Wyrok z 10 marca 2026, sygn. I ACa 917/24
Pokaż pozostałe podstawy prawne (9)
Sygn. akt I ACa 917/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 10 marca 2026 r.
Sąd Apelacyjny we Wrocławiu I Wydział Cywilny w składzie:
Przewodniczący: Sędzia SA Sławomir Jurkowicz
Protokolant: Adam Paluszek
po rozpoznaniu w dniu 10 marca 2026 r. we Wrocławiu na rozprawie
sprawy z powództwa Ł. Ł. i N. Ł.
przeciwko (...) S.A. we A.
o zapłatę i ustalenie
na skutek apelacji strony pozwanej
od wyroku Sądu Okręgowego w Świdnicy
z dnia 11 grudnia 2023 r. sygn. akt I C 2043/21
1. uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I w części zasądzającej od strony pozwanej na rzecz powodów kwotę 169 331,65 zł (sto sześćdziesiąt dziewięć tysięcy trzysta trzydzieści jeden złotych 65/100) i umarza postępowania w tym zakresie;
2. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że:
- w punkcie I zasądza od strony pozwanej na rzecz powodów odsetki ustawowe za opóźnienie od kwoty 63 569,00 zł (sześćdziesiąt trzy tysiące pięćset sześćdziesiąt dziewięć złotych 00/100) od dnia 6 maja 2021 r. do 16 listopada 2021 r. oddalając powództwo w zakresie roszczenia odsetkowego w pozostałej części;
- w punkcie IV koszty procesu wzajemnie znosi;
3. oddala apelację w pozostałym zakresie;
4. znosi wzajemnie koszty postępowania apelacyjnego.
UZASADNIENIE
Zaskarżonym wyrokiem 11 grudnia 2023 r., Sąd Okręgowy w Świdnicy w punkcie I zasądził od strony pozwanej (...) Bank S.A. we A. łącznie na rzecz powodów Ł. Ł., N. Ł. kwotę 169.331,65 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwoty 63.569 zł od dnia 6 maja 2021r. do dnia zapłaty i od kwoty 105.762,65 zł od dnia 1 września 2023r. do dnia zapłaty; w punkcie II oddalił powództwo w dalszej części; w punkcie III ustalił, że umowa o kredyt nr (...) z dnia 1 sierpnia 2007r. zawarta pomiędzy stronami jest nieważna; w punkcie IV zasądził od strony pozwanej łącznie na rzecz powodów kwotę 8.417 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów procesu; w punkcie V nakazał stronie pozwanej, aby uiściła na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Świdnicy kwotę 369,01 zł tytułem wynagrodzenia biegłego poniesionego tymczasowo przez Skarb Państwa.
Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w oparciu o ustalenia faktyczne, poczynione przez Sąd Okręgowy jak na k. 454-456.
Apelację od wyroku wywiodła strona pozwana zaskarżając go w części, tj. co do pkt I, III, IV i V wnosząc przy tym o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powodów solidarnie na rzecz strony pozwanej zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego za obie instancje, według norm przepisanych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia zasądzającego koszty do dnia zapłaty. Ewentualnie, strona apelująca wniosła o uchylenie wyroku w zaskarżonej części oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenie od powodów na rzecz strony pozwanej zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego za obie instancje, według norm przepisanych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia zasądzającego koszty do dnia zapłaty.
Strona pozwana ponowiła ewentualny zarzut potrącenia, wskazując, że w przypadku nieważności umowy, stronie pozwanej przysługuje roszczenie o zwrot kwoty udzielonego kredytu.
Zapadłemu rozstrzygnięciu zarzucono zarówno uchybienia w zakresie zastosowania norm prawa procesowego, jak również przepisów materialnoprawnych, które to zarzuty zostały obszernie rozwinięte na kartach 2-6 apelacji (k. 470-472).
Powodowie wnieśli o oddalenie apelacji oraz zasądzenie od strony pozwanej na rzecz powodów kosztów postępowania odwoławczego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas od uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono do dnia zapłaty.
