przekazania organowi rentowemu wymaganych informacji. Ponadto warunkiem zastosowania przepisu art. 84 ust. 6 ustawy systemowej jest możliwość przypisania płatnikowi lub innej osobie winy w niewykonaniu lub nienależytym wykonaniu obowiązku przekazania organowi rentowemu wymaganych informacji, polegającej co najmniej na niedochowaniu należytej staranności. Rozróżnić należy fakt podania nieprawdziwych danych, od niekompletnych danych. Pod pojęciem „nieprawdziwe dane” o których mowa w art. 84 ust. 6 ustawy systemowej należy rozumieć zawarte w dokumentach dane niezgodne z prawdą, z rzeczywistością, ze stanem faktycznym, kłamliwe, zmyślone, nierzeczywiste (vide:. wyrok Sądu Najwyższego z 7 lutego 2018 roku, II UK 673/16, OSNP 2019 Nr 2, poz. 19 i przywołane tam orzeczenia). Taki charakter mogą mieć nie tylko informacje wykazywane przez płatnika, ale też brak informacji o okolicznościach, które wpływają na prawo do świadczenia lub jego wysokość, które nie zostały przez niego ujawnione. Brak taki oznacza bowiem potwierdzenie przez wystawiającego zaświadczenie niezaistnienia faktu, o którym nie wzmiankowano w przedkładanym organowi rentowemu dokumencie (vide: wyrok Sądu Najwyższego z 25 lutego 2015 roku, OSNP 2016 Nr 11, poz. 143).

W wyroku z 5 października 2022 roku, II USKP 34/22 (LEX nr 3477154), Sąd Najwyższy uznał, że pojęcie „nieprawdziwe dane” obejmuje także zachowania polegające na „przemilczeniu okoliczności mającej wpływ na prawo do świadczenia lub jego wysokości”. Natomiast niekompletne dane to informacje niewystarczające, a więc takie, które nie pozwalają na rozpoznanie wniosku o przyznanie danego świadczenia (vide: wyrok Sądu najwyższego z 16 maja 2017 roku, I UK186/16).

Do pojęć „dane nieprawidłowe” oraz „dane niekompletne” nawiązał także Sąd Najwyższy w wyroku z 6 września 2012 roku, (Monitor Prawa Pracy 2013 nr 1, s. 49-50), na gruncie art. 34 ust. 1 ustawy z 30 października 2002 roku o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, wskazując, że dane niepoprawne w odróżnieniu do danych nieprawdziwych podlegają korekcie.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że analiza treści zaświadczenia z 27 października 2023 roku (...) Ośrodka Pomocy Społecznej w N. nie daje podstaw do uznania, że zawarto w nim dane nieprawdziwe. W zaświadczeniu wprost wskazane zostało, że zawarte w nim dane będą podlegały korekcie. W tych okolicznościach organ rentowy odpowiedzialny za wypłatę świadczeń z systemu ubezpieczeń społecznych winien dokonać starannego merytorycznego zbadania kierowanej do niego dokumentacji. To na organie rentowym spoczywa obowiązek zgromadzenia dokumentów niezbędnych do wydania decyzji, jest on bowiem obowiązany, jako organ podejmujący decyzje, do kontroli przedstawionych mu dokumentów (tak też: Sad Apelacyjny w Krakowie w wyroku z 7 czerwca 2016 roku, III AUa 1122/15).

Organ rentowy nie dokonał kontroli przedstawionego mu przez płatnika składek zaświadczenia z 27 października 2023 roku, pomimo posiadania informacji zawartej w treści zaświadczenia, że dane w nim zawarte są niekompletne i będą korygowane przez płatnika. Płatnik składek w grudniu 2023 roku złożył korektę dokumentów za okres od października do grudnia 2017 roku, od stycznia do kwietnia 2019 roku, od maja 2019 roku do czerwca 2020 r, od lipca 2020 roku do września 2021 roku, od października 2021 roku do października 2022 roku, od listopada 2022 roku do kwietnia 2023 roku i za maj 2023 roku (21 grudnia 2023 roku). Natomiast organ rentowy nie czekając na przedłożenie przez płatnika składek korekt dokumentów, zawierających końcowe i kompletne dane, wydal decyzję i podjął wypłatę świadczenia w zawyżonej wysokości. Z powyższego wynika, że pobranie nienależnych świadczeń spowodowane było nie błędem płatnika składek, ale organu rentowego.

