Postanowienie SN z 17 marca 2015, sygn. I PK 4/15
Data orzeczenia
17 marca 2015
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych, Wydział I
Przewodniczący
SSN Jolanta Frańczak
Tagi
POSTANOWIENIE
Dnia 17 marca 2015 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Jolanta Frańczak
w sprawie z powództwa K. B., M. M. i P. P.
przeciwko A.-S. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w K.
o ustalenie stosunku pracy,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń
Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 17 marca 2015 r.,
skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i
Ubezpieczeń Społecznych w K.
z dnia 7 listopada 2013 r.,
1. odrzuca skargę kasacyjną w części dotyczącej wydania
świadectwa pracy,
2. w pozostałym zakresie odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej
do rozpoznania.
UZASADNIENIE
Sąd Rejonowy w K. wyrokiem z dnia 13 marca 2013 r. ustalił, że powódkę P.
P. i stronę pozwaną A.-S. Spółkę z o.o. w K. łączył stosunek pracy od 18 kwietnia
2007 r. do 31 grudnia 2008 r. na stanowisku kasjera sprzedawcy w pełnym
wymiarze czasu pracy za wynagrodzeniem w wysokości 936 zł brutto w 2007 r.
oraz w wysokości 1.126 zł brutto w 2008 r. (pkt 1.), powódkę M. M. i stronę
pozwaną łączył stosunek pracy od 1 sierpnia 2007 r. do 31 grudnia 2008 r. na
stanowisku kasjer-sprzedawca w pełnym wymiarze czasu pracy za
2
wynagrodzeniem w wysokości 936 zł brutto w 2007 r. oraz w wysokości 1.126
brutto w 2008 r. (pkt. 2), powódkę K. B. i stronę pozwaną łączył stosunek pracy od
16 listopada 2006 r. do 31 marca 2010 r. na stanowisku sprzedawcy w pełnym
wymiarze czasu pracy za wynagrodzeniem w wysokości 899,10 zł brutto w 2006 r.,
w wysokości 936 zł brutto w 2007 r. oraz w wysokości 1.126 zł brutto w 2008 r.
(pkt. 3), nakazał stronie pozwanej wydać powódkom świadectwa pracy za
wskazany wyrokiem okres (pkt 4), umorzył postępowanie w zakresie objętym
częściowym cofnięciem pozwu (pkt. 5), nakazał pobrać od strony pozwanej na
rzecz Skarbu Państwa kasy Sądu Rejonowego kwotę 2.117 zł tytułem opłaty od
pozwu w części zasądzającej powództwo, od której ponoszenia powódki były
zwolnione z mocy ustawy (pkt. 6).
Sąd Rejonowy ustalił, że powódki zatrudnione były u strony pozwanej na
podstawie umów, określonych jako „umowa zlecenie,” zgodnie z którymi
zobowiązały się do obsługi sklepu. Należące do strony pozwanej sklepy
prowadzone były w ten sposób, że kierownicy zajmowali się zamawianiem
i przyjmowaniem towarów, przeprowadzaniem rozmów w sprawie zatrudnienia
pracowników, rozliczaniem kasjerów, układaniem grafika pracy pracowników na
podstawie ich wniosków. W sklepach pracowały osoby na stanowiskach:
wędliniarskich, obsłudze sali oraz kas. Wypłata wynagrodzenia za każdy miesiąc
następowała do dnia dziesiątego kolejnego miesiąca na podstawie przysyłanych
z księgowości spółki rachunków, ustalonych według wyliczeń czasu pracy
ewidencjonowanych przez kierowników. W razie nieobecności danego pracownika
kierownik znajdował zastępstwo wśród pozostałych pracowników lub sam
wykonywał obowiązki nieobecnej osoby. Osoby zatrudnione do obsługi sklepu
zobowiązane były zgłaszać kierownikowi nieobecności w pracy, zamiar
wcześniejszego wyjścia, w tym uzyskać jego zgodę na wcześniejsze opuszczenie
stanowiska pracy. Zatrudnieni do obsługi sklepu pracownicy byli podporządkowani
kierownikowi sklepu, który decydował o rodzaju wykonywanej pracy, wydawał
szczegółowe polecenia co do wykonywanych zadań. Pracownicy mogli wymieniać
się zmianami informując o tym kierownika sklepu. Sąd pierwszej instancji uznał, że
podporządkowanie powódek poleceniom pracodawcy oraz wykonywanie
obowiązków w miejscu i czasie wyznaczonym przez kierownika sklepu powoduje,
3
że zawarte umowy przesądzają o uznaniu łączącego strony stosunku prawnego za
stosunek pracy.
