Wyrok SN z 23 marca 2007, sygn. V CSK 12/07
Data orzeczenia
23 marca 2007
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział V
Przewodniczący
SSN Lech Walentynowicz
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (2)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 23 marca 2007 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)
SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)
SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian
Protokolant Piotr Malczewski
w sprawie z powództwa J. B.
przeciwko Skarbowi Państwa - Naczelnikowi Urzędu Skarbowego w R.
zastąpionemu przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa
o zapłatę,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 23 marca 2007 r.,
skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]
z dnia 18 sierpnia 2006 r.,
oddala skargę kasacyjną.
2
Uzasadnienie
Powód J. B., jako jeden ze spadkobierców P. B., wniósł na podstawie art.
192 § 1 zdanie drugie k.k.w. o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa,
działającego przez Prezydenta Miasta R., Wojewodę […] i Naczelnika Urzędu
Skarbowego w R., kwoty 54.629 zł, z ustawowymi odsetkami od dnia 18 marca
2004 r. i kosztami postępowania, jako części odszkodowania za majątek
skonfiskowany ojcu na podstawie skazującego wyroku sądu karnego. Wyrok ten
został uchylony przez Sąd Najwyższy, który uniewinnił P. B. Kara przepadku mienia
została wykonana, w związku z czym P. B. został pozbawiony prawa własności
nieruchomości opisanych w dawnych księgach wieczystych: […] na rzecz Skarbu
Państwa. Zwrot tych nieruchomości stał się niemożliwy, ponieważ nieruchomość
objęta księgą wieczystą KW nr […] stała się własnością Miasta R., a nieruchomość
objęta Kw. nr […] jest własnością tegoż Miasta i pozostaje we współużytkowaniu
wieczystym właścicieli lokali mieszkalnych położonych w budynku usytuowanym na
tej nieruchomości.
Pozwany Skarb Państwa wniósł o oddalenie powództwa. Wszystkie trzy
jednostki organizacyjne reprezentujące Skarb Państwa zarzuciły, że nie są
właściwe do działania w niniejszym postępowaniu imieniu Skarbu Państwa.
Sąd Okręgowy w K. wyrokiem wstępnym z dnia 24 stycznia 2006 r. uznał
roszczenie powoda za usprawiedliwione w zasadzie w odniesieniu do pozwanego
Skarbu Państwa - Naczelnika Urzędu Skarbowego w R.
Sąd Okręgowy ustalił, że Wojskowy Sąd Rejonowy w K. wyrokiem z dnia 22
kwietnia 1949 r. uznał P. B. winnym popełnienia przestępstwa opisanego w art. 7
dekretu z dnia 13 czerwca 1946 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych
okresie odbudowy Państwa (Dz. U. z 1946 r. Nr 30, poz. 92), polegającego na
działalności szpiegowskiej w latach 1946-1949, i za to skazał go na kary 15 lat
więzienia oraz pozbawienia praw publicznych i orzekł przepadek całego majątku na
rzecz Skarbu Państwa. Najwyższy Sąd Wojskowy w Warszawie postanowieniem z
dnia 27 września 1949 r. utrzymał wyrok w mocy. P. B. zmarł dnia 18 października
1955 r. Jednym z jego spadkobierców ustawowych jest syn J. B. Rodzina P. B.
3
wystąpiła o stwierdzenie nieważności orzeczeń sądów wojskowych w trybie ustawy
z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób
represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego
(Dz. U. Nr 34, poz. 149 ze zm.). Sąd Okręgu Wojskowego w W. postanowieniem z
dnia 2 sierpnia 1991 r. nie uwzględnił wniosku. Na skutek kasacji Naczelnego
Prokuratora Wojskowego, Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 25 czerwca 1999 r.
uchylił wyrok skazujący z dnia 22 września 1949 r. oraz postanowienie
Najwyższego Sądu Wojskowego z 27 września 1949 r. i uniewinnił P.B. od
zarzucanych mu czynów.
Sąd Okręgowy zważył, że żadna z jednostek organizacyjnych pozwanego
Skarbu Państwa nie zakwestionowała zasadności roszczenia powoda. Sporna
natomiast była kwestia, która z tych jednostek powinna działać jako pozwany Skarb
Państwa w niniejszym procesie. Sąd Okręgowy przyjął, że na właściwą jednostkę
organizacyjną wskazują przepisy art. 30 w związku z art. 187 i 188 k.k.w. Na
podstawie art. 8 ust. 1 dekretu z dnia 22 października 1947 r. o przepadku majątku
(Dz. U. Nr 65, poz. 390) organami wykonującymi tą karę były urzędy likwidacyjne,
podlegające Ministrowi Skarbu, a od 1950 r. Ministrowi Finansów po
przekształceniu Ministerstwa Skarbu przez ustawę z dnia 7 marca 1950 r. (Dz. U.