Tym samym, w ocenie Sądu Okręgowego, nie można żądać od płatnika składek zwrotu tychże świadczeń, skoro odpowiedzialność płatnika składek wynika nie z nieprawdziwości przekazanych danych.

Wobec powyższego, Sąd pierwszej instancji, na podstawie art. 477 ¹⁴ § 2 k.p.c., zmienił zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. z 23 lutego 2024 roku i orzekł jak w sentencji wyroku.

Organ rentowy wniósł apelację od wyroku Sądu pierwszej instancji, zaskarżając go w całości i zarzucając naruszenie prawa materialnego – art. 84 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, przez jego błędne niezastosowanie. W uzasadnieniu apelacji organ rentowy wskazał, że nadpłata okresowej emerytury kapitałowej w kwocie 147,24 zł, ujawniona 16 lutego 2024 roku, powstała z powodu zmiany wysokości składek na koncie ubezpieczonego, spowodowanej złożeniem przez płatnika składek korekt dokumentów za okres od października 2017 roku do maja 2023 roku. Nadpłata składek, w ocenie organu rentowego, powstała z winy płatnika.

Mając na uwadze powyższe, organ rentowy wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie odwołania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja organu rentowego okazała się bezzasadna.

Przedmiotem sporu w niniejszej sprawie było, czy (...)Ośrodek Pomocy Społecznej (dalej (...)) w N.jest zobowiązany do zwrotu nienależnie pobranych przez K. K. świadczeń z tytułu emerytury za okres od 1 października 2023 roku do 31 grudnia 2023 roku w kwocie 147,24 zł.

Przechodząc do oceny apelacji, na wstępie należy wskazać, że Sąd drugiej instancji jest sądem meriti. Przy czym, zgodnie z art. 378 § 1 zdanie pierwsze k.p.c., ma obowiązek rozpoznania sprawy w granicach apelacji. Rozpoznanie „sprawy” w granicach apelacji oznacza, że sąd drugiej instancji nie koncentruje się jedynie na ocenie zasadności zarzutów apelacyjnych, lecz rozstrzyga merytorycznie o zasadności zgłoszonych roszczeń procesowych, chyba że chodziło o nieważność postępowania, którą bierze pod uwagę z urzędu. W niniejszej sprawie tej ostatniej okoliczności Sąd drugiej instancji nie dopatrzył się.

Rozpoznanie sprawy w granicach apelacji oznacza też z jednej strony zakaz wykraczania przez sąd drugiej instancji poza te granice, z drugiej zaś nakaz wzięcia pod uwagę i rozważenia wszystkich podniesionych w apelacji zarzutów i wniosków. W konsekwencji, sąd drugiej instancji może - a jeżeli je dostrzeże, powinien - naprawić wszystkie stwierdzone w postępowaniu apelacyjnym naruszenia prawa materialnego przez sąd pierwszej instancji, niezależnie od tego, czy zostały wytknięte w apelacji, pod warunkiem, że mieszczą się w granicach zaskarżenia, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia prawa procesowego. Tak więc, rozpoznawanie apelacji sprowadza się do tego, że sąd drugiej instancji rozpatruje sprawę ponownie, czyli w sposób w zasadzie nieograniczony. Jeszcze raz bada sprawę rozstrzygniętą przez sąd pierwszej instancji w granicach zaskarżenia (w rozpoznawanej sprawie w zakresie w jakim uwzględniono odwołanie i rozstrzygnięcia o kosztach, którymi obciążono pozwanego). Ma zatem obowiązek ocenić ustalony stan faktyczny oraz prawidłowość zastosowania właściwych przepisów prawa materialnego (nawet, gdyby to nie było przedmiotem zarzutów apelacji). Tym samym postępowanie apelacyjne - choć odwoławcze – ma charakter rozpoznawczy (merytoryczny), a z punktu widzenia metodologicznego stanowi dalszy ciąg postępowania przeprowadzonego w pierwszej instancji. Skoro postępowanie apelacyjne polega na merytorycznym rozpoznaniu sprawy, to wydane orzeczenie musi opierać się na własnych ustaleniach faktycznych i prawnych Sądu drugiej instancji (art. 382 k.p.c.).

