Wyrok z 17 lutego 2026, sygn. I ACa 1917/25

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 lutego 2026 roku

Sąd Apelacyjny w L. I Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący: Sędzia SA Ewa Mierzejewska

Protokolant: sekretarz sądowy Agnieszka Zdanowicz -Martyna

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 stycznia 2026 roku

w L.

sprawy z powództwa (...) Sp. z o.o. w C.

przeciwko A. Z.

o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną

na skutek apelacji pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w R. z dnia 28 maja 2025 roku, sygn. akt (...)

I.  zmienia częściowo zaskarżony wyrok w ten sposób, że w pkt.1 i pkt. 2, dodaje do ich dotychczasowego brzmienia, w ich końcowej części zapisy o następującej treści: „co do wierzytelności w kwocie 72.480,69 zł (siedemdziesiąt dwa tysiące czterysta osiemdziesiąt złotych i 69/100) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 29 grudnia 2021 roku do dnia zapłaty i kosztami procesu w kwocie 9.042 (dziewięć tysięcy czterdzieści dwa) złote, zasądzonej od M. Z. na rzecz (...) Sp. z o.o. w C. prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w R. z dnia 28 września 2022 roku w sprawie (...)”;

II.  oddala apelację w pozostałej części;

III.  zasądza od A. Z. na rzecz (...) Sp. z o.o. w C. kwotę 4.050 (cztery tysiące pięćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku, którym je zasądzono.

Sygn. akt I ACa 1917/25

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 28 maja 2025 roku Sąd Okręgowy w R. uznał za bezskuteczne w stosunku (...) Sp. z o.o. w C. czynności prawne stanowiące umowę darowizny z dnia 14.03.2018 roku, zawartą przed notariuszem A. S., w Kancelarii (...) w R., przy ul. (...), Repertorium A nr (...), na mocy której M. Z. przeniósł tytułem darowizny na swoją żonę A. Z. udziały w nieruchomościach, a mianowicie: udział wynoszący ½ części we własności zabudowanej nieruchomości położonej w R. obręb R. P. przy ul. (...) nr (...), oznaczonej w ewidencji gruntów numerem (...), o powierzchni 0,0883 ha, dla której Sąd Rejonowy w R. (...) Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi (...) nr(...) oraz udział wynoszący ¼ części we własności niezabudowanej nieruchomości położonej w R. obręb R. P. przy (...), oznaczonej w ewidencji (...) numerem (...), o powierzchni 0,0884 ha, dla której Sąd Rejonowy w R. (...) Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi (...) nr(...); oraz zasądził od A. Z. na rzecz (...) Sp. z o.o. w C. kwotę 16.163,94 złotych tytułem kosztów procesu z odsetkami ustawowymi od kwoty 16.146, 94 złotych od dnia uprawomocnia wyroku do dnia zapłaty.

Podstawę powyższego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne:

Powód (...) Sp. z o. o. z siedzibą w C. w pozwie z dnia 17 marca 2023 roku skierowanym przeciwko pozwanej A. Z. domagał się uznania za bezskuteczną wobec Powoda czynności prawnej w postaci opisanych w sentencji wyroku umów darowizny z uwagi na dokonanie ich z pokrzywdzeniem wierzyciela, którym jest powodowa spółka.

W odpowiedzi na pozew A. Z. wniosła o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powoda na rzecz pozwanej kosztów procesu, podnosząc, że zarówno pozwana jak również M. Z. nie mieli w dniu 14 marca 2018 roku świadomości, a tym bardziej zamiaru, że dokonywane przez nich czynności prawne skutkować mogą pogorszeniem sytuacji przyszłych oraz ewentualnych wierzycieli M. Z..

