Wyrok SN z 29 stycznia 2014, sygn. II PK 123/13
Data orzeczenia
29 stycznia 2014
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych, Wydział II
Przewodniczący
SSN Roman Kuczyński
Tagi
Podstawa prawna
art. 13
kp
art. 25
postepowanie wykroczenia
art. 30
kp
art. 30
postepowanie wykroczenia
art. 56
kp
art. 58
kc
art. 63
kp
art. 66
kp
Pokaż pozostałe podstawy prawne (11)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 29 stycznia 2014 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Roman Kuczyński (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Małgorzata Gersdorf
SSN Zbigniew Myszka
w sprawie z powództwa M. C.
przeciwko S. spółka z o.o. w P.
o ustalenie istnienia stosunku pracy,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń
Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 29 stycznia 2014 r.,
skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i
Ubezpieczeń Społecznych w P.
z dnia 18 stycznia 2013 r.,
1. oddala skargę kasacyjną,
2. zasądza od pozwanego na rzecz powódki kwotę 120 zł (sto
dwadzieścia) tytułem zwrotu zastępstwa procesowego w
postępowaniu kasacyjnym.
UZASADNIENIE
Powódka M. C. wniosła do Sądu Rejonowego – Sądu Pracy pozew
przeciwko pozwanej „S.” Sp. z o.o., domagając się ustalenia istnienia stosunku
2
pracy pomiędzy nią a pozwaną, na podstawie którego powódka zajmuje stanowisko
specjalisty ds. marketingu w pełnym wymiarze czasu, na podstawie umowy o pracę
zawartej na czas nieokreślony.
Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 23 października 2012 r. oddalił powództwo i
zasądził do powódki na rzecz pozwanej kwotę 60 zł tytułem zwrotu kosztów
zastępstwa procesowego. Podstawą rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego były
następujące ustalenia faktyczne oraz rozważania prawne: Powódka M. C. została
zatrudniona przez pozwaną na podstawie umowy o pracę zawartej na czas
określony na okres od dnia 3 lutego 2009 r. do dnia 30 kwietnia 2009 r. na
stanowisku specjalisty ds. marketingu w pełnym wymiarze czasu pracy. Strony
łączyły następnie następujące umowy o pracę:
- na czas określony od dnia 1 maja 2009 r. do dnia 30 października 2009 r.,
- na czas określony od dnia 31 października 2009 r. do 30 kwietnia 2010 r.,
- na czas określony od dnia 1 maja 2010 r. do 31 grudnia 2010 r.,
- na czas określony od dnia 1 stycznia 2011 r. do 31 lipca 2011 r.,
- na czas określony od dnia 1 sierpnia 2011 r. do 31 grudnia 2011 r.
Powódka w dniu 22 września 2011 r. przedstawiła pozwanej zaświadczenie
lekarskie, z którego wynikało, że jest w ciąży. W grudniu 2011 r. prezes zarządu
pozwanej spółki poinformował powódkę, że jej umowa o pracę ulegnie rozwiązaniu
z dniem porodu. Powódka urodziła dziecko w dniu 26 marca 2012 r., natomiast w
kwietniu 2012 r. otrzymała od pozwanej świadectwo pracy, z którego wynikało, że
jej umowa o pracę „wygasła” w dniu 25 marca 2012 r., które to świadectwo zostało
później skorygowane przez pozwaną poprzez wskazanie, jako daty ustania
stosunku pracy, faktycznej daty porodu powódki, tj. 26 marca 2012 r. W tak
ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy za podstawę swojego orzeczenia
przyjął założenie wstępne, że ostatnia łącząca strony umowa o pracę, która
formalnie została zawarta na okres do dnia 31 grudnia 2011 r., z uwagi na stan
ciąży powódki, na podstawie art. 177 § 3 k.p. uległa przedłużeniu do dnia porodu, tj.
do dnia 26 marca 2012 r., a następnie „wygasła”. Sąd Rejonowy wskazał zatem, że
zgodnie z art. 67 k.p., w razie naruszenia przez pracodawcę przepisów o
wygaśnięciu umowy o pracę, co w ocenie Sądu Rejonowego niewątpliwie miało
miejsce w realiach przedmiotowej sprawy, pracownikowi przysługuje prawo
3
odwołania do sądu pracy, zaś w zakresie roszczeń przysługujących z tego tytułu
pracownikowi stosuje się odpowiednio przepisy oddziału 6 rozdziału II k.p., a zatem
przepisy dotyczące uprawnień pracownika w razie niezgodnego z prawem
rozwiązania przez pracodawcę umowy o pracę bez wypowiedzenia, gdzie kwestię
tę reguluje art. 56 § 1 k.p., zgodnie z którym pracownikowi przysługuje roszczenie o
przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach albo odszkodowanie. Sąd
Rejonowy stwierdził, że żądanie ustalenia istnienia stosunku pracy na podstawie art.