W ocenie Sądu Apelacyjnego, Sąd Okręgowy w sposób prawidłowy ustalił stan faktyczny w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, zaś w swych ustaleniach i wnioskach nie wykroczył poza ramy swobodnej oceny wiarygodności i mocy dowodów wynikające z przepisu art. 233 k.p.c., nie popełnił on też błędów w rozumowaniu w zakresie zarówno ustalonych faktów, jak też ich kwalifikacji prawnej, które uzasadniałyby zmianę bądź uchylenie rozstrzygnięcia. Całość podjętych ustaleń faktycznych Sądu pierwszej instancji przedstawiona w pisemnym uzasadnieniu wyroku zasługuje na akceptację. Ustalenia te jako prawidłowe, a nadto niewymagające zmiany ani uzupełnienia, Sąd Apelacyjny przyjmuje za własne (art. 387 §2 ¹ pkt 1 k.p.c.). Sąd odwoławczy w pełni podziela także ocenę prawną, jakiej dokonał Sąd pierwszej instancji, uznając ją za wyczerpującą. Przyjmując za własne dokonane w tym zakresie oceny Sądu pierwszej instancji, Sąd odwoławczy nie widzi potrzeby powtarzania w całości trafnego wywodu prawnego (art. 387 §2 ¹ pkt 2 k.p.c.).

Sąd drugiej instancji podzielił w całości stanowisko Sądu Okręgowego o zasadności odwołania i zwolnieniu wnioskodawcy z obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia emerytalnego wypłaconego ubezpieczonej K. K. w łącznej wysokości 147,24 zł za okres od 1 października 2023 roku do 31 grudnia 2023 roku.

Stwierdzić należy, że apelacja nie formułuje zarzutów obrazy prawa procesowego. W orzecznictwie sądowym dominuje pogląd, że Sąd odwoławczy rozpoznający apelację związany jest zarzutami prawa procesowego, z wyjątkiem nieważności postępowania, którą w granicach zaskarżenia uwzględnić winien z urzędu. Z urzędu uwzględnia również stwierdzone przez siebie naruszenie prawa materialnego (por. uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego – zasada prawna z 31 stycznia 2008 roku, III CZP 49/07 OSNC 2008/6/55, Prok.i Pr.-wkł. (...), Biul.SN 2008/1/13, Wspólnota(...)).

Dla jasności wywodu przypomnieć wypada, że za naruszenie prawa materialnego Sąd Najwyższy przyjmuje również zastosowanie przepisów prawa materialnego do niewystarczająco precyzyjnie ustalonego stanu faktycznego (por. w tym zakresie: wyrok Sądu Najwyższego z 24 listopada 2011 roku, I UK 164/11, LEX nr 1135989, wyrok z 29 listopada 2002 roku, IV CKN 1532/00, LEX nr 78323, postanowienie z 11 marca 2003 roku, V CKN 1825/00, Biuletyn SN-Izba Cywilna 2003, nr 12).

Odnosząc powyższe do sprawy niniejszej stwierdzić należy, że, po pierwsze, brak zarzutów obrazy prawa procesowego w apelacji skutkować musi przyjęciem stanu faktycznego ustalonego przez Sąd Okręgowy jako stanu ustalonego niewadliwie. Po drugie, jak wcześniej wspomniano, tylko nieważność postępowania Sąd Apelacyjny bierze pod uwagę z urzędu, nie jest zaś uprawniony do samodzielnego poszukiwania czy tworzenia zarzutów procesowych, które ewentualnie w danej sprawie można by postawiać Sądowi pierwszej instancji.