W piśmie z dnia 25 kwietnia 2025 r. powodowie cofnęli w części pozew bez zrzeczenia się roszczenia co do roszczenia o zapłatę w zakresie kwoty 169.331,65 zł. Jednocześnie podtrzymując roszczenie co do odsetek ustawowych licznych od kwoty 63.569 zł od dnia 6 maja 2021 r. do dnia 11 kwietnia 2025 r. oraz od kwoty 105.762,65 zł od dnia 1 września 2023 r. do dnia 11 kwietnia 2025 r. W uzasadnieniu wskazali, że strona pozwana wytoczyła powództwo o zapłatę 180.740,08 zł stanowiącej kwotę wypłaconego kapitału, jednocześnie stawiając swoja wierzytelność w stan wymagalności. Podnieśli, że wezwali pozwany Bank do zapłaty kwoty 52.640 zł stawiając sumę spłat nieobjęta powództwem kredytobiorców uiszczonych tytułem spłat rat kapitałowo odsetkowych przez Ł. Ł. w okresie od 13 maja 2021 r. do 10 lutego 2025 r. w stan wymagalności, a następnie złożyli w dniu 11 kwietnia 2025 r. oświadczenie o potrąceniu wzajemnych wierzytelności. Oświadczenie o potrąceniu zostało przez Bank odebrane w dniu 17 kwietnia 2025 r. Wnieśli również o nieobciążanie powodów obowiązkiem zwrotu kosztów procesu na rzecz strony pozwanej, na zasadzie wyrażonej w art. 102 k.p.c.
W piśmie z dnia 7 maja 2025 r. strona pozwana nie wyraziła zgody na cofnięcie powództwa i podtrzymała zgłoszony zarzut potrącenia. Na wypadek uznania cofnięcia powództwa za skuteczne, wniosła o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego.
W piśmie z dnia 19 maja 2025 r. powodowie cofnęli pozew ze zrzeczeniem się roszczenia co do roszczenia o zapłatę kwoty 169.331,65 zł. Jednocześnie podtrzymując roszczenie co do odsetek ustawowych licznych od kwoty 63.569 zł od dnia 6 maja 2021 r. do dnia 11 kwietnia 2025 r. oraz od kwoty 105.762,65 zł od dnia 1 września 2023 r. do dnia 11 kwietnia 2025 r.
W piśmie z dnia 26 czerwca 2025 r. strona pozwana wniosła o zasądzanie na swoją rzecz od powodów solidarnie kosztów postępowania według norm przepisanych, w ty, kosztów zastępstwa procesowego.
Sąd Apelacyjny uzupełniająco ustalił:
Pozwem z dnia 13 listopada 2024 r. (...) Bank S.A. z siedzibą we A. domagał się zasądzenia od Ł. Ł. i N. Ł. kwoty 180.740,08 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie tytułem zwrotu nominalnej wysokości środków pieniężnych otrzymanych przez pozwanych na podstawie umowy kredytu hipotecznego nominowanego do waluty CHF nr (...) z dnia 1 sierpnia 2007 r. oraz kwoty 35.996,71 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie tytułem zapłaty bezpodstawnego wzbogacenia (korzyści), które wystąpi po stronie pozwanej w przypadku prawomocnej oceny, że umowa jest nieważna, powstałego wobec obowiązku zwrotu realnej, a nie jedynie nominalnej kwoty środków pieniężnych otrzymanych na podstawie umowy.
Bezsporne
Pismem z dnia 9 kwietnia 2025 r., doręczonym stronie pozwanej w dniu 11 kwietnia 2024 r., powodowie wezwali stronę pozwaną do zapłaty w terminie 3 dni od otrzymania wezwania kwoty 52.640 zł stanowiącej sumę spłat nieobjętą powództwem kredytobiorców uiszczonych w okresie od 13 maja 2021 r. do dnia 10 lutego 2025 r.
Dowód: wezwanie do zapłaty z dnia 9.04.2025 r. wraz z potwierdzeniem śledzenia przesyłki, k. 511-512.
Pismem z dnia 11 kwietnia 2025 r., doręczonym stronie pozwanej w dniu 17 kwietnia 2025 r. powodowie złożyli stronie pozwanej oświadczenie o potrąceniu kwoty 221.971,65 zł z przysługującą bankowi względem powodów wierzytelnością o zwrot kwoty 180.740,08 zł.
Dowód: oświadczenie o potrąceniu wraz z potwierdzeniem nadania i śledzenia przesyłki, k.513-515.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja strony pozwanej okazała się zasadna jedynie w niewielkiej części i skutkowała zmianą zaskarżonego wyroku w zakresie pkt I wyroku. W pozostałym zakresie apelacja strony pozwanej podlegała oddaleniu. Pozostała modyfikacja zaskarżonego wyroku wyniknęła natomiast ze skutecznego cofnięcia powództwa w zakresie kwoty 169.331,65 zł dokonanej przez powodów.