189 k.p.c. nie jest alternatywnym roszczeniem przysługującym z mocy art. 67 k.p. w
razie naruszenia przez pracodawcę przepisów o wygaśnięciu umowy o pracę, co
prowadzi do wniosku, że zgłoszone przez powódkę roszczenie podlegało oddaleniu,
gdzie powódka w toku procesu była reprezentowana przez fachowego
pełnomocnika, który miał możliwość poprawnego sformułowania roszczenia, czego
jednak nie uczynił.
Wyrok Sądu Rejonowego powódka zaskarżyła w całości apelacją,
domagając się jego zmiany i ustalenia, że umowa o pracę zawarta 1 sierpnia 2011 r.
pomiędzy M. C., a „S.” Sp. z o.o. jest umową o pracę zawartą na czas nieokreślony
oraz ustalenie, że wypowiedzenie tej umowy nastąpiło z naruszeniem przez
pracodawcę przepisów o wypowiadaniu umowy o pracę.
Wyrokiem z dnia 18 stycznia 2013 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy zmienił
zaskarżony wyrok ustalając, że umowa o pracę zawarta pomiędzy stronami w dniu
1 sierpnia 2011 r. była umowa o pracę zawartą na czas nieokreślony. Sąd stwierdził,
że niniejsza sprawa rozstrzygnięta została w oparciu o błędne założenie wstępne,
które legło u podstaw oddalenia przez Sąd pierwszej instancji zgłoszonego
roszczenia o ustalenie istnienia stosunku pracy, a mianowicie, że ostatnia łącząca
strony umowa o pracę „wygasła”. W tym zakresie Sąd Okręgowy wskazał, że nie
została spełniona hipoteza normy prawnej zawarta w art. 63 k.p., zgodnie z którym
umowa o pracę wygasa w przypadkach określonych w kodeksie oraz w przepisach
szczególnych. Następnie Sąd Okręgowy stwierdził, że w kodeksie pracy przypadki
wygaśnięcia umowy o pracę zostały enumeratywnie określone w Oddziale 7
zatytułowanym „Wygaśnięcie umowy” zawartym w Rozdziale II dotyczącym
problematyki umów o pracę. Zaliczyć do nich należy przypadki śmierci pracownika,
pracodawcy (art. 631 k.p. oraz 63 k.p.), czy też tymczasowego aresztowania
4
pracownika trwającego dłużej aniżeli 3 miesiące (art. 66 k.p.). Wspomnianego
skutku prawnego w postaci wygaśnięcia umowy o pracę, nie należy mylić z
przypadkami rozwiązania umowy o pracę, których dotyczy art. 30 § 1 k.p., gdzie
wskazano, że umowa o pracę rozwiązuje się: - na mocy porozumienia stron, - przez
oświadczenie jednej ze stron z zachowaniem okresu wypowiedzenia, - przez
oświadczenie jednej ze stron bez zachowania okresu wypowiedzenia, - z upływem
czasu, na który była zawarta, - z dniem ukończenia pracy, dla której wykonania była
zawarta. Sąd Okręgowy wskazał nadto, że formalnie zawarta umowa o pracę na
czas określony, ulega rozwiązaniu z upływem daty końcowej okresu, na jaki była
zawarta. Tożsamy skutek prawny będzie również zachodził w przypadku, o którym
mowa w art. 177 § 3 k.p., tj. przedłużenia okresu związania stron postanowieniami
umowy o pracy zawartej na czas określony, która uległaby rozwiązaniu po upływie
trzeciego miesiąca ciąży, tj. do dnia porodu. Ponadto brak jest jakichkolwiek
podstaw do rozszerzania przesłanek wygaśnięcia umowy o pracę o przypadek
nadejścia terminu końcowego związania stron umową o pracę, która z mocy prawa
ulega przedłużeniu do dnia porodu. Mając powyższe na uwadze Sąd drugiej
instancji uznał za zupełnie bezpodstawne, a zarazem błędne stanowisko Sądu
pierwszej instancji, które de facto legło u podstaw oddalenia zgłoszonego przez
powódkę roszczenia o ustalenie istnienia stosunku pracy, a mianowicie wywód, że
powódce, na skutek naruszenia przez pracodawcę przepisów o wygaśnięciu
umowy o pracę, przysługiwały jedynie alternatywnie roszczenia o przywrócenie do
pracy na poprzednich warunkach albo o odszkodowanie (art. 67 k.p. w związku z
art. 56 § 1 k.p.), nie zaś konkurencyjne roszczenie o ustalenie istnienia stosunku
pracy.