Nr 10, poz. 101). W 1950 r. urzędy likwidacyjne zostały zniesione, a ich
dotychczasowe kompetencje i zadania przejęły wydziały finansowe prezydiów
powiatowych i wojewódzkich rad narodowych. Ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. -
Kodeks karny wykonawczy wskazała jako organy uprawnione do wykonywania
egzekucji kar konfiskaty mienia lub przepadku majątku wydziały finansowe
prezydium powiatowych rad narodowych. Wydziały te zostały następnie
przekształcone w urzędy skarbowe. W związku z tym Sąd Okręgowy uznał, że
pozwany Skarb Państwa - Naczelnik Urzędu Skarbowego w R. odpowiada wobec
powoda co do zasady za spełnienie roszczenia opisanego w pozwie.
Pozwany Skarb Państwa - Naczelnik Urzędu Skarbowego w R., zarzucił w
apelacji naruszenie art. 192 k.k.w. i art. 328 § 1 k.p.c.
Sąd Apelacyjny oddalił apelację.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej
4
sprawy kwestia rozróżnienia takich pojęć prawnych, jak konfiskata mienia czy
przepadek mienia od przepadku przedmiotu (art. 45 k.k.). Artykuł 192 k.k.w. odnosi
się bowiem do każdego przejęcia składnika majątkowego na podstawie wyroku
skazującego, następnie uchylonego.
Sąd Apelacyjny podkreślił, że skoro Skarb Państwa na skutek komunalizacji
mienia państwowego przestał być właścicielem rzeczonych nieruchomości, ich
zwrot w naturze jest niemożliwy. W związku z tym Skarb Państwa na mocy art. 192
§ 1 zd. 2 k.k.w. odpowiada za szkodę, którą poniósł uprawniony. Ewentualne
wzbogacenie po stronie Gminy nie zwalnia Skarbu Państwa od odpowiedzialności
określonej w tym przepisie. W tej sytuacji należało uznać zarzut braku legitymacji
biernej po stronie Skarbu Państwa za bezzasadny.
Ponieważ nie została stwierdzona nieważność orzeczenia w trybie ustawy
o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za
działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, podstawy roszczenia
powoda nie stanowi art. 10 ust. 1 tej ustawy, a art. 10 ust. 2, wskazujący na
Ministra Skarbu Państwa jako właściwego do wykonywania zastępstwa
procesowego Skarbu Państwa, nie znajduje zastosowania w niniejszej sprawie.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, stwierdzenie, że Naczelnik Urzędu
Skarbowego jest właściwą statio fisci Skarbu Państwa, znajduje podstawę
w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 2003 r., I CKN 1256/2000 (OSNC
2004, nr 4, poz. 63).
Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa w skardze kasacyjnej zarzuciła
naruszenie art. 192 § 1 k.k.w. w brzmieniu obowiązującym w dniu 25 czerwca 1999
r. w związku z art. 39 pkt 4 k.k., art. 40 lit. e) i f) dekretu PKWN z dnia 23 września
1944 r. - Kodeks karny Wojska Polskiego (Dz. U. Nr 4, poz. 27) i art. 44 lit. e)
rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 11 lipca 1932 r. Kodeks karny (Dz. U. Nr 60,
poz. 571) przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie oraz naruszenie art.