Sąd Okręgowy ustalił, że powodowa spółka (...) Sp. z o. o. z siedzibą w C. prowadząca działalność polegającą na ochronie osób i mienia, zawarła umowę świadczenia powyższych usług ze spółką (...) Sp. z o.o. z siedzibą w R. (do 10.2021r. spółka posiadała siedzibę w W.), w której funkcję jedynego członka zarządu co najmniej od marca 2017 roku do października 2021 roku pełnił M. Z.. Spółka ta pozostawała dłużnikiem powoda i zaprzestała regulowania zobowiązań wynikających z faktur, w tym także wobec powoda. Powód uzyskał tytuły wykonawcze wydane przeciwko przedmiotowej spółce, jednak egzekucja prowadzona z jej majątku okazała się bezskuteczna. W związku z tym powód wytoczył powództwo o zapłatę należności M. Z., jako członkowi zarządu (...) Sp. z o.o., który ponosił odpowiedzialność za zobowiązania tej spółki, zgodnie z art. 299 KSH. Powód uzyskał tytuł wykonawczy wydany przeciwko dłużnikowi tj. wyrok wydany w dniu 28.09.2022r. przez Sąd Rejonowy w R., V Wydział Gospodarczy w sprawie o sygn. akt (...), któremu Sąd Okręgowy w L. nadał klauzulę wykonalności z dniem 14.12.2022r. W wyroku tym zasądzono od M. Z. na rzecz Powoda kwotę 72.480,69 zł. wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 29.12.2021r. do dnia zapłaty oraz kwotę 9.042,00 zł. tytułem zwrotu kosztów procesu. Na podstawie tego tytułu wykonawczego powód skierował do Komornika Sądowego A. G. przy Sądzie Rejonowym w R. wniosek o wszczęcie postępowania egzekucyjnego. Czynności egzekucyjne nie doprowadziły do wyegzekwowania roszczenia z uwagi na to, że M. Z. nie posiadał środków na rachunkach bankowych, a także nadpłat ani zwrotu podatku. W postępowaniu egzekucyjnym, na rachunek bankowy kancelarii komorniczej do dnia 13.03.2023r, nie wpłynęły jakiekolwiek środki pieniężne. Dłużnik M. Z. złożył wniosek o ogłoszenie upadłości, jako osoba nieprowadząca działalności gospodarczej. Wniosek ten został zarejestrowany w dniu 11.03.2023r. Organ egzekucyjny w dniu 23 stycznia 2023 roku uzyskał z Centralnej Bazy Danych Ksiąg Wieczystych informację o zbyciu przez Dłużnika dwóch nieruchomości w roku 2018. W dniu 14.03.2018r. Dłużnik M. Z. zawarł ze swoją żoną, Pozwaną A. Z. umowę darowizny, na podstawie której M. Z. darował A. Z. swój udział wynoszący 1/2 części we własności zabudowanej nieruchomości położonej w R. obręb R. P. przy ul. (...), oznaczonej w ewidencji gruntów numerem (...), o powierzchni 0,0883 ha, dla której Sąd Rejonowy w R. (...) Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą (...) Nr: (...), a także swój udział wynoszący 1/4 części we własności niezabudowanej nieruchomości położonej w R. obręb R. P. przy ul. (...), oznaczonej w ewidencji gruntów numerem (...), o powierzchni 0,0884 ha, dla której Sąd Rejonowy w R. (...) Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą Kw Nr: (...). Obdarowana - A. Z. darowiznę przyjęła. Umowa ta sporządzona została w formie aktu notarialnego i nadany został jej numer - Repertorium A numer (...). W umowie darowizny Pozwana ustanowiła na rzecz Dłużnika nieodpłatne i dożywotnie prawo użytkowania całego udziału, który w umowie darowizny otrzymała, wynoszący 1/2 części we własności nieruchomości, dla której Sąd Rejonowy w R. (...) Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę (...) nr (...). Dłużnik na ustanowienie powyższego ograniczonego prawa rzeczowego na jego rzecz wyraził zgodę. Strony umowy darowizny potwierdziły także, że przedmiot umowy darowizny został już Obdarowanej - Pozwanej wydany, w dniu zawarcia umowy darowizny. Pozwana została wpisana w dziale II w.w ksiąg wieczystych jako współwłaścicielka udziałów, w miejsce dłużnika, zaś na rzecz dłużnika M. Z. w dziale III księgi wieczystej o nr (...) wpisane zostało nieodpłatne i dożywotnie prawo użytkowania całego udziału należącego do Pozwanej we własności zabudowanej działki nr (...). Pozwana i Dłużnik M. Z. w momencie zawierania tej umowy pozostawali w związku małżeńskim. W tym samym dniu co umowy darowizny i przed tym samym notariuszem małżonkowie Z. zawarli umowę majątkową małżeńską, która wprowadziła w ich związku małżeńskim ustrój rozdzielności majątkowej. Z opinii biegłego z zakresu ekonomii dr P. B. przeprowadzonej w niniejszej sprawie wynika, że sytuacja finansowa spółki (...) spółka z o.o. była zła już w 2015 roku. Od końca 2015 roku spółka była niewypłacalna, a zgodnie z wyliczeniami biegłego wniosek o ogłoszenie jej upadłości powinien zostać złożony najpóźniej 14 stycznia 2016 roku. Sąd obdarzył wiarą zarówno zeznania świadków, jak i pozwanej tylko częściowo, gdyż uznał, je za nastawione na ochronę majątku pozwanej i jej męża i nie polegają na prawdzie. Nie są one wiarygodne w zakresie, w jakim twierdzą, iż sytuacja finansowa spółki była dobra w 2017 i 2018 roku. Niewiarygodne są zeznania A. Z., która podała, że powodem zawarcia umowy o rozdzielność majątkową oraz umowę darowizny było to, że M. Z. często wyjeżdżał w delegacje, zaś pozwana nie była pewna o swoją sytuację majątkową w razie gdyby rozstała się z mężem, a także że sytuacja finansowa spółki, jak i samych małżonków zarówno w 2017, jak i 2018 roku była bardzo dobra, co nie znajduje odzwierciedlenia w zgromadzonym materiale dowodowym w postaci opinii biegłego, którą Sąd ocenił jako rzetelną i spójną.