Z uwagi na cofnięcie powództwa co do kwoty 169.331,65 zł postępowanie w tym zakresie podlegało umorzeniu. Zgodnie z art. 203 § 1 k.p.c. pozew może być cofnięty bez zezwolenia pozwanego aż do rozpoczęcia rozprawy, a jeżeli z cofnięciem połączone jest zrzeczenie się roszczenia - aż do wydania wyroku. Wbrew przy tym literalnej wykładni art. 203 § 1 in fine k.p.c. cofnięcie pozwu może być dokonane także po wydaniu wyroku, a przed jego uprawomocnieniem się i przed zaskarżeniem (art. 332 § 2 k.p.c.), jak też w postępowaniu apelacyjnym, kasacyjnym i ze skargi o wznowienie postępowania. Umorzenie postępowania przez Sąd II instancji następuje wówczas, gdy zaistnieją okoliczności, na skutek których wydanie wyroku w danej sprawie stało się zbędne lub niedopuszczalne. Jak stanowi bowiem przepis art. 355 k.p.c. sąd umorzy postępowanie, jeżeli powód ze skutkiem prawnym cofnął pozew, strony zawarły ugodę lub została zatwierdzona ugoda zawarta przed mediatorem albo z innych przyczyn wydanie wyroku stało się zbędne lub niedopuszczalne.
W sprawie na obecnym etapie postępowania, wobec zaskarżenia wyroku przez stronę pozwaną w części, w tym co do rozstrzygnięcia zawartego w punkcie I wyroku, oświadczanie w przedmiocie cofnięcia pozwu ze zrzeczeniem się roszczenia Sąd Apelacyjny uznał za dopuszczalny.
Wobec cofnięcia pozwu wraz ze zrzeczeniem się roszczenia, co nie wymagało zgody strony przeciwnej, na podstawie art. 386 § 3 k.p.c. Sąd Apelacyjny uchylił zaskarżony wyrok w odpowiedniej części co do kwoty 169.331,65 zł i umorzył postępowanie w sprawie orzekając jak w punkcie 1 wyroku.
Przechodząc natomiast do oceny zarzutów apelacyjnych strony pozwanej, w pierwszej kolejności Sąd Apelacyjny wskazuje, że podstawą rozpoznania apelacji były ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy, zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Znajdowały one bowiem pełne oparcie w zebranym w niniejszym postępowaniu materiale dowodowym. Sąd pierwszej instancji poczynił właściwe ustalenia faktyczne, które przedstawiają fakty istotne dla rozstrzygnięcia spraw. Powtarzanie tych ustaleń Sądu I instancji nie było konieczne. Ustalenia te Sąd Apelacyjny na podstawie art. 382 k.p.c. przyjął za własne, czyniąc je podstawą rozstrzygnięcia (art. 387 § 21 k.p.c.). Postępowanie dowodowe zostało uzupełnione poprzez przeprowadzenie przed Sądem Apelacyjnym dowodu z dokumentów, które miały kluczowe znaczenie przy rozpoznawaniu apelacji, w tym ocenie zarzutu potrącenia i wywołanych przez niego skutków dla żądania powodów zasądzenia ustawowych odsetek. Ocenę wskazanych dowodów przedstawiono w dalszej części uzasadnienia.
Na wstępie tej części rozważan wskazać należy, iż Sąd Okręgowy dokonał prawidłowej oceny ważności (...) z dnia 1 sierpnia 2007 r. uznając, że postanowienia umowne dotyczące waloryzacji kredytu walutą CHF, stanowią niedozwolone klauzule umowne w rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c., zaś eliminacja z umowy mechanizmu waloryzacji skutkuje nieważnością tejże umowy w całości.
Mając na uwadze treść podniesionych w apelacji strony pozwanej zarzutów, w pierwszym rzędzie koniecznym było odniesienie się do zarzutów naruszenia przepisów proceduralnych, gdyż wnioski w tym zakresie z istoty swej determinują rozważania co do pozostałych zarzutów apelacyjnych, albowiem jedynie pozbawione błędów ustalenia faktyczne, będące wszak wynikiem należycie i starannie przeprowadzonego postępowania mogą być podstawą oceny skarżonego rozstrzygnięcia w kontekście twierdzeń o naruszeniu przepisów prawa materialnego – które to naruszenia prawa materialnego Sąd Odwoławczy zobligowany jest wziąć pod uwagę z urzędu.