192 § 1 zdanie pierwsze k.k.w. w związku z art. 9 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. -
Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę
o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze zm.) przez niewłaściwe
zastosowanie polegające na przyjęciu, że w niniejszej sprawie nie zachodzą
5
przesłanki do restytucji naturalnej i w konsekwencji uznanie, iż Skarb Państwa ma
w tej sprawie legitymację bierną.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Dalej idący jest pierwszy zarzut podniesiony w skardze kasacyjnej, który
zmierza do zanegowania art. 192 § 1 k.k.w. w brzmieniu obowiązującym w dniu
25 czerwca 1999 r. jako podstawy prawnej powództwa wskazanej przez powoda
oraz potwierdzonej najpierw w wyroku wstępnym Sądu Okręgowego, a następnie
w wyroku Sądu Apelacyjnego. Należy w związku z tym podkreślić, że w sprawie,
w której okoliczności faktyczne były zasadniczo podobne do występujących
w niniejszej sprawie, Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17 września 2004 r., V CK
100/04 (OSNC 2005, nr 7-8, poz. 145) podkreślił, iż stwierdzenie nieważności
orzeczenia przewidziane w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu
za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na
rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149 ze zm.) nie
jest wymagane do dochodzenia zwrotu mienia, którego przepadek lub konfiskatę
orzeczono na rzecz Skarbu Państwa, lub dochodzenia jego równowartości
w sytuacji, w której osoba uprawniona do zwrotu została prawomocnie
uniewinniona od zarzutu popełnienia w latach 1944-1956 przestępstwa związanego
z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, a zajęte mienie nie
zostało zwolnione z naruszeniem obowiązujących w tym czasie przepisów.
Rozważenia w związku z tym wymaga, czy w tej sytuacji art. 192 § 1 k.k.w.
w brzmieniu obowiązującym w dniu 25 czerwca 1999 r., kiedy Sąd Najwyższy
uchylił dwa wyroki skazujące P. B. z 1949 r. i uniewinnił go od zarzucanych mu
czynów, może stanowić alternatywną podstawę odpowiedzialności Skarbu
Państwa.
Zgodnie z pierwotnym brzmieniem art. 192 § 1 k.k.w., mającym
zastosowanie w niniejszej sprawie, „W razie uchylenia orzeczenia o przepadku
przedmiotów, darowania tego środka lub zwolnienia rzeczy, w wyniku wniesionego
powództwa, składniki mienia przejęte w trakcie wykonania środka karnego zwraca
się uprawnionemu. W razie niemożności zwrotu, Skarb Państwa odpowiada za
stratę, którą poniósł uprawniony”. Zmiana tego przepisu, dokonana na podstawie
6
ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny oraz niektórych
innych ustaw (Dz. U. Nr 111, poz. 1061), polegała na zastąpieniu wyrazu „stratę”
wyrazem „szkodę”. Rozważany przepis koresponduje z art. 39 pkt 4 k.k., według
którego w pierwotnym brzmieniu, mającym zastosowanie w niniejszej sprawie,
środkiem karnym był m. in. przepadek przedmiotów. Zmiana tego przepisu,
dokonana na podstawie ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o zmianie ustawy -
Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 111, poz. 1061), polegała na
zastąpieniu wyrazów „przepadek przedmiotów” wyrazem „przepadek”. Dawny art.
38 pkt 6 Kodeksu karnego z dnia 19 kwietnia 1969 r. (Dz. U. Nr 13, poz. 94 ze zm.)
przewidywał karę dodatkową „przepadku rzeczy”, a pkt 5 – karę dodatkową
„konfiskaty mienia” zniesioną na podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1990 r.
o zmianie Kodeksu karnego i niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 14, poz. 84).
Zgodnie z art. 44 lit. e dawnego rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 11 lipca
1932 r. Kodeks karny (Dz. U. Nr 60, poz. 571 ze zm.) karą dodatkową był m. in.
„przepadek przedmiotów majątkowych i narzędzi”.
Według szczególnych przepisów art. 40 lit. e i f dekretu PKWN z dnia
23 września 1944 r. – Kodeks karny Wojska Polskiego (Dz. U. Nr 4, poz. 27) karami
dodatkowymi były „przepadek mienia” oraz „przepadek przedmiotów majątkowych
i narzędzi”. Z kolei stosownie do art. 49 § 2 dekretu z dnia 13 czerwca 1946 r.
o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych okresie odbudowy Państwa (Dz. U.
Nr 30, poz. 92 ze zm.) sąd mógł orzec „przepadek majątku skazanego w całości lub
określonego przedmiotu majątkowego”. Do orzeczonej przez sąd kary dodatkowej
„przepadku całości lub części majątku” miały zastosowanie przepisy dekretu z dnia
22 października 1947 r. o przepadku majątku (Dz. U. Nr 65, poz. 390 ze zm.).
Z dniem wejścia w życie tego dekretu, który obowiązywał 1949 r., gdy zapadły dwa
wyroki skazujące P. B., utraciły moc obowiązującą wszelkie przepisy w przedmiocie
unormowanym tym dekretem, a w szczególności art. 44 Kodeksu karnego Wojska
Polskiego oraz art. 49 § 3-5 dekretu o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych
w okresie odbudowy Państwa.