Oceniając powyższe ustalenia Sąd Okręgowy uznał, że powództwo jest zasadne i zasługuje na uwzględnienie. Pozwana nie sprostała ciążącemu na niej obowiązkowi wykazania, że jej mąż w chwili dokonywania na jej rzecz darowizny nie działał z pokrzywdzeniem wierzyciela. Pomiędzy dokonaniem darowizny nieruchomości przez dłużnika na rzecz pozwanej, a jego niewypłacalnością istnieje związek tego rodzaju, że niewypłacalność M. Z. była w wyższym stopniu, niż miało to miejsce przed dokonaniem czynności. Dłużnik wyzbył się bowiem składnika majątkowego, z którego wierzyciel mógł się zaspokoić. W chwili orzekania M. Z. był niewypłacalny, o czym świadczy przede wszystkim fakt, że w toku egzekucji prowadzonej w stosunku do niego, wierzyciel nie odzyskał długu. Zarówno M. Z., jak i sama spółka (...) sp. z o.o. pozostają niewypłacalni. Potwierdzeniem tego jest wszczęte z jego udziałem postępowanie o ogłoszenie upadłości konsumenckiej. Także dowód w postaci opinii biegłego, daje podstawę do poczynienia takich ustaleń, wobec stwierdzenia biegłego, że w chwili zawierania przedmiotowej umowy darowizny, pozwana spółka nie posiadała płynności finansowej, zaś M. Z. miał wiedzę o przysługujących powodowi względem niego wierzytelnościach wynikających z faktur, stanowiących podstawę wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym z dnia 31.05.2019r. wydanym przez Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy w W., (...) Wydział Gospodarczy, sygn. akt (...), nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym z dnia 27.05.2019r. wydanym przez Sąd Rejonowy(...) w W., (...) Wydział Gospodarczy, sygn. akt (...) i wreszcie wyroku Sądu Rejonowego w R. z dnia 28.09.2022r., sygn. akt (...). W związku z tym, że pozwana na skutek dokonanej czynności prawnej z dłużnikiem, uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie, nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy okoliczność podnoszona przez pozwaną, że w dacie zawarcia umowy darowizny nie wiedziała ona o tym, że spółka (...), której prezesem był jej mąż jest dłużnikiem powoda. Ponadto, w wyniku czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli korzyść majątkową uzyskała osoba będąca w bliskim z nim stosunku, co oznacza, że domniemywa się, że osoba ta wiedziała, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Dlatego uznać należy, że dłużnik M. Z. działał z pokrzywdzeniem wierzyciela, skoro na skutek przedmiotowej darowizny stał się on niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności. Spełnione zostały zatem wszystkie przesłanki do uwzględnienia skargi pauliańskiej strony powodowej.

Jako podstawę rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy wskazał przepisy art. 527 kc art. 529 kc, art. 531§ 1 kc. O kosztach procesu orzekł na podstawie art. 98 kpc.

Apelację od powyższego wyroku wniosła pozwana.

Zaskarżyła wyrok w całości zarzucając:

nieważność postępowania na podstawie art. 379 pkt 5 k.p.c., jako że w sprawie nie wzięły udziały wszystkie podmioty, które winny być legitymowane biernie do powyższego. W zakresie roszczenia o uznanie za bezskuteczną wobec Powoda czynności prawnej w postaci umowy darowizny udziału 1/2 części we własności: zabudowanej nieruchomości położonej w R. objętej (...) nr: (...) - legitymowanym biernie po stronie pozwanej powinien być również Pan M. Z.. Ocena okoliczności przeniesienia własności nieruchomości nie może być rozpatrywana w oderwaniu od ustanowienia służebności osobistej na rzecz dłużnika powoda - Pana M. Z. ustanowionej tym samym aktem notarialnym. W umowie darowizny Pozwana ustanowiła na rzecz M. Z. nieodpłatne i dożywotnie prawo użytkowania całego udziału, który w umowie darowizny otrzymała, a Dłużnik na ustanowienie powyższego ograniczonego prawa rzeczowego na jego rzecz wyraził zgodę. Osobista służebność jest ważna i została ujawniona w księdze wieczystej prowadzonej dla w/w nieruchomości;

nieważność postępowania na podstawie art. 379 pkt 5 k.p.c. tj. polegająca na braku w sentencji wyroku uwzględniającego skargę pauliańską przedmiotowo i kwotowo sprecyzowanej wierzytelność, podlegającej ochronie wyrokiem. - jako warunku koniecznego skuteczności wyroku ze skargi pauliańskiej. Uznając czynność dłużnika za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela, Sąd nie ma na celu ochrony wszystkich wierzytelności, ale tylko tych, których ochrona jest żądana przez wierzyciela i jest usprawiedliwiona na podstawie przepisów art. 527 Kodeksu cywilnego. Zatem wyrok taki zawsze chroni dokładnie określoną konkretną wierzytelność, co powinno być uwzględnione w jego treści, ze względu na ścisłe powiązanie rozstrzygnięcia ze wskazaną wierzytelnością. Celem jest uniemożliwienie wierzycielowi wykorzystania pozytywnego wyroku w celu egzekucji innych jego wierzytelności wobec dłużnika, które nie są objęte ochroną przewidzianą w art. 527 k.c. Brak w sentencji wyroku wskazania w jakim celu i zakresie - tj. wobec jakiej wierzytelności - została uznana za bezskuteczną umowa darowizny zawarta w dniu 14.03.2018 r. przed notariuszem A. S., w (...) w R., przy ul(...), Repertorium A nr (...), powoduje istotne naruszenie możliwości obrony swych praw poprzez brak możliwości ustalenia zakresu ochrony jaką uzyskał powód a tym samym pozwany co jest sprzeczne z istotą wyroku w sprawie skargi pauliańskiej. (Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11 października 1995 r., III CZP 139/95, OSNC 1996, nr 1, poz. 17 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2015 r., V CSK 305/14).