Strona pozwana zaskarżyła ten wyrok apelacją, która została oddalona
wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z dnia 7 listopada 2013 r.
W skardze kasacyjnej strona pozwana A.-S. Spółka z o.o. w K. zarzuciła:
I. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik
sprawy, a mianowicie art. 72 § 1 pkt. 2 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c. przez jego
niezastosowanie i przeprowadzenie jednego postępowania dowodowego i ustalenie
jednego stanu faktycznego do wszystkich powódek, w sytuacji, gdy każda z tych
osób świadczyła usługi na rzecz tego samego pozwanego i o zbliżonym
charakterze, lecz w zupełnie różnym czasie, co wyklucza tożsamość ustalanych
stosunków prawnych i prowadzi wprost do nierozpoznania istoty sprawy odrębnie
dla każdej z powódek,
II. naruszenie prawa materialnego, a mianowicie: 1) art. 22 § 1 k.p., art. 29 §
1 k.p. przez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że możliwe jest ustalenie
łączącego strony stosunku pracy na podstawie umowy o pracę bez jednoczesnego
ustalenia podmiotowo istotnych elementów umowy o pracę; 2) art. 22 § 1 k.p. przez
błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że przepis ten zawiera wszystkie
przedmiotowo istotne elementy umowy o pracę; 3) art. 29 § 1 k.p. przez jego
niezastosowanie w sytuacji, gdy właśnie przepis ten statuuje elementy
przedmiotowo istotne dla konkretnej umowy o pracę, a ich pominięcie w orzeczeniu
o charakterze ustalającym powoduje ustalenie treści stosunku pracy na podstawie
umowy o pracę bez ustalenia treści tej umowy, co w konsekwencji doprowadziło do
naruszenia art. 22 § 11
k.p. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że
ustalenie niektórych z elementów przedmiotowo istotnych umowy o pracę jest już
wystarczające do stwierdzenia treści tego stosunku prawnego; 4) art. 22 § 1 k.p.
przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że koordynacja zachowań,
bądź czynności zleceniobiorców jest tożsama z podporządkowaniem
(kierownictwem); 5) art. 65 § 1 i 2 k.c. poprzez jego błędne zastosowanie
i dokonanie wykładni oświadczeń woli zawartych przez strony w umowach zlecenia,
podczas, gdy intencją stron wprost wyrażoną w zawartych na piśmie umowach
zlecenia było zawarcie takich umów.
4
Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu
drugiej instancji w całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego
rozpoznania, ewentualnie o uchylenie wskazanego wyroku i orzeczenie co do istoty
sprawy poprzez zmianę poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji i
oddalenie powództwa w całości.
We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano na
istotne zagadnienie prawne (art. 3989
§ 1 pkt 1 k.p.c.), jak i potrzebę wykładni
przepisów budzących rozbieżności w orzecznictwie (art. 3989
§ 1 pkt 2 k.p.c.).