Sąd Okręgowy rozpoznał zgłoszone przez powódkę powództwo o ustalenie
oparte na dyspozycji art. 189 k.p.c., że ostatnia łączącą strony umowa o pracę, była
umową o pracę zawartą na czas nieokreślony i stwierdził, że podstawową
przesłanką, którą musi wykazać strona powodowa, występując z opartym na
podstawie art. 189 k.p.c. roszczeniem o ustalenie istnienia stosunku prawnego jest
istnienie interesu prawnego. W momencie wytoczenia powództwa istniała
niepewność stanu prawnego, tj. strony pozostawały w sporze co do okoliczności
faktycznych posiadających określone konsekwencje prawne, a mianowicie, czy
5
nadal łączyła je umowa o pracę, czy też uległa ona rozwiązaniu, zgodnie z art. 30 §
1 pkt 4 k.p. w związku z art. 177 § 3 k.p., w dniu 26 marca 2012 r. W ocenie
pracodawcy do rozwiązania umowy o pracę doszło z mocy prawa, tj. z nadejściem
końca okresu na jaki umowa została przedłużona, tj. z chwilą narodzin dziecka
powódki (pierwotnie wystawione powódce świadectwo pracy, a także akta osobowe
powódki).
Oceniając roszczenie powódki o ustalenie istnienia umowy o pracę zawartej
na czas nieokreślony, Sąd Okręgowy wskazał, że w okresie spornym obowiązywała
ustawa z dnia 1 lipca 2009 r. o łagodzeniu skutków kryzysu ekonomicznego dla
pracowników i przedsiębiorców, która weszła w życie w dniu 22 sierpnia 2009 r., a
która to w art. 35 ust. 1 wprowadziła czasowe zawieszenie, tj. do dnia 31 grudnia
2011 r., obowiązywania art. 251 k.p. Sąd stwierdził, że w momencie obowiązywania
art. 35 ustawy o łagodzeniu skutków kryzysu ekonomicznego, tj. od dnia 22 sierpnia
2009 r. do dnia 31 grudnia 2011 r. powódka była zatrudniona przez pozwaną na
podstawie kolejnych umów o pracę na okres dłuższy aniżeli 24 miesiące. W istocie
wobec powódki maksymalny 24 miesięczny okres zatrudnienia na podstawie umów
o pracę na czas określony, liczony od dnia wejścia w życie ustawy upłynął z dniem
22 sierpnia 2011 r., tymczasem w dniu 1 sierpnia 2011 r. z powódką zawarto
kolejną umowę o pracę na czas określony, tym razem do dnia 31 grudnia 2011 r.
Mając powyższe na uwadze Sąd Okręgowy przyjął następujące stanowisko, że jeśli
ustawa z dnia 1 lipca 2009 r. o łagodzeniu skutków kryzysu ekonomicznego w art.
35 ust. 1, wprowadziła czasowy wyjątek od reguły, że trzecia kolejna umowa o
pracę zawarta na czas określony posiada skutki prawne umowy o pracę zawartej
na czas nieokreślony pod warunkiem, że łączny okres zatrudnienia na podstawie
kolejnych umów o pracę zawartych na czas określony, nie będzie dłuższy aniżeli 24
miesiące (art. 13 ustawy), to wspomniana zasada czasowego wyłączenia art. 251
k.p, nie będzie miała zastosowania w przypadku braku zastosowania się
pracodawcy do wspomnianego wymogu. Pozwany pracodawca nie zastosował się
do wymogów ustawowych gwarantujących mu czasowe wyłączenie instytucji
automatyzmu prawnego, o którym mowa w art. 251 k.p., co w ocenie Sądu
oznaczało, że samodzielnie wyłączył się spod zastosowania normy prawnej, o
której mowa w art. 35 ust. 1 ustawy o łagodzeniu skutków prawnych kryzysu
6
ekonomicznego. Powyższe w konsekwencji powodowało, że w przypadku powódki
umowa o pracę z dnia 1 sierpnia 2011 r. zawarta w okresie obowiązywania ustawy
o łagodzeniu skutków kryzysu ekonomicznego, zakresem swojego obowiązywania
wykraczała poza 24 miesięczny dopuszczalny ustawą okres zatrudnienia na
podstawie umów o pracę zawartych na czas określony, tj. umowa o pracę na okres
od 1 sierpnia 2011 r. do dnia 31 stycznia 2011 r. musiała zostać uznana za umowę
o pracę w skutkach prawnych zrównaną z umową o pracę zawartą na czas
nieokreślony, mając na uwadze dyspozycję art. 251 k.p.