Powyższe stanowi również naruszenie prawa materialnego tj. art. 527 § 1 i 2 k.c. poprzez niewłaściwe ich zastosowanie polegające na pozostawieniu w obrocie prawnym wyroku Sądu Okręgowego w R. z dnia 28 maja 2025 r., uwzględniającego powództwo o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną pomimo tego, że sentencja tego wyroku nie oznacza konkretnej wierzytelności, ze względu na którą udzielono ochrony oraz naruszenie art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez usankcjonowanie stanu, w którym wszelkie wierzytelności przysługujące powodowi względem dłużnika M. Z. korzystałyby z ochrony na podstawie wydanego wyroku, co mogłoby to spowodować nieuprawniony uszczerbek majątkowy u pozwanej bez możliwości skutecznego złożenia powództwa przeciwegzekucyjnego;

naruszenie przepisów postępowania mające istoty wpływ na wynik sprawy tj. 235 (2) § 1 k.p.c., polegające na pominięciu dowodu z zeznań świadka M. Z. pomimo, że nie wystąpiły żadne przesłanki wskazane w rzeczonym przepisie do wydania takiego postanowienia. Pominięcie dowodu nastąpiło z powodu stawiennictwa świadka w trybie zdalnym na rozprawie dnia 13 kwietnia 2024 roku zamiast stacjonarnie i pomimo, że świadek stawił się osobiście na kolejny termin rozprawy w siedzibie Sądu dnia 8 maja 2024 r. Sąd oddalił wniosek o zmianę postanowienia w zakresie pominięcia przesłuchania świadka. Tym samym doszło do:

sprzeczności istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego wskutek naruszenia przepisu postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 233 § 1 kpc polegające błędnej i dowolnej ocenie przez Sąd uznania przesłanki działania dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela za udowodnioną, pomimo braku przesłuchania dłużnika w tej sprawie.

Skarżąca wskazała, że okoliczność działania dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli została ustalona przez sąd pierwszej instancji niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy oraz, że istotny dla rozstrzygnięcia fakt, tj. wierzytelność, podlegająca ochronie wyrokiem nie został ustalony przez sąd pierwszej instancji.

Wskazując na powyższe zarzuty, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku, zniesienie postępowania przed Sądem pierwszej instancji w całości lub w części tj. w zakresie dotkniętym nieważnością postępowania i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w R. do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie kosztach postepowania apelacyjnego, ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości; ewentualnie gdyby Sąd nie przychylił się do powyższego wniosku, o uchylenie w całości zaskarżonego orzeczenia oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, jeśli Sąd II instancji uzna, że Sąd I instancji nie rozpoznał istoty sprawy lub wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.

Sąd Apelacyjny zważył co następuje:

Apelacja jest częściowo zasadna.

Sąd Okręgowy rozpoznając sprawę dokonał w sposób prawidłowy ustaleń faktycznych w odniesieniu do okoliczności istotnych dla jej rozstrzygnięcia, a także przeprowadził prawidłową ocenę tych ustaleń, wraz z trafną subsumpcją, wyprowadzając z zebranego materiału dowodowego słuszne wnioski odnośnie do podstaw uznania za bezskuteczne wobec powoda czynności prawnych dokonanych przez dłużnika z pozwaną. Ustalenia te i ich ocenę prawną Sąd Apelacyjny podziela i przyjmuje je za własne.

Najdalej idącym zarzutem apelacji jest zarzut nieważności postępowania, której skarżąca upatruje w dwóch podstawach, a mianowicie: w wadliwym zdaniem skarżącej ukształtowaniu podmiotowym stron procesu oraz w nie wskazaniu przez Sąd I instancji w sentencji zaskarżonego wyroku wierzytelności, której ochrony ma dotyczyć złożona przez powoda skarga pauliańska.

O ile pierwszą ze wskazanych podstaw rzekomej nieważności postępowania należy uznać za nieuzasadnioną (o czym w dalszej części motywów), o tyle zgodzić się należy z zarzutem wadliwego sformułowania przez Sąd I instancji sentencji zaskarżonego wyroku poprzez zaniechanie sprecyzowania w nim wierzytelności, której ochronie służy rozstrzygnięcie o uznaniu czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną, z tym, że wskazana wadliwość orzeczenia nie skutkuje jego nieważnością, lecz koniecznością zmiany.