Zdaniem skarżącego wystąpienie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego wiąże
się z udzieleniem w pierwszej kolejności odpowiedzi na pytanie „czy w sprawie o
ustalenie istnienia stosunku pracy należy także przesądzić o podstawie
zatrudnienia, na której doszło do nawiązania stosunku pracy, ponieważ stosunek
pracy nie może istnieć w oderwaniu od podstawy zatrudnienia”. W ocenie
skarżącego za taką odpowiedzią przemawia systematyka kodeksu pracy, która w
dziale drugim zawiera przepisy dotyczące kodeksu pracy. Analiza orzeczeń w
sprawach o ustalenie istnienia stosunku pracy, w których skarżący brał udział,
pozwala na stwierdzenie, że przepis art. 22 § 1 k.p. nie jest rozumiany jednolicie i
zachodzi potrzeba jego wyjaśnienia przez Sąd Najwyższy. Z postawionym powyżej
pytaniem wiąże się kolejne zagadnie prawne sprowadzające się do odpowiedzi na
pytanie „czy w sprawie, w której powód domaga się ustalenia zatrudnienia na
podstawie umowy o pracę możliwe jest ograniczenie się w treści rozstrzygnięcia
zawartego w wyroku do wskazania tylko niektórych elementów umowy o pracę, o
których mowa w art. 29 § 1 k.p. z pominięciem pozostałych”. Ponadto istotne jest
zagadnienie prawne polegające na odpowiedzi na pytanie „czy w sytuacji, gdy
zleceniodawca posługuje się przy wykonywaniu czynności w zakresie działalności
swego przedsiębiorstwa nie tylko zleceniobiorcami, lecz także innymi
przedsiębiorcami, a zleceniobiorca nie realizuje instrukcji tego innego
przedsiębiorcy działającego na rzecz zleceniodawcy, można wysnuć wniosek, iż
pomiędzy zleceniodawcą a zleceniobiorcą istnieje stosunek podporządkowania
charakterystyczny dla umowy o pracę dodatkowo w sytuacji, gdy żadne ustalenia
co do relacji pomiędzy zleceniodawcą a tym innym przedsiębiorcą nie zostały przez
Sąd poczynione”.
5
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W rozpoznawanej sprawie w pierwszej kolejności należy zauważyć, że
zgodnie z art. 3982
§ 2 pkt 2 k.p.c. skarga kasacyjna jest niedopuszczalna w
sprawach dotyczących kar porządkowych, świadectwa pracy i roszczeń z tym
związanych oraz o deputaty lub ich ekwiwalent. Dlatego też skarga w części
dotyczącej wydania świadectwa pracy powódkom jako niedopuszczalna na
podstawie art. 3986
§ 3 k.p.c. podlegała odrzuceniu.
Skarżący jako okoliczności uzasadniające przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania wskazał wymagające rozstrzygnięcia istotne zagadnienie prawne oraz
potrzebę wykładni przepisów prawnych wywołujących rozbieżności w orzecznictwie
sądów powszechnych (art. 3989
§ 1 pkt 1 i 2 k.p.c.). Zagadnieniem prawnym jest
zagadnienie, które wiąże się z określonym przepisem prawa materialnego lub
procesowego lub uregulowaniem prawnym, których wyjaśnienie ma nie tylko
znaczenie dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy, ale także dla rozstrzygnięcia
podobnych spraw. Wskazanie zagadnienia prawnego uzasadniającego wniosek o
rozpoznanie skargi kasacyjnej powinno zatem nastąpić przez określenie przepisów
prawa, w związku z którymi zostało sformułowane i wskazanie argumentów, które
prowadzą do rozbieżnych ocen. Dopiero bowiem wówczas Sąd Najwyższy ma
podstawę oceny, czy przedstawione zagadnienie jest rzeczywiście zagadnieniem
„prawnym” oraz czy jest to zagadnienie „istotne” (tak: postanowienia Sądu
Najwyższego z dnia: 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002 nr 1, poz. 11;
13 sierpnia 2002 r., I PKN 649/01, OSNP 2004 nr 9, poz. 158; 14 lutego 2003 r.,
I PK 306/02, Wokanda 2004 nr 7-8, s 51).
Z kolei odwołanie się do przesłanki istnienia potrzeby wykładni przepisów
prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w
orzecznictwie wymaga wykazania, że określony przepis prawa, mimo że budzi
poważne wątpliwości (ze wskazaniem na czym te poważne wątpliwości polegają),
nie doczekał się wykładni, bądź że jego niejednolita wykładnia wywołuje
rozbieżności w orzecznictwie sądów, które należy przytoczyć (tak: postanowienia
Sądu Najwyższego z dnia: 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002 nr 12,
6
poz. 151; 15 października 2002 r., II CZ 102/02, LEX nr 57231). Nie istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawa ani nie występuje w sprawie istotne
zagadnienie prawne, jeżeli Sąd Najwyższy wyraził swój pogląd we wcześniejszym
orzecznictwie, a nie zachodzą okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu.