Wobec sfomułowania w apelacji wyłącznie zarzutów naruszenia prawa materialnego, Sąd Apelacyjny za podstawę swego orzeczenia przyjął stan faktyczny ustalony przez Sąd Okręgowy.

Zgodnie z art. 46 ust. 1 ustawy systemowej płatnik składek jest obowiązany według zasad wynikających z przepisów ustawy obliczać, potrącać z dochodów ubezpieczonych, rozliczać oraz opłacać należne składki za każdy miesiąc kalendarzowy. Rozliczenie składek, o których mowa w ust. 1, oraz wypłaconych przez płatnika w tym samym miesiącu zasiłków oraz zasiłków rodzinnych i pielęgnacyjnych podlegających rozliczeniu na poczet składek następuje w deklaracji rozliczeniowej według ustalonego wzoru. Nie podlegają rozliczeniu w deklaracji rozliczeniowej zasiłki wypłacone przez płatnika bezpodstawnie. Deklarację rozliczeniową oraz imienne raporty miesięczne płatnik składek przekazuje bezpośrednio do wskazanej przez Zakład jednostki organizacyjnej (ust. 2).

Artykuł 47 ustawy systemowej określa terminy składania deklaracji rozliczeniowych, imiennych raportów miesięcznych oraz opłacania składek. Zgodnie z ust. 3 tego przepisu płatnik składek jest zobowiązany złożyć, z zastrzeżeniem ust. 3a, deklarację rozliczeniową korygującą w formie nowego dokumentu zawierającego wszystkie prawidłowe dane określone w art. 46 ust. 4 w każdym przypadku, o którym mowa w art. 41 ust. 6, łącznie z raportem miesięcznym korygującym. Płatnicy składek zobowiązani są do składania dokumentów ubezpieczeniowych (dokumentów zgłoszeniowych płatnika składek, zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych, deklaracji rozliczeniowych, imiennych raportów miesięcznych oraz dokumentów korygujących) przez teletransmisję danych przy użyciu programu dopuszczonego do użytku zgodnie z przepisami ustawy o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne (art. 47a).

Zgodnie z art. 48b ustawy systemowej zakład może sporządzać z urzędu zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych, zgłoszenia wyrejestrowania ubezpieczonego z ubezpieczeń społecznych, imienne raporty miesięczne, zgłoszenia płatnika składek, zgłoszenia wyrejestrowania płatnika składek, deklaracje rozliczeniowe oraz dokumenty korygujące te dokumenty, zwane dalej „dokumentami związanymi z ubezpieczeniami społecznymi określonymi w ustawie”. Zakład może korygować z urzędu błędy stwierdzone w dokumentach związanych z ubezpieczeniami społecznymi określonych w ustawie. Zakład może żądać od płatnika składek ponownego złożenia dokumentów związanych z ubezpieczeniami społecznymi określonych w ustawie, jeżeli dokumenty te nie zostały zidentyfikowane w systemie informatycznym Zakładu. Zakład może z urzędu wprowadzać i korygować dane bezpośrednio na kontach ubezpieczonych.

Zgodnie natomiast z art. 84 ust. 6 cytowanej ustawy, jeżeli wypłacenie nienależnych świadczeń zostało spowodowane przekazaniem przez płatnika składek lub inny podmiot nieprawdziwych danych mających wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość, obowiązek zwrotu tych świadczeń wraz z odsetkami, o których mowa w ust. 1, obciąża odpowiednio płatnika składek lub inny podmiot, za cały okres, za który nienależne świadczenia zostały wypłacone.

Odpowiedzialność płatnika składek z art. 84 ust. 6 ustawy systemowej opiera się na winie. Przekazanie nieprawdziwych danych stanowi bowiem czyn niedozwolony, konieczne jest więc stwierdzenie winy według hipotezy: kto przekazuje Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych nieprawdziwe dane, zobowiązany jest do zwrotu kwot świadczonych na ich postawie. Oznacza to, że podstawą odpowiedzialności płatnika składek jest wina w niewykonaniu lub nienależytym wykonaniu obowiązku przekazania organowi rentowemu wymaganych informacji, polegająca na niedochowaniu należytej staranności (tak: wyrok Sądu Najwyższego z 3 marca 2020 roku, II UK 306/18, Legalis nr 2592200).