Jeżeli chodzi o zarzuty odnoszące się do opinii biegłego sądowego z listopada 2022 r. to Sąd Apelacyjny w całości podzielił stanowisko Sądu I instancji, iż dowód taki był irrelewantny dla rozstrzygnięcia sprawy w świetle przyjętej koncepcji rozstrzygnięcia oraz przytoczonych przez Sąd I instancji poglądów orzeczniczych, które nie wymagały wiadomości specjalnych pochodzących od biegłego. Bez znaczenia pozostawały kwestie związane z praktyką rynkową w zakresie stosowania tabel kursowych, czy realiami funkcjonowania kredytów walutowych w Polsce.
Na marginesie jedynie wskazać należy, iż rolą sądu, a nie biegłego, jest ocena ważności umowy. Z kolei okoliczność, czy kursy stosowane przez Bank były rynkowe nie miało znaczenia. Istotne, bowiem dla rozstrzygnięcia są postanowienia zawartej umowy, a nie sposób jej wykonywania. Postanowienia umowy nie opisują zaś mechanizmu ustalania przez Bank kursów CHF, a zatem bank w zakresie kształtowania stosowanych kursów pozostawał niczym niezwiązany. Skoro przy badaniu abuzywności klauzul umownych istotna jest ich treść, nie zaś sposób wykonania umowy w oparciu o te postanowienia, to badanie tego, czy strony pozwanej Bank w rzeczywistości stosował kursy rynkowe pozostawało nieistotne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.
Mając to na względzie Sąd Apelacyjny uznał, że podnoszony w powyższym zakresie zarzut naruszenia prawa procesowego (art. 233 § 1 k.p.c.) oraz błędu w ustaleniach faktycznych nie zasługują na uwzględnienie.
Ponadto, strona pozwana w wywiedzionej apelacji sformułowała szereg zarzutów dotyczących naruszenia przepisu art. 233 § 1 k.p.c., których treść wskazuje, iż zmierzały one jedynie pozornie do zakwestionowania podstawy faktycznej orzeczenia. Analiza przedmiotowych zarzutów apelacji prowadziła bowiem do jednoznacznego wniosku, że choć strona apelująca zdefiniowała je jako uchybienia przepisom postępowania oraz błędne, niezgodne z rzeczywistym stanem rzeczy ustalenia faktyczne, to w rzeczywistości odnoszą się one do materialno-prawnej oceny faktów relewantnych dla rozstrzygnięcia dokonanej przez Sąd I instancji.
Zdaniem Sądu Odwoławczego już chociażby wskazane powyżej okoliczności przemawiały za przyjęciem, że zarzuty naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. nie zasługiwały na uwzględnienie jako nieodnoszące się w istocie do podstawy faktycznej zaskarżonego wyroku. W tym miejscu podkreślenia wymagało, że Sąd II instancji rozpoznający sprawę na skutek apelacji strony pozwanej pozostawał związany zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa procesowego. Związanie to oznacza, że Sąd II instancji nie badał i nie rozważał wszystkich możliwych naruszeń prawa procesowego popełnionych przez Sąd I instancji, a jedynie te które zostały wprost wskazane w środku odwoławczym. Sąd Apelacyjny pozostawał przy tym zobligowany do wzięcia pod uwagę z urzędu jedynie takich naruszeń prawa procesowego, które prowadziłoby do nieważności postępowania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 2010 r., V CSK 448/09). Tego rodzaju kwalifikowanych uchybień przepisom procedury cywilnej Sąd Apelacyjny w rozpoznanej sprawie jednak nie stwierdził.
W ocenie Sądu Apelacyjnego brak było przy tym podstaw uwzględnienia sformułowanego zarzutu dotyczącego dokonania przez Sąd I instancji wadliwej oceny dowodów zgromadzonych w sprawie z naruszeniem dyspozycji art. 233 § 1 k.p.c. Sąd Okręgowy przeprowadził bowiem właściwą ocenę dowodów oraz wysnuł na ich podstawie prawidłowe wnioski, sprowadzające się do uznania, że: kredyt został zaoferowany powodom na wzorcu umowy obowiązującym u strony pozwanej, a powodowie jako konsumenci w istocie nie mieli żadnego wpływu na treść spornej umowy kredytu, w szczególności nie mieli możliwości indywidualnego negocjowania jej warunków. Ponadto na skutek zaniechania przez pozwany Bank prawidłowej realizacji obowiązków informacyjnych związanych z zawarciem owej umowy, pozostawała ona w zakresie dotyczącym kwestii indeksacji, jej mechanizmów i wpływu na wysokość zadłużenia, niezrozumiała dla powodów, którzy nie zdawali sobie faktycznie sprawy z ryzyka kursowego jakie przyjmowała na siebie w związku z jej zawarciem. Umowa kredytu indeksowanego do CHF przedstawiona została jako korzystna i bezpieczna. Strona apelująca nie wykazała przy tym, aby ocena zgromadzonego materiału dowodowego przez Sąd I Instancji uchybiała regułom logiki, wiedzy, czy też zasadom doświadczenia życiowego.
