Postanowienie SN z 14 października 2014, sygn. II UZ 27/14
Data orzeczenia
14 października 2014
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych, Wydział II
Przewodniczący
SSN Jolanta Strusińska-Żukowska
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (2)
POSTANOWIENIE
Dnia 14 października 2014 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący)
SSN Romualda Spyt
SSA Anna Szczepaniak-Cicha (sprawozdawca)
w sprawie z wniosku Przedsiębiorstwa Produkcyjno - Usługowo - Handlowego A.
Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w W.
przeciwko Zakład Ubezpieczeń Społecznych
z udziałem zainteresowanych: […]o ubezpieczenie społeczne,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń
Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 14 października 2014 r.,
zażalenia wnioskodawcy na postanowienie Sądu Apelacyjnego w […]
z dnia 19 grudnia 2013 r.,
oddala zażalenie.
UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 19 grudnia 2013 roku Sąd Apelacyjny odrzucił
skargę kasacyjną Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Usługowo-Handlowego „A.” Spółki
z o.o. od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 10 października 2012 roku, przy
jednoczesnym ustaleniu wartości przedmiotu zaskarżenia w sprawach
zainteresowanych: W. D. na kwotę 5.248,96 zł, J. J. na kwotę 8.120,10 zł, M. J. na
kwotę 5.013,32 zł, A. S. na kwotę 6.876,94 zł, M. Z. na kwotę 9.809,68 zł.
Przedmiotem sporu była kwestia, czy stosować w stosunku do każdego z
pracowników spółki wykonujących pracę za granicą regulację zawartą w punkcie 15
czy też w punkcie 16 § 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z
2
dnia 18 grudnia 1998 roku w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy
wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106
ze zm.). Z mocy § 2 ust. 1 pkt 15 tego rozporządzenia, podstawy wymiaru składek
nie stanowią diety i inne należności z tytułu podróży służbowej pracownika, do
wysokości określonej w przepisach w sprawie wysokości oraz warunków ustalania
należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub
samorządowej jednostce sfery budżetowej, z tytułu podróży służbowej na obszarze
kraju oraz poza granicami kraju, z zastrzeżeniem pkt 17. Zgodnie zaś z § 2 ust. 1
pkt 16 rozporządzenia, podstawy wymiaru składek nie stanowi część
wynagrodzenia pracowników zatrudnionych za granicą u polskich pracodawców, z
wyłączeniem osób wymienionych w art. 18 ust. 12 ustawy o systemie ubezpieczeń
społecznych, w wysokości równowartości diety przysługującej z tytułu podróży
służbowych poza granicami kraju, za każdy dzień pobytu, określonej w przepisach
w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących
pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery
budżetowej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju, z tym zastrzeżeniem,
że tak ustalony miesięczny przychód tych osób, stanowiący podstawę wymiaru
składek nie może być niższy od kwoty przeciętnego wynagrodzenia, o którym
mowa w art. 19 ust. 1 ustawy. Wobec wszystkich pracowników zatrudnionych przez
płatnika składek organ rentowy zastosował zasady obliczania podstaw wymiaru
składek wynikające z § 2 ust. 1 pkt 16 rozporządzenia, a nie z pkt 15, ponieważ
przyjął, że pracownicy w okresach wymienionych w spornych decyzjach nie
przebywali w podróży służbowej, ale wykonywali stałą pracę za granicą.
Sąd Apelacyjny uznał, że skarga kasacyjna jest niedopuszczalna na gruncie
art. 3982
§ 1 k.p.c., gdyż dotyczy sprawy o prawa majątkowe, w której wartość
przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż dziesięć tysięcy złotych. Sporna była
wysokość podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne pięciu
pracowników, zainteresowanych w sprawie, co do których ZUS wydał odrębne
decyzje korygujące indywidulanie podstawę wymiaru składek każdego z nich.
Odwołania od decyzji wniósł płatnik, sprawy połączone zostały do wspólnego
rozpoznania i rozstrzygnięcia na podstawie art. 219 k.p.c. Skorzystanie z
możliwości, jaką daje ten przepis nie wpływa jednak na wartość przedmiotu
3
zaskarżenia. Z chwilą połączenia dalej pozostają oddzielne sprawy, scalone tylko
do łącznego rozpoznania i rozstrzygnięcia, a w takiej sytuacji wartość przedmiotu
zaskarżenia należy liczyć odrębnie względem każdego ubezpieczonego
pracownika.