Odpowiedzialność płatnika składek z tytułu naprawienia szkody wyrządzonej wskutek podania organowi rentowemu nieprawdziwych danych i spowodowania w ten sposób wypłaty nienależnego świadczenia jest odpowiedzialnością deliktową, opartą na winie sprawcy, która nie ma charakteru absolutnego i nie jest niezależna od zachowania organu rentowego. Hipotezą art. 84 ust. 6 objęte są sytuacje przekazywania Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych przez płatnika składek danych mających wpływ na podjęcie przez organ rentowy decyzji o przyznaniu ubezpieczonemu prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych i ich wysokości, jeśli dane te okażą się nieprawdziwe. Ponadto czym innym są „dane nieprawdziwe”, a czym innym „dane nieprawidłowe”, „niekompletne”. Wskazać w tym miejscu należy, że przekazywanie organowi rentowemu przez płatników składek niezbędnych danych następuje w formie właściwych dokumentów. W konsekwencji również dane, o jakich mowa w art. 84 ust. 6 to dane zamieszczone w odpowiednich dokumentach wymienionych w przepisach tej gałęzi prawa (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 3 października 2019 roku, III AUa 162/19, Legalis nr 2259821). Przez „nieprawdziwe dane” należy rozumieć zawarte w dokumentach dane niezgodne z prawdą, rzeczywistością, ze stanem faktycznym, kłamliwe, zmyślone, nierzeczywiste (por. wyrok Sądu Najwyższego z 7 lutego 2018 roku, II UK 673/16, OSNP 2019 Nr 2, poz. 19 i przywołane tam orzecznictwo).

Zgodnie z przeważającym stanowiskiem doktryny, uregulowanie przepisu art. 84 ust. 6 ustawy systemowej odnosi się do przypadków, w których płatnicy składek lub inne podmioty wystawili nieprawdziwe dokumenty, stanowiące przyczynę wydania wadliwego rozstrzygnięcia przez organ rentowy lub sąd. Podstawą odpowiedzialności płatników składek lub innych podmiotów jest przy tym ustalenie, że wystawienie dokumentów zawierających nieprawdziwe dane nastąpiło na skutek ich świadomego działania lub rażącego niedbalstwa („Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych. Komentarz”, red. B. Gudowska, J. Strusińska-Żukowska, C.H. Beck, Warszawa 2011).

Sąd Apelacyjny w tym zakresie podziela stanowisko Sądu Najwyższego zawarte w wyroku z 25 lutego 2015 roku, sygn. akt II UK 127/14, w którym stwierdzono, że organ rentowy odpowiedzialny za wypłatę świadczeń z ubezpieczeń społecznych nie jest zwolniony z dokładnego, merytorycznego zbadania kierowanej do niego dokumentacji. W każdym przypadku, czyli nawet w przypadku ewentualnego podania przez odwołującego nieprawdziwych danych, pozwany organ rentowy - jako organ administracji publicznej odpowiedzialny za wypłatę świadczeń z ubezpieczeń społecznych - nie jest zwolniony z dokładnego, merytorycznego zbadania kierowanej do niego dokumentacji (wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu w wyroku z 23 lipca 2009 roku w sprawie o sygn. akt III AUa 448/09 (LEX numer 628256). Jeśli więc pobranie nienależnych świadczeń spowodowane było nie tylko błędem pracodawcy, ale i organu rentowego, nie można żądać od płatnika składek zwrotu tychże świadczeń.

Odpowiedzialność płatnika składek na podstawie art. 84 ust. 6 wynika z nieprawdziwości przekazanych danych, a nie z ewentualnego przekazania danych niekompletnych. W tym ostatnim przypadku, to na organie rentowym spoczywa obowiązek zgromadzenia dokumentów niezbędnych do wydania decyzji. Jest on też obowiązany jako organ podejmujący decyzje, do kontroli przedstawionych mu dokumentów (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 7 czerwca 2016 roku, III AUa 1122/15, Legalis nr 1487649).