Artykuł 192 k.k.w. jest funkcjonalnie związany z art. 39 pkt 4 i art. 44 k.k.
Związanie to przejawia się w szczególności w przyjęciu w wymienionych przepisach
identycznej terminologii w odniesieniu do orzekania przez sąd o przepadku
7
(pierwotnie: o przepadku przedmiotów). Jednakże art. 192 § 1 k.k.w. z natury
rzeczy odnosi się do uchylenia nie tylko takiego orzeczenia o przepadku
(pierwotnie: przepadku przedmiotów), które zostało wydane na podstawie obecnie
obowiązującego Kodeksu karnego, ale również na podstawie dawniej
obowiązujących przepisów przewidujących karę dodatkową przepadku albo
konfiskaty majątku w różnych postaciach, w tym do przepisów karnych, które
obowiązywały w 1949 i zostały zastosowane do P. B. Za przyjęciem takiej wykładni
rozważanego przepisu przemawia też argumentum a minori ad maius. Skoro
bowiem, w stanie prawnym obowiązującym w dniu 25 czerwca 1999 r., nie mogło
wywołać skutków prawnych uchylone orzeczenie o przepadku przedmiotów wydane
na podstawie Kodeksu karnego z 1997 r., to tym bardziej nie mogło okazać się
skuteczne uchylone w 1999 r. dawne orzeczenie dalej idące, mianowicie dotyczące
przepadku całości lub części majątku.
Drugi zarzut podniesiony w skardze kasacyjnej dotyczy przyjęcia przez Sąd
Apelacyjny, że Skarb Państwa jest w niniejszej sprawie biernie legitymowany,
podczas gdy, zdaniem skarżącego, istnieją podstawy do restytucji naturalnej,
mianowicie dochodzenia zwrotu nieruchomości od Miasta R. Rozważenia
w związku z tym wymaga, czy została spełniona przesłanka „niemożności zwrotu”
według art. 192 § 1 k.k.w.
Skarżący, powołując się na art. 9 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. - Przepisy
wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach
samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze zm.), twierdzi, że w okolicznościach
niniejszej sprawy obowiązek zwrotu nieruchomości ciążący na radzie narodowej
stopnia podstawowego został przejęty przez Miasto R. Zgodnie z tym przepisem,
„Prawa przysługujące podmiotom wymienionym w art. 5 i ich obowiązki -
przechodzą na odpowiadające im jednostki komunalne: dotyczy to w szczególności
praw i obowiązków wynikających z użytkowania wieczystego.”.
Komunalizacja mienia państwowego mogła nastąpić z mocy prawa (art. 5
ust. 1 albo 2 bądź art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r.) albo na podstawie
konstytutywnej decyzji właściwego wojewody (art. 5 ust. 3 albo 4 tej ustawy).
Decyzja wojewody wydana na podstawie art. 5 ust. 1 albo 2 ustawy ma charakter
8
deklaratywny i jest skuteczna ex tunc, mianowicie od dnia 27 maja 1990 r.,
potwierdza bowiem, że w tym dniu właściwa gmina stała się właścicielem
określonego mienia państwowego. Ze znajdujących się w aktach niniejszej sprawy
odpisów z kilku ksiąg wieczystych wynika jedynie, że Skarb Państwa stał się
właścicielem rzeczonych nieruchomości na podstawie „decyzji Urzędu
Wojewódzkiego w K.” wydanych w 1992 r. i 1998 r. Niezależnie jednak od tego, czy
właściwy wojewoda wydał decyzje deklaratywne, czy konstytutywne, należy
przyjąć, że stosownie do art. 9 powołanej ustawy na nowego właściciela (Miasto R.)
przeszły wszelkie prawa i obowiązki wobec osób trzecich istniejące w dniu, w
którym decyzje stały się ostateczne. W okolicznościach niniejszej sprawy jest zaś
bezsporne, że roszczenie o zwrot utraconego mienia powstało z chwilą wydania
przez Sąd Najwyższy wyroku z dnia 25 czerwca 1999 r., oraz że w tym dniu mienie
to stanowiło własność Miasta R. Miasto R. nie mogło zatem przejąć obowiązku,
który nie istniał w dniu, w którym decyzja komunalizacyjna stała się ostateczna.
Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814
k.p.c.
orzekł jak w sentencji.
jc