Wskazać należy, że treść wskazanego w apelacji przepisu art. 527 kc, w oparciu o który uwzględnione zostało powództwo zapewniające stronie powodowej ochronę wobec niewypłacalności dłużnika, nie zawiera wskazówek odnośnie do sformułowania, jakie winien zawierać wyrok uwzględniający skargę pauliańską, co wynika z faktu, że przepis ten stanowi podstawę materialnoprawną roszczenia, natomiast nie reguluje formalno- prawnych wymogów rozstrzygnięcia uwzględniającego roszczenie. Kwestia sposobu sformułowania wyroku w tej kategorii spraw została wypracowana w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w świetle których, nie może budzić wątpliwości, że sentencja wyroku uwzględniającego powództwo na tej podstawie prawnej powinna określać wierzytelność zarówno pod względem podmiotowym, jak i przedmiotowym. Wyrok wydany w tego rodzaju sprawie winien wskazywać nie tylko osobę wierzyciela pokrzywdzonego na skutek czynności prawnej dokonanej przez dłużnika, ale również określać konkretną wierzytelność, ze względu na którą czynność prawną dłużnika uznaje się za bezskuteczną w stosunku do danego wierzyciela (por.m.in. wyrok Sądu Najwyższego: z dnia 13 lutego 1970 r., III CRN 546/69; OSNCP 1970, nr 10, poz. 192; uchwałę z dnia 11 października 1995 r., III CZP 139/95, OSNC 1996, Nr 1, poz. 17; wyrok z dnia 5 czerwca 2002 r., II CKN 1336/00, niepubl.; wyrok z dnia 17 września 2003 r., II CK 10/02, niepubl.).

Dla wyjaśnienia zasadności wymogu takiego sformułowania wyroku należy przywołać również uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 11 października 1995 roku w sprawie sygn. akt III CZP 139/95, odwołującej się z kolei do stanowiska wyrażonego w orzeczeniu SN z dnia 13 lutego 1970 roku, sygn. akt III CRN 546/69, w którym wskazano, że instytucja skargi pauliańskiej znajduje zastosowanie tylko wówczas, gdy wierzytelność przysługująca pokrzywdzonemu wierzycielowi względem określonego dłużnika jest realna i skonkretyzowana, idzie bowiem o to, aby ochrony w następstwie wyroku uwzględniającego powództwo nie doznawały wszelkie bliżej nieoznaczone prawa powoda, a jedynie konkretna wierzytelność wynikająca z określonego stosunku prawnego, stanowiąca przedmiot żądania, a tym samym przedmiot rozstrzygnięcia sądowego.

W konsekwencji powyższego, choć słusznym jest zarzut pozwanej, że w sentencji zaskarżonego wyroku brak jest określenia wierzytelności, której ochronie ma on służyć, to jednak okoliczność ta, nie oznacza, że wyrok jest z tej przyczyny nieważny. Wskazany brak nie stanowi bowiem żadnej z przesłanek nieważności postępowania przewidzianych w ar. 379 kpc, których stwierdzenie powoduje nieważność wszystkich czynności dokonanych w postępowaniu nimi obarczonym, w tym wydanego w takim procesie wyroku.

Równocześnie, należy zgodzić się ze skarżącą, że określenie w sentencji wyroku wierzytelności powódki, której ochrona uzasadniała stwierdzenie bezskuteczności umowy darowizny zawartej przez dłużnika z pozwaną, jest warunkiem jego skuteczności. Tego rodzaju sprecyzowanie służy bowiem zarówno możliwości prowadzenia skutecznej egzekucji przez wierzyciela, jak i stanowi zabezpieczenie dla dłużnika, uniemożliwiając egzekwowanie na jego podstawie innych praw, aniżeli objęte ochroną w tym wyroku (innych ewentualnych wierzytelności powoda).

Wadliwość zaskarżonego wyroku polegająca na niesprecyzowaniu w nim wierzytelności powodowej spółki, której ochronie służy niniejszy proces podlega skorygowaniu w postępowaniu odwoławczym. Doprecyzowanie sentencji wyroku polegające na wskazaniu konkretnej wierzytelności, której podstawy, wysokości i wymagalności dotyczą dokonane przez Sąd I instancji ustalenia faktyczne, nie zakwestionowane w tym zakresie w apelacji, stanowi bowiem ograniczenie (w stosunku do treści wyroku zaskarżonego apelacją) zakresu odpowiedzialności pozwanej (obowiązku znoszenia), jaką ponosić będzie skarżąca wobec powódki na podstawie rzeczonego wyroku. Tym samym, nie jest to zmiana zaskarżonego orzeczenia na niekorzyść skarżącej, której dopuszczalność została wyłączona w oparciu o przepis art. 384 kpc.