Wyrok Sądu Okręgowego strona pozwana zaskarżyła w całości skargą
kasacyjną, wnosząc o uchylenie orzeczenia Sądu drugiej instancji i orzeczenie co
do istoty sprawy poprzez oddalenie powództwa w całości - ewentualnie z
ostrożności procesowej - uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy
Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania. Strona pozwana, na zasadzie
art. 398 § 1 k.p.c., wskazała naruszenia prawa materialnego - art. 30 § 1 pkt 4 k.p.
oraz art. 63 k.p. poprzez ich błędną wykładnie polegająca na przyjęciu, że upływ
czasu na jaki zawarto umowę o pracę nie powoduje wygaśnięcia umowy o pracę w
rozumieniu przepisów kodeksu pracy; - art. 67 k.p. oraz art. 56 § 1 k.p., przez
błędną ich wykładnię i w efekcie ich niezastosowanie poprzez błędne przyjęcie, że
do kwestionowania wygaśnięcia umowy o pracę mogą znaleźć zastosowanie nie
tylko przepisy kodeksu pracy lecz także art. 189 k.p.c.; - art. 13 oraz 35 ust. 1 i 2
ustawy o łagodzeniu skutków kryzysu ekonomicznego dla pracowników i
przedsiębiorców z dnia 1 lipca 2009 r. (Dz. U. z 2009 r. Nr 125, poz. 1035 ze zm.)
poprzez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że na podstawie ustawy o
łagodzeniu skutków kryzysu ekonomicznego dla pracowników i przedsiębiorców z
dnia 1 lipca 2009 r. zatrudnienie pracownika na podstawie kolejnych umów o pracę
zawartych na czas określony w wymiarze przekraczającym 24 miesiące, powoduje
po przekroczeniu tego okresu automatyczne przekształcenie umowy o pracę w
umowę o pracę na czas nieokreślony. Ponadto w skardze kasacyjnej podniesiono
naruszenie przepisów postępowania - art. 321 § 1 k.p.c. poprzez jego
niezastosowanie i wydanie orzeczenia w zakresie nie objętym żądaniem albowiem
powódka nie wystąpiła z żądaniem ustalenia, że umowa zawarta w dniu 1 sierpnia
7
2011 r. była umową na czas nieokreślony, lecz wnosiła „o ustalenie, że strony łączy
stosunek pracy”.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna okazała się nieuzasadniona. Przesłankę oddalenia
powództwa o ustalenie istnienia stosunku pracy (opartego na art. 189 k.p.c.) może
stanowić stwierdzenie braku interesu prawnego w domaganiu się ustalenia
stosunku prawnego. Powszechnie przyjmuje się, że ten interes nie istnieje, jeżeli
powód może osiągnąć ochronę swych praw w drodze wytoczenia powództwa o
świadczenie lub o ukształtowanie prawa lub stosunku prawnego (por. orzeczenie
Sądu Najwyższego z dnia 3 stycznia 1953 r., II C 233/52, Państwo i Prawo 1953 z.