Konstatując stwierdzić należy, iż jak to już powyżej wskazano, ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd I instancji pozostawały prawidłowe i wszechstronne, wobec czego zostały zaaprobowane i podzielone przez Sąd Apelacyjny, który uczynił je podstawą swojego rozstrzygnięcia.
Przechodząc do analizy zarzutów prawa materialnego, należy dokonać oceny zawartego w umowie mechanizmu przeliczeniowego dotyczącego zarówno wypłaty kredytu jak i jego spłaty, które Sąd I instancji prawidłowo uznał za abuzywne w rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c. Podkreślić przy tym należy, co zdaje się pomijać strona apelująca, że aktualnie w judykaturze przesądzone zostało, iż oceny abuzywności dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy oraz, że z przepisów dyrektywy 93/13/EWG w sprawie nieuczciwych warunków konsumenckich interpretowanych z uwzględnieniem orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wynika, że okoliczności zaistniałe po zawarciu umowy, nie mają znaczenia dla oceny abuzywności postanowienia (tak też SN w uchwale składu 7 sędziów z 20.06.2018 r., III CZP 29/17).
Podkreślić również należy, że prawnie obojętne było to, w jaki sposób umowa w zakresie abuzywnych przepisów była w rzeczywistości wykonywana przez bank, w jaki sposób bank ustalał kursy CHF względem PLN oraz czy stosowane przez bank kursy kupna i sprzedaży były de facto kursami rynkowymi, gdyż relewantnym dla oceny tego, czy dane postanowienie umowy jest niedozwolone (art. 385 1 § 1 k.c.) jest stan z chwili zawarcia umowy (zob. uchwała Sądu Najwyższego 7 sędziów z dnia 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019/1/2). W związku z powyższym nieistotny był sposób ustalania przez bank kursu w tabelach i czy sposób ten opierał się na obiektywnych, rynkowych wskaźnikach.
Problematyka abuzywności klauzul wprowadzających mechanizm waloryzacji do umów kredytów frankowych była przedmiotem licznych orzeczeń zarówno Sądu Najwyższego jak i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Obecnie orzecznictwo w tym przedmiocie należy uznać za utrwalone. Warunkiem uznania postanowienia umownego za abuzywne jest ustalenie, że kształtuje ono prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (art. 385 1 k.c.). Postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, gdy można rozsądnie założyć, że kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy i słuszny, uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie się spodziewać, że konsument zaakceptowałby w ramach negocjacji klauzulę będącą źródłem braku równowagi stron (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 2016 r. I CSK 125/15). TSUE w wyroku z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18 (R.) – stwierdził, że klauzule, które pozwalają na jednostronne ustalanie kursów wymiany walut przez banki, są sprzeczne z zasadą przejrzystości. Kluczowe w tej sprawie było, że konsument, zawierając umowę kredytową, nie miał pełnej wiedzy o tym, jak bank ustala kurs wymiany waluty i w jaki sposób to wpływa na wysokość jego zobowiązania. TSUE stwierdził, że takie klauzule są abuzywne i nie wiążą konsumenta. Trybunał swoje stanowisko w przedmiocie abuzywności klauzul regulujących zasady ustalania kursów walutowych podtrzymał w kolejnych wyrokach m.in. w wyroku z dnia 16 lipca 2020 r. w sprawie C-66/19 czy wyroku z dnia 22 maja 2025 r. w sprawie C-124/23. W szczególności TSUE zwrócił uwagę na konieczność zapewnienia, aby kredytobiorca miał pełną świadomość ryzyka walutowego i przewidywalności swoich zobowiązań.