Sąd Apelacyjny podkreślił przy tym, że przy współuczestnictwie formalnym,
gdy dochodzone roszczenia oparte są na jednakowej podstawie faktycznej i
prawnej, wartość przedmiotu zaskarżenia oblicza się oddzielnie dla każdego ze
współuczestników. O wartości przedmiotu sporu i zaskarżenia w rozpatrywanej
sprawie nie decyduje podstawa wymiaru składek lecz sama wartość spornych
składek. Płatnik w odwołaniach nie określił wartości przedmiotu sporu, uczynił to
dopiero w skardze kasacyjnej wskazując wartość na kwotę 121.902 zł. Sąd drugiej
instancji przed nadaniem biegu skardze kasacyjnej winien dokonać sprawdzenia jej
wartości w trybie art. 25 § 1 k.p.c. Wobec wątpliwości co do prawidłowości podanej
przez płatnika wartości przedmiotu zaskarżenia Sąd Apelacyjny zwrócił się do
organu rentowego o wskazanie różnicy pomiędzy wysokością składek należnych, a
faktycznie zapłaconych na ubezpieczenie każdego z zainteresowanych. Organ
rentowy wykonał to zobowiązanie pismem z dnia 26 listopada 2013 roku,
zweryfikowanym pismem z dnia 29 listopada 2013 roku. Sprawdzenie w ten sposób
wartości przedmiotu zaskarżenia w sprawie z odwołania Przedsiębiorstwa
Produkcyjno-Usługowo-Handlowego „A.” z udziałem pięciu zainteresowanych
doprowadziło do ustalenia, że różnica pomiędzy wysokością należnych składek na
ubezpieczenie społeczne a wysokością faktycznie zapłaconych składek,
obliczonych od przychodów każdego z pracowników, jest niższa niż dziesięć
tysięcy złotych. Skoro zatem różnica w wysokości składek jest niższa od
wymaganej przez art. 3982
§ 1 k.p.c., to skarga kasacyjna jest niedopuszczalna.
W zażaleniu na to postanowienie płatnik składek sformułował zarzuty:
1/ naruszenia przepisów postępowania mającego wpływ na treść orzeczenia,
tj. art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. poprzez dowolne przyjęcie, za
pozwanym, że wartość przedmiotu zaskarżenia w sprawie zainteresowanych
stanowią podane w postanowieniu kwoty wobec braku podstaw do takich ustaleń w
sytuacji, gdy pozwany po pierwsze: przedstawił rozbieżne wyliczenia w pismach z
dnia 26 i 29 listopada 2013 r., po drugie: w żadnym z pism nie wykazał, jaki
4
zastosował sposób wyliczenia wymienionych w nich kwot, po trzecie: w piśmie z
dnia 29 listopada 2013 r. nie wyjaśnił zasadności i prawidłowości weryfikacji kwot
pierwszorazowych, a Sąd Apelacyjny nie podał zgodnie z regułami zawartymi w
art. 328 § 2 k.p.c. przyczyn, dla których w tych okolicznościach odmówił
wiarygodności twierdzeniom powoda dotyczącym wskazanych kwot;
2/ naruszenia przepisów postępowania mającego wpływ na jego treść,
tj. art. 21 i 25 § 1 k.p.c. w zw. z art. 3982
§ 2 k.p.c. poprzez ich niezastosowanie i
błędne przyjęcie za pozwanym, bez sprawdzenia prawidłowości zastosowanego
sposobu obliczenia, iż wartość przedmiotu zaskarżenia w złożonej skardze
kasacyjnej wynosi w stosunku do zainteresowanych kwoty wskazane w sentencji
postanowienia;
3/ naruszenia art. 72 § 1 pkt 2 k.p.c. poprzez niezasadne przyjęcie, iż
zainteresowani występują w sprawie na zasadzie współuczestnictwa formalnego.
W świetle tych zarzutów płatnik składek, wskazując jako podstawy art. 394 §
3 k.p.c. w zw. z art. 3941
§ 3 k.p.c., wniósł o uchylenie zaskarżonego
postanowienia, przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i nadania biegu
skardze kasacyjnej.