Ponadto rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego lub wątpliwości interpretacyjnych
nie może się sprowadzać do odpowiedzi na zarzuty skarżącego skierowane pod
adresem zaskarżonego orzeczenia ani też do odpowiedzi na wątpliwości
skarżącego, które można wyjaśnić za pomocą obowiązujących reguł wykładni bądź
w drodze prostego zastosowania przepisów (postanowienie Sądu Najwyższego z
dnia 16 stycznia 2003 r., I PK 230/02, OSNP – wkładka 2003 nr 13, poz. 5).
Skarżący, ograniczając się do sformułowania szeregu pytań, w istocie nie
przeprowadza żadnego pogłębionego wywodu prawnego dla wykazania, że jego
wątpliwości stanowią istotne zagadnienie prawne wymagające zaangażowania
Sądu Najwyższego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 października
2013 r., I PK 121/13, LEX nr 1554884). Pierwsze zagadnienie to w istocie pytanie
czy w rozstrzyganiu sporu dotyczącego ustalenia stosunku pracy można
poprzestać na regulacji z art. 22 § 1 i § 11
k.p., czy też warunkiem koniecznym jest
pozytywne stwierdzenie wszystkich elementów przedmiotowo istotnych jakie winna
określać każda umowa o pracę, czyli z art. 29 § 1 k.p. Tak ujęta kwestia nie
wykracza poza zwykłą wykładnię prawa.
Wątpliwości zgłaszane w tym względzie przez skarżącego w sprawach z
jego udziałem wyjaśnił Sąd Najwyższy między innymi w postanowieniu z dnia 9
października 2013 r., I PK 123/13 (LEX nr 1554884) oraz z dnia 21 maja 2014 r.,
I PK 327/13 (niepublikowane) wskazując, że zgodnie z art. 476 § 1 pkt 11
k.p.c., w
sprawie z zakresu prawa pracy ustaleniu podlega istnienie stosunku pracy, jeżeli
łączący strony stosunek prawny, wbrew zawartej między nimi, umowie ma cechy
stosunku pracy (a więc stosunku prawnego o cechach określonych w art. 22 § 1
k.p.), a nie treść tego stosunku wynikająca z art. 29 § 1 k.p. Gdyby stosunek pracy
uzależniać od skrupulatnego wypełnienia elementów z art. 29 § 1 k.p. to regulacje z
art. 22 § 1 i §11
k.p. byłyby niepotrzebne. O stosunku pracy przesądza realna praca,
w określonej zależności właściwej temu stosunkowi. Z tej przyczyny sam
ustawodawca stanowi, że stosunek pracy istnieje, "bez względu na nazwę zawartej
7
przez strony umowy" (art. 22 § 11
k.p.). W konsekwencji, skoro ustalono stosunki
pracy i ustalenie to wiąże, to istotnego zagadnienia prawnego nie można budować
na odwoływaniu się do brakujących elementów umowy o pracę.
Formułując wątpliwość odnoszącą się do posługiwania się przez
zleceniodawcę nie tylko zleceniobiorcami, ale także innymi przedsiębiorcami
skarżący nie wskazuje przepisu na tle którego występuje w jego ocenie
zagadnienie prawne i jakie znaczenie kwestia ta miałaby mieć dla rozstrzygnięcia
sprawy.
Skarżący nie wykazał również potrzeby wykładni art. 22 § 1 k.p. oraz art. 29
§ 1 k.p. w związku ze wskazywaną przez niego rozbieżnością w ich stosowaniu
przez sądy powszechne.
Kierując się przedstawionymi powyżej motywami, Sąd Najwyższy odmówił w
pozostałym zakresie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania na podstawie
art. 3989
§ 2 k.p.c.