Mając na uwadze orzecznictwo TSUE, Sąd Najwyższy w swoich wyrokach dostosował krajową praktykę orzeczniczą do standardów ochrony konsumentów wynikających z prawa Unii Europejskiej. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17 wskazał, że mechanizm ustalania przez bank kursów waluty, pozostawiający bankowi swobodę, jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, zaś klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala na pełną swobodę decyzyjną przedsiębiorcy w kwestii bardzo istotnej dla konsumenta, dotyczącej kosztów kredytu, jest klauzulą niedozwoloną. Także w wyroku z 21 czerwca 2023 r., sygn. akt III CSK 246/23 Sąd Najwyższy uznał, że klauzula waloryzacyjna jest abuzywna, ponieważ bank mógł dowolnie ustalać kurs wymiany waluty, co powodowało, że konsument nie miał żadnej kontroli nad wysokością swojego zadłużenia. Sąd zaznaczył, że klauzule takie naruszają zasadę przejrzystości umowy oraz zasadę równości stron (por. także wyrok SN z 19 września 2018 r., I CNP 39/17; wyrok SN z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; wyrok SN z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17; wyrok SN z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18; wyrok SN z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; wyrok SN z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 309/18; wyrok SN z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; wyrok SN z dnia 30 września 2020 r., I CSK 556/18; wyrok SN z dnia 20 marca 2023 r., sygn. akt V CSK 305/22; wyrok SN z dnia 13 maja 2023 r., sygn. akt III CSK 465/22; wyrok SN z dnia 5 czerwca 2023 r., sygn. akt IV CSK 380/22; wyrok SN z dnia 7 listopada 2023 r., sygn. akt V CSK 412/23; wyrok SN z dnia 12 stycznia 2024 r., sygn. akt III CSK 527/23; wyrok SN z dnia 4 czerwca 2024 r., sygn. akt IV CSK 305/24).
Jak zatem wynika z przytoczonych judykatów, kwestia abuzywności klauzul waloryzacyjnych zawartych w umowach kredytowych denominowanych/indeksowanych do franka szwajcarskiego nie rodzi już wątpliwości interpretacyjnych i jest rozstrzygana w sposób jednolity.
Skoro postanowienia określające mechanizm waloryzacji stanowiły niedozwolone postanowienia umowne i zgodnie z art. 353 1 § 1 i 2 k.c. nie wiązały kredytobiorców będących konsumentami, co oznacza konieczność wyeliminowania ich z umowy, należało rozważyć czy umowa stron może – bez tych postanowień – nadal obowiązywać i być wykonywana oraz, czy postanowienia te mogą ewentualnie zostać zastąpione przepisami dyspozytywnymi. Należy podnieść, że bez klauzuli waloryzacyjnej umowa kredytowa nie może należycie być realizowana bowiem nie zawiera wszystkich elementów koniecznych dla określenia treści stosunku prawnego. Po wyeliminowaniu mechanizmu waloryzacji nie wiadomo ile wynosiłaby kwota kredytu, jak również brak byłoby możliwości oszacowania wysokości poszczególnych rat, zabrakłoby bowiem jakiegokolwiek miernika określającego ich wysokość.
Trybunał Sprawiedliwości UE w przywołanym już wyroku z dnia 3 października 2019 r., C-260/18 jednoznacznie stwierdził, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidujących, że skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie, w przypadku gdy strony umowy wyrażą na to zgodę (vide: P. R. przeciwko (...) Bank (...) P. J.-118/17, JZ vs (...). I innym C-932/19). TSUE dokonał negatywnej oceny możliwości (zgodności z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/16) podstawienia w miejsce niewiążących konsumenta postanowień umownych rozwiązań opartych na ogólnych normach odzwierciedlonych w przepisach art. 56 k.c., 65 k.c., 353 1 k.c., 354 k.c. (pkt. 8 - 11 oraz pkt 59, 60, 61 i 62 wyroku).