Zarzutu nieważność postępowania skarżąca upatruje również w wadliwym, jej zdaniem, ukształtowaniu kręgu podmiotów biorących udział w postępowaniu. Jest to zarzut chybiony. Okoliczność polegająca na tym, że pozwana, obdarowana przez dłużnika nieruchomością, równocześnie z przyjęciem darowizny dokonała obciążenia darowanej nieruchomości służebnością osobistą na rzecz dłużnika, nie daje podstawy ustalenia legitymacji biernej dłużnika w sprawie o stwierdzenie bezskuteczności czynności prawnej darowizny.

Wniosek taki wynika już z treści art. art. 531 § 1 kc, zgodnie z którym sposobem wykonania prawa zaskarżenia czynności dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela jest wytoczenie powództwa (skargi pauliańskiej) przeciwko osobie trzeciej, która wskutek tej czynności uzyskała korzyść majątkową. Przepis ten nie daje żadnych podstaw prawnych do przypisania legitymacji biernej dłużnikowi, także wówczas gdy przy dokonaniu zaskarżonej czynności ustanowiono na rzecz dłużnika ograniczone prawo rzeczowe w postaci służebności osobistej, jak to miało miejsce w niniejszej sprawie.

Zawarty w apelacji zarzut rzekomej nieważności postępowania wywodzony z powodu nie uczestniczenia w procesie po stronie pozwanej również dłużnika M. Z., wiązał się z koniecznością oceny, czy w sytuacji gdy umowa darowizny połączona została z ustanowieniem służebności osobistej na rzecz dokonującego darowizny dłużnika, legitymowana biernie była jedynie obdarowana A. Z., czy również jej małżonek, będący dłużnikiem, na rzecz którego została ustanowiona służebność.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalone jest stanowisko, zgodnie z którym przeniesienie przez dłużnika własności nieruchomości zabudowanej na rzecz osoby trzeciej, z równoczesnym obciążeniem tej nieruchomości na rzecz dłużnika służebnością osobistą, z punktu widzenia przesłanki pokrzywdzenia wierzyciela powinno być traktowane jako jedna czynność prawna, w ramach której świadczeniu dłużnika polegającemu na przeniesieniu prawa własności nieruchomości, odpowiada świadczenie osoby trzeciej w postaci ustanowienia nieodpłatnej służebności osobistej (zob. wyroki SN z 14 listopada 2012 r., II CSK 206/12, i z 4 marca 2022 r., II CSKP 57/22).

W praktyce oznacza to, że w przypadku gdy dłużnik darujący nieruchomość osobie trzeciej zostaje równocześnie beneficjentem ustanowionej na jego rzecz przez obdarowaną osobę trzecią służebności osobistej obciążającej darowaną nieruchomość, to ocenę przesłanki pokrzywdzenia wierzyciela, zdefiniowanej w art. 527 § 2 kc należy odnosić do całości czynności prawnej dokonanej przez tegoż dłużnika z osobą trzecią, a więc zarówno darowizny, jak i ustanowienia służebności. Jak bowiem zostało wyjaśnione w judykaturze Sądu Najwyższego, czynność prawna darowizny połączona z obciążeniem darowanej nieruchomości służebnością, prowadzi do pokrzywdzenia wierzyciela, nie tylko z powodu wyzbycia się przez dłużnika składnika majątkowego, z którego wierzyciel mógłby uzyskać zaspokojenie, ale także z racji obciążenia darowanej nieruchomości służebnością osobistą skuteczną erga omnes, co powoduje, że możliwość przeprowadzenia skutecznej egzekucji w takiej sytuacji doznaje istotnego ograniczenia i ma wpływ na zakres ewentualnego zaspokojenia (wyrok SN z dnia 14 listopada 2012 roku w sprawie sygn. akt II CSK 206/12). Wyjaśniono ponadto, że w przypadku tzw. darowizny obciążliwej, tj. dokonanej z równoczesnym obciążeniem przedmiotu darowizny przez obdarowanego ograniczonym prawem rzeczowym ustanowionym na rzecz darczyńcy, nie wchodzi w rachubę podstawa przysporzenia właściwa dla umowy darowizny ( causa donandi), która wymaga dokonania czynności prawnej wyłącznie po to, aby nastąpiło przysporzenie na rzecz innej osoby bez żadnego ekwiwalentu (art. 888 § 1 k.c.). Świadczeniu dłużnika polegającemu na przeniesieniu prawa własności nieruchomości, odpowiada bowiem w takim przypadku świadczenie obdarowanej osoby trzeciej (pozwanej) w postaci obciążenia nabytej nieruchomości służebnością osobistą na rzecz dłużnika. Sytuację tę wskazane orzecznictwo odróżnia od przypadku, w którym osoba obdarowana nieruchomością obciąża przedmiot darowizny ograniczonym prawem rzeczowym na rzecz osoby innej aniżeli będący darczyńcą dłużnik. W takim bowiem przypadku ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego nie stanowi czynności połączonej z czynnością darowizny, lecz stanowi odrębną czynność prawną, nawet, jeśli została ona zawarta w tym samym dniu, co darowizna, a nawet opisana w tym samym akcie notarialnym, co czynność darowizny. W konsekwencji, jedynie w tym ostatnim przypadku przesłanka pokrzywdzenia wierzyciela w rozumieniu art. 527 § 2 kc nie może być odnoszona do całości umowy zawierającej dwie odrębne czynności, lecz do każdej z nich z osobna, co z kolei wiąże się z koniecznością udziału w procesie ze skargi pauliańskiej po stronie pozwanych, tych wszystkich osób na rzecz których nastąpiło ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego, a które nie są dłużnikiem wierzyciela domagającego się ubezskutecznienia czynności dokonanej z jego pokrzywdzeniem.