Uzasadniając zarzuty skarżący wywiódł, że metoda obliczenia wartości
przedmiotu zaskarżenia zastosowana przez ZUS, już wcześniej i prawdopodobnie
powielona obecnie, polega na tym, że organ rentowy ustalił na podstawie poleceń
wyjazdów służbowych ilość dni pobytu każdego zainteresowanego za granicą w
danym miesiącu i na podstawie tej ilości dni określił wysokość przeciętnego
wynagrodzenia (w przypadku pobytu przez cały miesiąc - pełna kwota, w przypadku
krótszych pobytów - wynagrodzenie proporcjonalnie zmniejszone), a następnie
kwotę tak obliczonego przeciętnego wynagrodzenia ZUS odjął od kwoty
zadeklarowanej przez płatnika w danym miesiącu. Powstała różnica stała się kwotą
przypisu, od której obliczono składki. Uzasadnienie zaskarżonego postanowienia
nie wskazuje dlaczego Sąd Apelacyjny zaakceptował ten sposób obliczenia
wartości przedmiotu zaskarżenia toteż, zdaniem skarżącego, nie spełnia
ustawowych wymogów. Argumentując dalej płatnik składek podniósł, że nie ma
podstaw do konstruowania w sprawie niniejszej jakiegokolwiek współuczestnictwa
po stronie zainteresowanych i jednostkowego wyliczania wartości przedmiotu
5
zaskarżenia odrębnie dla każdego zainteresowanego. Powołał się przy tym na
pogląd wyrażony w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2009 roku
w sprawie sygn. II UZ 12/09, a sprowadzający się do uznania, że objęcie jednym
wyrokiem wielu decyzji ustalających podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia
społeczne i zdrowotne pracowników oznacza, że roszczenia wynikające z decyzji
organu rentowego podlegają zsumowaniu przy ustalaniu wartości przedmiotu
zaskarżenia w skardze kasacyjnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zażalenie nie jest zasadne.
Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym i swoistym prawnym środkiem
zaskarżenia o ograniczonym podmiotowo, przedmiotowo i czasowo zakresie.
Stosownie do treści art. 3982
§ 1 k.p.c., skarga kasacyjna jest niedopuszczalna w
sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych o prawa majątkowe, w
których wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż dziesięć tysięcy złotych.
Natomiast według art. 39821
k.p.c. w postępowaniu kasacyjnym odpowiednie
zastosowanie znajduje przepis art. 368 § 2 k.p.c., który z kolei przewiduje, że
przepisy art. 19-24 i 25 § 1 k.p.c. stosuje się odpowiednio. Oznacza to, że zarówno
sąd drugiej instancji jak i Sąd Najwyższy mają obowiązek dokonania kontroli
dopuszczalności skargi kasacyjnej w celu wyeliminowania przypadków
nieprawidłowego oznaczenia wartości przedmiotu zaskarżenia, w zamiarze
zapewnienia sobie dostępu do postępowania kasacyjnego. Powinność zbadania
wartości przedmiotu zaskarżenia obejmuje skontrolowanie danych składających się
na tę wartość i sposobu obliczania, lecz bez wymogu samodzielnego jej ustalania.
W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych o prawa majątkowe zwrócenie się
do organu rentowego o odniesienie się do wskazanej w skardze kasacyjnej
wartości stanowi uprawniony sposób weryfikacji wartości przedmiotu zaskarżenia
(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 sierpnia 2011 r., II UZ 27/11, LEX
nr 1106736). Nadto podkreślić trzeba, że przewidziany w art. 25 § 1 k.p.c. tryb
ustalania wartości przedmiotu zaskarżenia nie zakłada sztywnych ram
postępowania weryfikacyjnego, a sprawdzenie wartości przedmiotu zaskarżenia
6
polega często na procesie myślowym niepozostawiającym materialnych śladów w
aktach sprawy, który wyraża się dopiero poprzez odrzucenie środka zaskarżenia.
Odnosząc powyższe uwagi do pierwszego zarzutu zażalenia wskazać
należy, że myli się skarżący twierdząc, jakoby Sąd Apelacyjny bezkrytycznie
zaaprobował kwoty wyliczone przez ZUS pismem z dnia 29 listopada 2013 roku i
przyjął je jako wartość przedmiotu zaskarżenia, choć organ rentowy nie podał
metody wyliczenia oraz przyczyn weryfikacji swych wcześniejszych wyliczeń,
wynikających z pisma z dnia 26 listopada 2013 roku. Organ rentowy do każdego z
owych pism załączył zestawienia tabelaryczne obrazujące zastosowaną metodę
wyliczeń. Z zestawień tych wynika, że podstawa wymiaru składek jest w stosunku
do każdego z zainteresowanych taka sama, jak w zaskarżonych decyzjach.