8-9, s. 369; uchwałę z dnia 17 czerwca 1987 r., III PZP 19/87, OSNCP 1988 nr 10,
poz. 132 oraz wyroki z dnia 20 października 1970 r., II CR 190/70, OSNCP 1971 nr
6, poz. 106; z dnia 1 grudnia 1983 r., I PRN 189/83, OSNCP 1984 nr 7, poz. 121; z
dnia 11 października 1985 r., II CR 302/85, OSNCP 1986 nr 10, poz. 155; z dnia 6
czerwca 1997 r., II CKN 201/97, Radca Prawny 1998 nr 2, s. 66 i z dnia 21 lipca
1999 r., I PKN 173/99, OSNAPiUS 2000 nr 20, poz. 747). Jednocześnie uznaje się
wyjątkowo, że nie jest wyłączone istnienie interesu prawnego w ustaleniu stosunku
prawnego - obok możliwości dochodzenia świadczenia - wówczas, gdy ze
spornego stosunku wynikają jeszcze dalsze skutki, których dochodzenie
powództwem o świadczenie nie jest możliwe lub jeszcze nieaktualne (por.
orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 11 września 1953 r., I C 581/53, OSN 1954/III,
poz. 65; wyrok z dnia 29 marca 2001 r., I PKN 333/00, OSNP 2003 nr 1 poz. 12;
wyrok z dnia 19 kwietnia 2001 r., I PKN 368/00, OSNP 2003 nr 3 poz. 67 i wyrok z
dnia 26 września 2000 r., I PKN 45/00, niepublikowany). Należy zatem stwierdzić,
że brak interesu prawnego powódki mógłby stać się przyczyną oddalenia
powództwa, gdyby zostało ponad wszelką wątpliwość ustalone, że powódka
zmierzała do ustalenia stosunku prawnego, porzucając drogę sporu o zasądzenie
świadczeń powstałych wskutek naruszenia jej prawa. W niniejszej sprawie taka
sytuacja nie miała miejsca. Powódka wykazała interes prawny w domaganiu się
wydania ustalającego orzeczenia sądowego, gdyż bez jego uzyskania nie mogła
8
osiągnąć ochrony, zatem konieczne było prejudycjalne rozstrzygnięcie, czy kolejna
umowa o pracę zawarta w dniu 1 sierpnia 2011 r. na okres do dnia 31 stycznia
2011 r. w chwili wniesienia pozwu wiązała strony sporu, czy też przestała
obowiązywać z upływem określonego w niej terminu. W niniejszej sprawie nie
ulegało wątpliwości, że mając na uwadze okoliczności faktyczne sprawy, powódka
miała interes prawny w ustaleniu, czy doszło do rozwiązania umowy na skutek
upływu czasu, na jaki była zawarta (art. 30 § 1 pkt 4 k.p.), skoro przedmiotem sporu
pomiędzy nią a pozwaną była kwestia uznania kolejnej umowy na czas określony
za umowę o pracę w skutkach prawnych równoważną umowie o pracę zawartej na
czas nieokreślony, mając na uwadze dyspozycję art. 251
k.p. W tym stanie rzeczy
decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia problemu miała kwalifikacja prawna
zachowań pracodawcy w postaci wystawienia świadectwa pracy, po wcześniejszym
złożeniu oświadczenia, że przedmiotowa umowa ulegnie rozwiązaniu z dniem
porodu, co nastąpiło w dniu 26 marca 2012 r. W takim wypadku, powołując się na
niezastosowanie art. 251
k.p. wskutek błędnego uznania przez pracodawcę, że
umowa o pracę rozwiązała się z upływem czasu, na jaki była zawarta, istnieje po
stronie pracownika uzasadniony interes prawny w ustaleniu istnienia stosunku
pracy (art. 189 k.p.c.).
Sąd Okręgowy w ramach powództwa o ustalenie dokonał merytorycznej
oceny, w której zasadnie przyjął, że zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy antykryzysowej,
przekroczenie 24 - miesięcznego okresu zatrudnienia na podstawie pięciu umów
zawartych na czas określony, trwających w czasie obowiązywania tej ustawy,
doprowadziło do przekształcenia piątej z nich w umowę na czas nieokreślony. W
niniejszej sprawie zaliczeniu do okresu 24 miesięcy okresu zatrudnienia podlegała
już umowa z dnia 1 maja 2009 r. w części obejmującej okres po dniu 22 sierpnia
2009 r., przez co nastąpiło retroaktywne stosowanie tej ustawy na podstawie jej art.