Inaczej natomiast wygląda sytuacja kręgu osób legitymowanych biernie w procesie ze skargi pauliańskiej, gdy jak w niniejszej sprawie, ustanowienie służebności nastąpiło na rzecz będącego darczyńcą dłużnika. Wówczas bowiem przesłanka pokrzywdzenia wierzyciela badana jest i odnoszona do całości dotyczącej dłużnika czynności prawnej, która w stanie faktycznym sprawy dokonana została aktem notarialnym z 14 marca 2018 roku (tj. czynność prawna darowizny uczynionej przez dłużnika na rzecz osoby trzeciej i czynność prawna obciążenia nieruchomości przez obdarowaną osobę trzecią służebnością osobistą ustanowioną na rzecz dłużnika). W takim bowiem przypadku niedopuszczalne jest „rozszczenienie” obu tych czynności, a w konsekwencji, krąg podmiotów legitymowanych biernie w takim procesie wyznaczony jest zgodnie z art. 531 §1 kc, co oznacza możliwość wytoczenia powództwa jedynie przeciwko obdarowanej osobie trzeciej (jej następcom prawnym), nie zaś przeciwko dłużnikowi.

Jako wyjaśnienie przyczyn rozróżnienia czynności ustanowienia ograniczonego prawa rzeczowego na rzecz darczyńcy od czynności takiej dokonanej na rzecz innej osoby trzeciej, nie będącej darczyńcą, a tym samym dłużnikiem, w orzecznictwie wskazuje się na fakt, że jedynie w przypadku dłużnika, przeniesienie prawa własności w zamian za obciążenie darowanej nieruchomości ograniczonym prawem rzeczowym ustanowionym na jego rzecz, zbliża tę czynność prawną do stypizowanej w Kodeksie cywilnym umowy dożywocia (art. 908 kc i nast.) i jedynie w odniesieniu do dłużnika przesłanka pokrzywdzenia wierzyciela, zdefiniowana w art. 527 § 2 k.c., powinna być odnoszona do całości dotyczącej go czynności prawnej dokonanej jednym aktem notarialnym, natomiast nie ma ku temu podstaw w odniesieniu do umów ustanowienia służebności osobistych zawartych przez osoby nie będące dłużnikami, którzy w przeciwieństwie do dłużnika, nie są darczyńcami nieruchomości (zob. powołany wyżej wyrok SN z 14 listopada 2012 r., II CSK 206/12).

Ponadto w orzecznictwie zostało wyjaśnione, że wydany w procesie pauliańskim wyrok uwzględniający powództwo nie rodzi bezpośrednio żadnego zobowiązania osoby trzeciej, a orzeka jedynie o ubezskutecznieniu czynności prawnej zawartej przez tę osobę z nielojalnym względem wierzyciela dłużnikiem, a co za tym idzie, kwestionowanie czynności prawnej może odnosić się tylko do stron tej czynności (ewentualnie ich następców prawnych), zaś w procesie wszczętym na podstawie art. 527 § 1 kc legitymowanym biernie jest tylko kontrahent dłużnika.

Reasumując, należy stwierdzić, że skoro zaskarżona w niniejszym procesie czynność prawna dokonana aktem notarialnym z dnia 14 marca 2018 roku (k.40-42) polegała na równoczesnym z darowizną obciążeniu darowanej nieruchomości służebnością osobistą na rzecz darczyńcy, to „fragment” dokonanej czynności prawnej (obciążenie służebnością), nie stanowi przedmiotu odrębnego badania z punktu widzenia przesłanek skargi pauliańskiej, a w konsekwencji, nie uzasadnia legitymacji biernej w tym procesie beneficjenta służebności, jakim jest dłużnik M. Z..