Pogląd o nieważności umów kredytowych z uwagi na abuzywność zawartych w nich klauzul waloryzacyjnych i brak możliwości uzupełnienia ich postanowień przepisem o charakterze dyspozytywnym został jednoznacznie wyrażony w orzecznictwie Sądu Najwyższego (m.in. wyrok z 27 listopada 2019 r., sygn. II CSK 483/18; wyrok z 26 kwietnia 2022 r., II CSKP 550/22; wyrok z 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22; wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; wyrok SN z 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22; wyrok SN z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22; wyrok SN z 3 lutego 2022 r., II CSKP 975/22; wyrok SN z 3 marca 2022 r., II CSKP 520/22; wyrok SN z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22; wyrok SN z 23 marca 2022 r., II CSKP 532/22; wyrok SN z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22; wyrok SN z 26 kwietnia 2022 r., II CSKP 550/22; wyrok SN z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; wyrok SN z 10 maja 2022 r., II CSKP 694/22; wyrok SN z 11 maja 2022 r., II CSKP 320/22; wyrok SN z 19 maja 2022 r., II CSKP 792/22; wyrok SN z 19 maja 2022 r., II CSKP 797/22; wyrok SN z 19 maja 2022 r., II CSKP 1104/22; wyrok SN z 20 maja 2022 r., II CSKP 713/22; wyrok SN z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22; wyrok SN z 20 maja 2022 r., II CSKP 943/22; wyrok SN z 29 września 2022 r., II CSKP 139/22; wyrok SN z 13 października 2022 r., II CSKP 864/22; wyrok SN z 15 grudnia 2022 r., II CSKP 1263/22; wyrok SN z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 272/22; wyrok SN z 24 stycznia 2023 r., II CSKP 303/22; wyrok SN z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 454/22; wyrok SN z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 875/22; wyrok SN z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22; wyrok SN z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 1200/22; wyrok SN z 7 lutego 2023 r., II CSKP 1334/22) oraz orzecznictwie sądów powszechnych (por. m.in. wyrok SA w Szczecinie z 12 marca 2020 r., I ACa 257/19; wyrok SA w Warszawie z 12 lutego 2020 r., V ACa 297/19; wyrok SA w Warszawie z 29 stycznia 2020 r., I ACa 67/19; wyrok SA w Poznaniu z 13 stycznia 2020 r., I ACa 1205/18; wyrok SA w Warszawie z 30 grudnia 2019 r., I ACa 697/18; wyrok SA w Białymstoku z 19 czerwca 2019 r., I ACa 250/19).
Podkreślenia również wymaga, że gdyby mechanizm uzupełniania postanowień umowy przepisem prawa o charakterze dyspozytywnym uznać za powszechny prowadziłoby to do niepożądanego zjawiska, w którym każdy przedsiębiorca mógłby wprowadzać nieuczciwe warunki w umowie licząc, że nie każdy kontrahent zakwestionuje je w drodze procesu, a jeśli już do niego dojdzie, Sądy zmienią kwestionowane postanowienia i przywrócą stan równowagi między stronami. Niezasadność, a także niedopuszczalność takiej ingerencji Sądu krajowego w treść łączącej strony umowy kredytu indeksowanego została wyczerpująco wyjaśniona i umotywowana przez TSUE w sprawie C-212/20 (motyw 79).
W obliczu poczynionych wyżej rozważań Sąd Apelacyjny nie miał wątpliwości, że w polskim systemie prawnym brak jest przepisów dyspozytywnych, którymi można byłoby zastąpić niedozwolone postanowienia umowne. W konsekwencji abuzywność klauzul wprowadzających do umowy kredytowej mechanizm waloryzacji implikuje nieważność całej umowy. Stąd zarzuty apelacyjne kwestionujące abuzywność klauzul waloryzacyjnych oraz uznanie umowy kredytowej za nieważną nie znalazły aprobaty Sądu Apelacyjnego.
Z tych wszystkich względów prawidłowo więc Sąd Okręgowy ustalił nieważność umowy o kredyt nominowanego do CHF nr (...) z dnia 1 sierpnia 2007 r. Sąd Apelacyjny podziela przy tym rozważania prawne Sądu I instancji wyrażone w tym zakresie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, co z tej przyczyny nie wymaga szerszego powtarzania.
Niewątpliwie nieważność umowy powoduje konieczność rozliczenia stron. Rozliczenie to odbywa się na podstawie art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c. Stanowisko takie wyraził Sąd Najwyższy w uchwale z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 i w ocenie Sądu Apelacyjnego nie doszło do naruszenia przez Sąd I instancji tychże przepisów.
Nieważność umowy uprawniała pozwany Bank do żądania zwrotu wypłaconego powodom kapitału, zaś powodowie zyskali uprawnienie do żądania zwrotu świadczeń dokonanych w wykonaniu tej umowy, jako nienależnych, a to w oparciu o art. 410 §1 k.c. w zw. z art. 405 k.c. Umowa kredytu okazała się nieważna ex tunc, stronie pozwanej przysługuje więc roszczenie – kondykcja – o zwrot wypłaconego kapitału, a powodom roszczenie o zwrot spełnionego przez niego na poczet nieważnej umowy świadczeń. Roszczenie o zapłatę powodowie oparli na akceptowanej przez Sąd tzw. ,,teorii dwóch kondykcji”, zgodnie z którą roszczenie każdej ze stron nieważnej umowy o zwrot spełnionych przez nie nienależnie świadczeń traktuje się jako roszczenia niezależne od siebie. Każda ze stron jest zobowiązania do zwrotu uzyskanego nienależnie świadczenia na mocy odrębnych jednostronnie zobowiązujących stosunków prawnych. Wzajemne rozliczenie możliwe jest jedynie w drodze potrącenia. Powodowie jako kredytobiorcy zobowiązani są więc do zwrotu otrzymanego kapitału, natomiast strona pozwana jako kredytodawca zobowiązana jest do zwrotu sumy spłaconych rat.