Identyczne są również w obu tych zestawieniach tabelarycznych kwoty obliczone
jako różnice w podstawie wymiaru składek. Weryfikacja dokonana przez organ
rentowy dotyczyła kwot samych składek, których rozbicie na składki finansowane
przez płatnika oraz składki finansowane przez ubezpieczonego i ponowne ich
obliczenie doprowadziło do uzyskania przez ZUS innych wartości, podanych w
piśmie późniejszym. Ma to znaczenie istotne tylko w stosunku do
zainteresowanego M. Z., gdyż wyłącznie w jego przypadku wysokość należnych
składek, wskazana jako wartość przedmiotu zaskarżenia w piśmie z dnia 26
listopada 2013 roku, przekroczyła 10.000 złotych. Skoro zatem podstawa wymiaru
składek (różnica pomiędzy podstawą „starą” i „nową”), kreująca wysokość samych
składek, była w obu pismach ZUS taka sama, to Sąd Najwyższy nie znajduje
przeszkód, aby płatnik składek samodzielnie składki te obliczył od tej podstawy i
wskazał, na czym konkretnie polega sugerowany błąd rachunkowy organu.
Skarżący tego w zażaleniu nie uczynił, co czyni zarzut nienależycie uzasadnionym i
nierzeczowym. Nie można także podzielić argumentu płatnika, iż z uwagi na braki
uzasadnienia spornego postanowienia nie jest mu wiadomą metoda, jaką posłużył
się ZUS w swych obliczeniach, bowiem skarżący w motywach swego środka
zaskarżenia metodę tę szczegółowo opisał. Zarzuty naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.
oraz art. 328 § 2 k.p.c. okazały się nieskuteczne, gdyż uzasadnienie postanowienia
Sądu Apelacyjnego, choć pozbawione analizy tabelarycznych załączników do pism
organu rentowego, zawiera dane pozwalające na kontrolę zaskarżonego
7
orzeczenia pod kątem zastosowanego prawa materialnego i procesowego (zob.
wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 19 lutego 2002 r., IV CKN 718/00, LEX nr 54362,
z dnia 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01, LEX nr 78271, z dnia 22 maja 2003 r., IV
CKN 1862/00, LEX nr 109420).
O wiele bardziej złożony okazał się problem wypełniający zarzuty obrazy
art. 21 k.p.c., art. 25 § 1 k.p.c. w zw. z art. 39821
§ 2 k.p.c. i art. 72 § 1 pkt 2 k.p.c.
Zważyć należy, że w związku z zagadnieniem prawnym, czy objęcie jednym
wyrokiem wielu decyzji ustalających płatnikowi składek (pracodawcy) i
pracownikom podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne
oznacza, że w skardze kasacyjnej płatnika roszczenia z nich wynikające podlegają
zsumowaniu przy ustalaniu wartości przedmiotu zaskarżenia (art. 21 k.p.c. w zw. z
art. 3984
§ 3 k.p.c.), czy też wartość przedmiotu zaskarżenia liczyć należy odrębnie
względem każdego ubezpieczonego pracownika - Sąd Najwyższy w dniu 12
czerwca 2014 roku (II UZP 1/14, Biuletyn SN 2014/6/19) podjął uchwałę
stwierdzającą, że w takim przypadku wartość przedmiotu zaskarżenia oznacza się
odrębnie względem każdego ubezpieczonego (art. 19 § 2 k.p.c. w zw. z art. 3984
§
3 k.p.c.). Uchwała ta zapadła w bliźniaczej sprawie, dotyczącej innych pracowników
Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Usługowo-Handlowego „A.” Spółki z o.o. Stanowisko
Sądu Najwyższego wyrażone w powołanej uchwale jest w pełni adekwatne dla
sprawy niniejszej.
We wcześniejszym orzecznictwie ukształtowały się dwa poglądy w kwestii
określania wartości przedmiotu zaskarżenia skargą kasacyjną w sytuacji, gdy w
sporach o wymiar składek na ubezpieczenia społeczne doszło do połączenia spraw
na podstawie art. 219 k.p.c. Na jedną z linii orzeczniczych wskazał skarżący
powołując się na postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2009 roku,
sygn. akt II UZ 12/09. Dla drugiego ze stanowisk reprezentatywny jest wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 26 czerwca 2012 roku (II UK 312/11, LEX nr 1235842). W jego
motywach Sąd Najwyższy wywiódł, że ubezpieczony pracownik nie jest stroną w
sprawie wynikającej z decyzji pozwanego skierowanej do innego pracownika, są
oni jedynie współuczestnikami formalnymi, a przy współuczestnictwie formalnym,
gdy dochodzone są roszczenia oparte na jednakowej podstawie faktycznej i
prawnej, wartość przedmiotu zaskarżenia oblicza się oddzielnie dla każdego ze
8
współuczestników. Przy współuczestnictwie formalnym występuje tyle różnych
przedmiotów sporu (zaskarżenia) ilu jest współuczestników formalnych, bowiem
każdy z nich mógłby występować w procesie samodzielnie i tok postępowania w
stosunku do każdego z nich jest niezależny. Takie właśnie założenie legło u
podstaw zaskarżonego postanowienia Sądu Apelacyjnego - i jest to pogląd słuszny.