W przywołanych przez skarżącą orzeczeniach, które w jej ocenie miałyby uzasadniać legitymację bierną M. Z., a które zostały już wyżej omówione, Sąd Najwyższy wskazał odmienny od niniejszej sprawy stan faktyczny, w którym osoba, na której rzecz ustanowiono służebność osobistą jest legitymowana biernie w sprawie o uznanie takiej czynności prawnej za bezskuteczną w stosunku do powoda, a mianowicie przypadek, gdy żądanie powoda dotyczy ustanowienia służebności osobistej na rzecz innej osoby aniżeli dłużnik przenoszący własność nieruchomości. W odniesieniu natomiast do beneficjenta służebności osobistej, którym jest dłużnik, również w tych wskazanych przez skarżącą orzeczeniach Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że skoro wydany w procesie pauliańskim wyrok uwzględniający powództwo nie rodzi bezpośrednio żadnego zobowiązania osoby trzeciej, a orzeka jedynie o ubezskutecznieniu zawartej przez tę osobę czynności prawnej z nielojalnym względem wierzyciela dłużnikiem, to oznacza, że w procesie wszczętym na podstawie art. 527 § 1 kc legitymowanym biernie jest tylko kontrahent dłużnika, gdyż kwestionowanie czynności prawnej może odnosić się tylko do stron tej czynności (ewentualnie ich następców prawnych).

Pozwanie w procesie ze skargi pauliańskiej bezpośrednio osoby, na rzecz której osoba trzecia rozporządziła uzyskaną korzyścią, możliwe jest w oparciu o przepis art. 531 § 2 kc, który dotyczy dalszego kontrahenta osoby trzeciej, na którego przeszła własność nieruchomości, nie zaś pierwotnego dłużnika, na rzecz którego osoba trzecia ustanowiła służebność osobistą, a którym w niniejszej sprawie jest M. Z. - dłużnik i zarazem mąż pozwanej. Nie zachodziły zatem podstawy do ustalenia legitymacji biernej tej osoby w niniejszym procesie, a wydany bez jego udziału wyrok nie jest dotknięty nieważnością.

W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 235 ^{( 2)} § 1 kpc, do którego miałoby dojść z uwagi na zaniechanie przeprowadzenia przez Sąd I instancji dowodu z zeznań świadka M. Z., należy stwierdzić, że o ile przyczynę pominięcia dowodu stanowiło stawiennictwo świadka zdalnie, a nie stacjonarnie, to nie był to uzasadniony powód decyzji o pominięciu dowodu, to równocześnie, biorąc pod uwagę okoliczności, które wskazał pełnomocnik pozwanej w odpowiedzi na pozew (k. 105), a których miałyby dotyczyć zeznania świadka, to dowód ten należy uznać za zbędny dla wyjaśnienia sprawy.

Mianowicie, informacje dotyczące kondycji finansowej spółki (...) sp. z o.o. przed dniem 14 marca 2018 roku zostały wskazane w opinii biegłego, którą Sąd Okręgowy obdarzył walorem wiarygodności, a skarżąca oceny tej nie zakwestionowała. Należało zatem przyjąć, że M. Z. mógłby udzielić w swoich zeznaniach informacji jedynie tożsamych ze wskazanymi przez biegłego, a opartych na raportach finansowych spółki. Powielanie ich przez świadka nie było zatem konieczne dla dokonania ustaleń w tym zakresie. Stanowiąca podstawę ustaleń faktycznych opinia biegłego zawiera również informacje dotyczące daty powstania niewypłacalności spółki, co także czyni zbędnym dokonywanie dalszych ustaleń na podstawie twierdzeń dłużnika. Natomiast przyczyny powstania niewypłacalności, a także nie złożenia przez dłużnika wniosku o ogłoszenie upadłości spółki nie są istotne z punktu widzenia przesłanek skargi pauliańskiej, co czyni zbędnym postępowanie dowodowe w tym zakresie. Zważywszy na domniemania prawne wynikające z faktu nieodpłatności czynności prawnej, której dotyczy skarga, jak również z faktu dokonania przez dłużnika darowizny na rzecz osoby bliskiej (żony), również stan świadomości stron umowy darowizny odnośnie do pokrzywdzenia tą czynnością wierzyciela oraz działania z zamiarem ich pokrzywdzenia przy dokonywaniu czynności są prawnie irrelewantne.

Mając powyższe na uwadze, należało uznać, że zarzuty apelacji spowodowały zamierzony skutek jedynie w odniesieniu do zmiany zaskarżonego wyroku poprzez wskazanie w jego treści wierzytelności powoda, podlegającej ochronie w trybie niniejszego procesu, o czym Sąd Apelacyjny orzekł na podstawie art. 386§1 kpc. Natomiast w pozostałej części zarzuty apelacji są pozbawione podstaw faktycznych oraz prawnych, co skutkowało oddaleniem apelacji w tym zakresie, stosownie do art. 385 kpc.

Z uwagi na to, że uwzględnienie apelacji dotyczy jedynie jej niewielkiego zakresu, zaś apelacja nie spowodowała zmiany zaskarżonego wyroku co istoty sprawy, pozwaną należało uznać za przegrywającą to postępowanie w przeważającej części i obciążyć ją w całości obowiązkiem zwrotu kosztów procesu poniesionych przez powódkę w postępowaniu apelacyjnym, stosownie do art. 100 kpc w związku z art. 391§1 kpc. Koszty te obejmują wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika powódki w kwocie 4.050 złotych, ustalone zgodnie z §2 pkt 6 w związku z §10 ust. 1 pkt 2 33rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2022 roku w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U z 2024 roku, poz. 762).