Strona pozwana w toku postępowania przed Sądem I instancji podniosła zarzut potrącenia swojej wierzytelności z wierzytelnością powodów. Jednakże z uwagi cofnięcie powództwa w części, co skutkowało uchyleniem wyroku w tym zakresie i umorzeniem postępowania co do kwoty należności głównej zarzut ten stał się bezprzedmiotowy (zarzut naruszenia art. 498 § 1 i 2 k.c. art. 499 k.c.).
Skuteczność oświadczenie o potrąceniu nastąpiła ex tunc – w dniu wniesienia pozwu przez powodów, tj. 16 listopada 2021 r. W konsekwencji od tej daty wierzytelność powodów podlegała umorzeniu, zgodnie z art. 498 § 2 k.c.
Prawidłowe określenie skutków potrącenia – z dniem 16 listopada 2021 r. – uzasadniało częściową zmianę zaskarżonego wyroku również w zakresie odsetek ustawowych za opóźnienie, liczonych od kwoty co do której powodowie wzywali stronę pozwaną do zapłaty przed wytoczeniem powództwa (63.569 zł). Z uwagi na powyższe, od chwili skutecznego potrącenia dalsze naliczanie odsetek ustawowych za opóźnienie stało się bezprzedmiotowe, jako że z tym momentem zobowiązania objęte potrąceniem uległy umorzeniu. W konsekwencji, Sąd Apelacyjny — dokonując stosownej zmiany wyroku — zasądził od strony pozwanej na rzecz powodów odsetki ustawowe za opóźnienie: od kwoty 63.569 zł za okres od dnia 6 maja 2021r. do 16 listopada 2021r. oddalając powództwo w zakresie roszczenia odsetkowego w pozostałej części.
Sąd Apelacyjny podziela stanowisko Sądu I instancji co do orzeczenia odsetek ustawowych od kwoty 63.569 zł dnia 6 maja 2021 r., czyli od dnia następnego po decyzji banku o nieuwzględnieniu żądania zapłaty tej kwoty na rzecz powodów.
Z przedstawionych wyżej względów Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 386 § 1 k.p.c., zmienił zaskarżony wyrok w punkcie I zasądzając odsetki ustawowe za opóźnienie od kwoty 63.569,00 zł od dnia 6 maja 2021r. do 16 listopada 2021r. oddalając powództwo w zakresie roszczenia odsetkowego w pozostałej części. Konsekwencją zmiany zaskarżonego wyroku co do istoty sprawy jest zmiana rozstrzygnięć w przedmiocie zwrotu kosztów procesu. Wobec częściowego uwzględnienia powództwa, jedynie co do ustalenia i częściowo co do roszczenia odsetkowego, podstawę rozliczenia kosztów procesu stanowi art. 100 zd. pierwsze k.p.c. wyrażający zasadę ich stosunkowego zniesienia.
W pozostałym zakresie apelacja jako niezasadna podlegała oddaleniu na podstawie art. 385 k.p.c., o czym orzeczono w punkcie 3 sentencji wyroku.
Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego, w punkcie 4 sentencji wyroku, oparto również o treść art. 100 zd. pierwsze k.p.c. Sąd Apelacyjny miał na uwadze, że cofnięcie pozwu co do roszczenia o zapłatę wynikało jedynie ze skutecznego potrącenia wierzytelności, a nie bezzasadności żądania co do zasady. Sąd Apelacyjny miał na względzie również stanowisko Trybunału Sprawiedliwości, zgodnie z którym, artykuł 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich oraz zasadę skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie uregulowaniom pozwalającym na obciążenie konsumenta częścią kosztów postępowania, stosownie do wysokości kwot nienależnie zapłaconych, które zostały mu zwrócone w wyniku stwierdzenia nieważności warunku umownego ze względu na jego nieuczciwy charakter, jeśli takie uregulowania stanowią istotną przeszkodę mogącą zniechęcić konsumentów do korzystania z przyznanego przez dyrektywę 93/13 prawa do skutecznej kontroli sądowej potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków umownych (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 16 lipca 2020 r., C-224/19).
Sławomir Jurkowicz
ZARZĄDZENIE
1. (...)
2. (...)
3. (...)