W ocenie Sądu Apelacyjnego, w świetle cytowanych przepisów i orzecznictwa, nie było podstaw do obciążenia wnioskodawcy obowiązkiem zwrotu zawyżonego świadczenia wypłaconego K. K. w okresie od 1 października 2023 roku do 31 grudnia 2023 roku.

Wydanie decyzji z 20 listopada 2023 roku o charakterze zaliczkowym nastąpiło na podstawie art. 120 ust. 2 ustawy emerytalnej, zgodnie z którym organ rentowy przyznaje zainteresowanemu świadczenie w kwocie zaliczkowej, zbliżonej do kwoty przewidywanych świadczeń wtedy, gdy składki należne za okres, z którego ustalono podstawę obliczenia emerytury określonej w art. 26, zostały zewidencjonowane na koncie ubezpieczonego w terminie uniemożliwiającym ich uwzględnienie w podstawie obliczenia świadczenia w dniu wydania decyzji w sprawie prawa do świadczenia i ustalenia jego wysokości.

Decyzje zaliczkowe nie mają charakteru ostatecznego i nie kończą one postępowania w sprawie. Celem wydawania decyzji zaliczkowej jest zapewnienie ubezpieczonemu, którego prawo do renty jest niewątpliwe wypłaty świadczenia, które jest z reguły, jeżeli nie jedynym to głównym źródłem utrzymania, mimo istnienia problemów z precyzyjnym określeniem wysokości tego świadczenia.

Z treści art. 120 ustawy emerytalnej wynika, że zaliczka jest ustalana jedynie w kwocie zbliżonej do przewidywanego świadczenia, a tym samym, świadczenie z definicji ma charakter nietrwały i przede wszystkim prognozowany. Podlega zatem w razie takiej potrzeby korekcie w związku z późniejszą decyzją ustalającą ostatecznie wysokość świadczenia.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, (...)w N.odprowadzającemu składki za ubezpieczona K. K. nie sposób jest przypisać świadomego działania ani rażącego niedbalstwa w odprowadzeniu składek za ubezpieczoną lub w sporządzeniu dokumentacji rozliczeniowej za ubezpieczoną.

Z treści zaświadczenia z 27 października 2023 r. wynikało, że dokumenty rozliczeniowe dotyczące ubezpieczonej za okres od 1 października 2017 roku do 30 maja 2023 roku będą korygowane. Płatnik składek w grudniu 2023 roku złożył korektę dokumentów rozliczeniowych za okres od października do grudnia 2017 roku, od stycznia do kwietnia 2019 roku, od maja 2019 roku do czerwca 2020 r, od lipca 2020 roku do września 2021 roku, od października 2021 roku do października 2022 roku, od listopada 2022 roku do kwietnia 2023 roku i za maj 2023 roku.

Pozwany nie naprowadził jakichkolwiek dowodów, że ustalenie wysokość świadczenia w kwocie zaliczkowej (łącznej emerytury z FUS i okresowej emerytury kapitałowej) w oparciu o przedłożone przez (...)dokumenty z uwzględnieniem zaewidencjonowanych w ZUS informacji dotyczących ubezpieczonej o przebiegu ubezpieczenia i dokumentów rozliczeniowych zawierających dane, podlegające późniejszej korekcie, nastąpiło na skutek świadomego działania lub rażącego niedbalstwa ze strony (...)Ośrodka Pomocy Społecznej.

Z powyższych względów Sąd drugiej instancji podziela stanowisko Sądu Okręgowego, uznającego, że w przedmiotowej sytuacji brak było podstaw do zastosowania art. 84 ust. 6 ustawy systemowej. Zarzuty apelacyjne okazały się więc nieuzasadnione.

W tym stanie rzeczy, Sąd Apelacyjny na podstawie art. 385 k.p.c., orzekł, jak w sentencji.

SSA Iwona Krzeczowska-Lasoń