35 ust. 1 i 2. W tym miejscu wskazać należy, że orzecznictwo Sądu Najwyższego
konsekwentnie przyjmuje, że ustawa ta wywołuje skutki prawne poczynając od dnia
wejścia jej w życie (22 sierpnia 2009 r.). Stanowisko takie zostało po raz pierwszy
przedstawione w wyroku z dnia 17 stycznia 2012 r., I PK 67/11 (OSNP 2012 nr 23-
24, poz. 284), w którym Sąd Najwyższy stwierdził, że do okresu 24 miesięcy, o
którym mowa w art. 13 ust. 1 ustawy antykryzysowej, nie podlegał wliczeniu okres
9
sprzed wejścia jej w życie. Pogląd ten został podtrzymany w tezach lub
uzasadnieniach późniejszych orzeczeń. Należy tu wskazać na uchwałę z dnia 9
sierpnia 2012 r., III PZP 5/12 (OSNP 2013 nr 1-2, poz. 1) i na wyroki: z dnia 18
stycznia 2013 r., II PK 149/12 oraz z dnia 4 marca 2013 r., I PK 242/12. Wynikający
z art. 2 Konstytucji RP zakaz wstecznego działania prawa i zasada zaufania do
państwa były zasadniczym argumentem Sądu Najwyższego przy podjęciu
powołanej uchwały III PZP 5/12. Stwierdzono w niej, że umowa o pracę na czas
określony zawarta przed dniem 22 sierpnia 2009 r. rozwiązuje się w przewidzianym
w niej terminie, choćby trwała ponad 24 miesiące po dniu 21 sierpnia 2009 r. (art.
13 ust. 1 w związku z art. 35 ustawy antykryzysowej). Stanowisko Sądu
Najwyższego co do sposobu wejścia w życie ustawy antykryzysowej podzielił
Trybunał Konstytucyjny w postanowieniu z dnia 8 stycznia 2013 r., P 48/11 (OTK-A
2013 Nr 1, poz. 8). Ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku tym
postanowieniem Trybunał umorzył postępowanie wszczęte pytaniem prawnym
Sądu Rejonowego w G. o zgodność art. 35 ustawy antykryzysowej z art. 2 i art. 24
Konstytucji. Niedopuszczalność wydania wyroku wynika z braku związku
funkcjonalnego między pytaniem prawnym a potrzebą rozstrzygnięcia wątpliwości
konstytucyjnych, gdyż mogą być one rozstrzygnięte przez sądy przy użyciu
powszechnie używanych reguł interpretacyjnych i interferencyjnych. Trybunał
wskazał na wyrok I PK 67/11 oraz na uchwałę III PZP 5/12, której uzasadnienie
przytoczył w całości. Następnie stwierdził, że podziela konkluzje Sądu Najwyższego,
iż: 1) „art. 35 ustawy antykryzysowej dotyczy wyłącznie umów trwających w dniu
wejścia w życie tej ustawy, 2) okres 24 miesięcy, wskazany w art. 13 tej ustawy,
liczy się od momentu jej wejścia w życie, 3) nawet jeżeli nastąpi przekroczenie
warunku trwania umowy przez okres 24 miesięcy (co oznacza przekroczenie
wyznaczonego przez ustawę „limitu”), to ustawa nie wiąże z tym konsekwencji
prawnych”. Punkt 3) tych twierdzeń Trybunału może nasuwać wątpliwości, co do
jego rozumienia. Skoro jednak stanowią one potwierdzenie poglądów Sądu
Najwyższego wyrażonych w sprawach I PK 67/11 oraz III PZP 5/12, to należy go
rozumieć dosłownie z jego brzmieniem. Z tego twierdzenia Trybunału nie wynika
więc, że przekroczenie 24-miesięcznego okresu zatrudnienia nie jest obwarowane
żadną sankcją, lecz jedynie, że nie jest ona przewidziana w ustawie antykryzysowej.
10
Trybunał nie prowadził bowiem żadnych własnych rozważań co do następstw
przekroczenia dopuszczalnego okresu zatrudnienia określonego w art. 13 tej
ustawy, zaś powołane przezeń orzeczenia Sądu Najwyższego nie odnosiły się
wprost do tego zagadnienia. Jedynie pośrednio można wnioskować z uzasadnienia
uchwały III PZP 5/12, że Sąd Najwyższy opowiada się za sankcją przekształcenia
takiej umowy w umowę na czas nieokreślony. Wynika to z użytego w niej
argumentu, że gdyby zająć stanowisko odmienne niż przyjęte w uchwale, to umowa
na czas określony zawarta przed wejściem w życie ustawy antykryzysowej, a
kończąca się w okresie między 22 sierpnia 2011 r. a 31 grudnia 2011 r.
przekształciłaby się w umowę na czas nieokreślony. Konkluzją tej części rozważań
jest stwierdzenie, że powódka pracowała u pozwanej przez okres przekraczający
limit określony w art. 13 ustawy antykryzysowej na podstawie pięciu kolejno
zawieranych umów po sobie na czas określony, zaś sankcja tego naruszenia prawa
nie została określona w tej ustawie.