Jak zważył Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 12 czerwca 2014
roku, w obowiązującym systemie obowiązkowych ubezpieczeń społecznych
pracodawca nie ubezpiecza pracowników grupowo i jako płatnik nie odprowadza do
ZUS łącznej sumy składek wszystkich ubezpieczonych, w ustawowo określonej
części globalnego funduszu płac. Płatnik oblicza składki oddzielnie na każdy rodzaj
ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego za każdego, indywidualnie
ubezpieczonego pracownika i przekazuje je do organu ubezpieczeń społecznych,
który „lokuje” składki na indywidualnym koncie każdego ubezpieczonego. Kwoty
składek zależą od wysokości indywidualnych przychodów ze stosunku pracy, z
reguły są one zróżnicowane, jak i podstawy wymiaru składek, a w konsekwencji
różne są wartości przedmiotu zaskarżenia w sprawach składkowych
poszczególnych pracowników. Każda decyzja zobowiązująca płatnika do zapłaty
składek ma więc walor indywidulany w odniesieniu do każdego ubezpieczonego
pracownika, który ma oczywisty interes prawny w wykonaniu obowiązku
składkowego przez płatnika składek. Z takiego postrzegania istoty prawnej
indywidulanej sfery stosunku pracowniczego ubezpieczenia społecznego wynika
potrzeba wydania indywidualnych decyzji składkowych wobec każdego z
ubezpieczonych pracowników i obowiązek osądzenia odwołania od wydanych,
zindywidualizowanych decyzji składkowych, które zmieniają i korygują stany kont
każdego z osobna ubezpieczonego pracownika. Dlatego o wartości przedmiotu
sporu i zaskarżenia nie decyduje suma składek wymierzonych płatnikowi łącznie,
ale kwota składek wymierzonych do poboru za każdego pracownika. Wyrok wydany
w sprawach połączonych do wspólnego rozpoznania rozstrzyga o legalności i
prawidłowości każdej zaskarżonej decyzji odrębnie. W konsekwencji, wartością
przedmiotu sporu i zaskarżenia jest wartość niezapłaconych składek indywidualnie
za każdego pracownika. Pracownik jest stroną każdej decyzji, od każdej decyzji
może samodzielnie się odwołać. Należy więc opowiedzieć się za tą linią
9
orzeczniczą, którą zaakceptował Sąd Apelacyjny odrzucając skargę kasacyjną,
bowiem to indywidualne wartości przedmiotów zaskarżenia, a nie ich suma
decydują o dopuszczalności skargi kasacyjnej, także wtedy, gdy organ rentowy
wymierzył płatnikowi łączną kwotę składek jedną decyzją. Wniesienie odwołań od
odrębnie wydanych indywidualnych decyzji składkowych powoduje wszczęcie
odrębnych spraw odwoławczych, które choć skumulowane na podstawie art. 219
k.p.c., zawsze wymagają określenia osobnych wartości przedmiotów sporu i
zaskarżenia w każdej z połączonych spraw. Utrwalony jest przy tym w judykaturze
pogląd, że ograniczenie dopuszczalności wnoszenia skarg kasacyjnych ze względu
na kodeksowe wskazanie, w art. 3982
§ 1 k.p.c., minimalnej wartości przedmiotu
kasacyjnego zaskarżenia nie narusza ani art. 6 Konwencji o ochronie praw
człowieka i podstawowych wolności ani konstytucyjnego prawa do sądu - art. 45
ust. 1 Konstytucji RP, ponieważ takie prawa są wystarczająco zagwarantowane i
zachowane w dwuinstancyjnym postępowaniu sądowym (por. postanowienia Sądu
Najwyższego z dnia 7 listopada 2013 r., II UZ 59/13, LEX nr 1391553, z dnia 29
stycznia 2014 r., II UZ 65/13, opubl. Legalis).
Z powyższych względów, Sąd Najwyższy uznał za bezzasadne zarzuty
podniesione przez płatnika składek, toteż zażalenie oddalił w zgodzie z art. 3941
§
3 k.p.c. w zw. z art. 39814
k.p.c.