Skoro ustawa antykryzysowa nie reguluje skutków przekroczenia 24 -
miesięcznego okresu zatrudnienia określonego w jej art. 13 ani Kodeks pracy nie
zawiera przepisów mogących mieć tu zastosowanie, to przez art. 300 k.p.
rozstrzygnięcia tej kwestii należy poszukiwać w odpowiednio stonowanych
przepisach Kodeksu cywilnego.
Należy rozważyć, czy nie należy w tym przypadku stosować sankcji
częściowej nieważności czynności prawnej, określonej w art. 58 § 3 k.c. Według
tego przepisu, jeżeli nieważnością dotknięta jest tylko część czynności prawnej,
czynność pozostaje w mocy co do pozostałych części, chyba że z okoliczności
wynika, że bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby
dokonana. Można na tej podstawie przyjąć, że umowa jest ważna z wyjątkiem
postanowienia określającego sprzecznie z prawem termin jej rozwiązania.
Ewentualne zarzuty pracodawcy oparte na twierdzeniu, że bez ustalenia
końcowego terminu obowiązywania umowy w ogóle by jej nie zawarł, mogą być
oddalone na podstawie obowiązku państwa skutecznej implementacji dyrektywy
chroniącej pracowników przed nadużywaniem przez pracodawców umów na czas
określony. W odniesieniu do sprzeczności z prawem umownego ustalenia terminu
Kodeks cywilny przewiduje jednak odrębną regulację (art. 94 i art. 116 § 2) i ona
11
jako szczególna ma pierwszeństwo przed sankcjami określonymi w art. 58 k.c.
Według art. 116 § 2 k.c., jeżeli skutki czynności prawnej mają ustać w oznaczonym
terminie, stosuje się odpowiednio przepisy o warunku rozwiązującym. Natomiast
zgodnie z art. 94 k.c. warunek niemożliwy, jak również warunek przeciwny ustawie
lub zasadom współżycia społecznego uważa się za niezastrzeżony, gdy jest
rozwiązujący. Z tych przepisów wynika wprost, że określenie terminu końcowego
obowiązywania umowy o pracę ustalonego sprzecznie z art. 13 ustawy
antykryzysowej uważa się za niezastrzeżone. Taka umowa o pracę obowiązuje
więc przez czas nieokreślony. Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie podziela taką
wykładnię. Ponadto taka interpretacja jest w pełni zgodna z klauzulą 5 pkt 2 lit. b
załącznika do dyrektywy Rady 99/70/WE z dnia 28 czerwca 1999 r. dotyczącej
Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego przez
Europejską Unię Konfederacji Przemysłowych i Pracodawców (UNICE),
Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych (CEEP) oraz Europejską
Konfederację Związków Zawodowych (ETUC) (Dz. Urz. WE L 175 z dnia 10 lipca
1999 r., s. 43 - Dz.Urz.UE - sp. 05, t. 3, s. 368). Zgodnie z tym postanowieniem
Państwa Członkowskie ustalają, o ile jest to właściwe, na jakich warunkach umowy
zawarte na czas określony lub stosunki pracy będą uważane za umowy o pracę lub
stosunki pracy zawarte na czas nieokreślony.
Przechodząc do realiów niniejszej sprawy wskazać należy, że wszystkie
umowy na czas określony, począwszy od umowy z dnia 1 maja 2009 r., od dnia 22
sierpnia 2009 r. obowiązywały pod rządami ustawy o łagodzeniu skutków kryzysu.
Mając powyższe na uwadze piąta umowa z dnia 1 sierpnia 2011 r. zawarta na czas
określony do dnia 31 grudnia 2011 r. (przedłużona na podstawie art. 177 § 3 k.p. do
dnia 26 maja 2012 r.), od dnia 22 sierpnia 2011 r. naruszała normę art. 13 ust. 1
ustawy antykryzysowej. Sankcją naruszenia powołanego wyżej przepisu jest
powstanie umowy o pracę na czas nieokreślony, ze skutkiem od dnia zawarcia
umowy o pracę na czas określony, w której przewidziano okres zatrudnienia
przekraczający 24 miesiące.
Z tych względów orzeczono jak w sentencji.
12