sygn. III CZP 29/09 4 czerwca 2009 Sąd Najwyższy

Uchwała SN z 4 czerwca 2009, sygn. III CZP 29/09

Data orzeczenia 4 czerwca 2009
Sąd Sąd Najwyższy
Wydział Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący SSN Henryk Pietrzkowski
Tagi
#Sąd Najwyższy #Izba Cywilna #uchwała SN
Uchwała z dnia 4 czerwca 2009 r., III CZP 29/09
Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)
Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski
Sędzia SN Marek Sychowicz (sprawozdawca)
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "C.W.", sp. z o.o. w W. przeciwko
"P.T.C.", sp. z o.o. w W. o ustalenie nieistnienia uchwał zgromadzenia wspólników
ewentualnie o stwierdzenie ich nieważności, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na
posiedzeniu jawnym w dniu 4 czerwca 2009 r. zagadnienia prawnego
przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 28
listopada 2008 r.:
"Czy dopuszczalne jest cofnięcie przez pozwanego zarzutu zapisu na sąd
polubowny na etapie postępowania zażaleniowego, wywołanego zaskarżeniem
postanowienia sądu, który wydał rozstrzygnięcie w przedmiocie zasadności tego
zarzutu?"
podjął uchwałę:
Dopuszczalne jest cofnięcie przez pozwanego zarzutu zapisu na sąd
polubowny w toku postępowania zażaleniowego wywołanego zaskarżeniem
postanowienia sądu pierwszej instancji rozstrzygającego o zasadności tego
zarzutu.
Uzasadnienie
W sprawie wytoczonej przez „C.W.", spółkę z o.o. w W. przeciwko "P.T.C.",
spółkę z o.o. w W. o ustalenia nieistnienia uchwał zgromadzenia wspólników
ewentualnie o stwierdzenie ich nieważności, pozwana podniosła zarzut zapisu na
sąd polubowny. Postanowieniem z dnia 21 maja 2008 r. Sąd Okręgowy w
Warszawie uwzględnił ten zarzut w części i odrzucił pozew w odniesieniu do
czterech uchwał, a pozostałym zakresie, tj. w odniesieniu do dziewiętnastu uchwał
odmówił odrzucenia pozwu. Powódka zaskarżyła to postanowienie w części
odrzucającej pozew, a pozwana w części odmawiającej odrzucenia pozwu. Po
złożeniu zażaleń pozwana cofnęła zarzut zapisu na sąd polubowny i wniosła o
uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia oraz umorzenie postępowania co
do zarzutu zapisu na sąd polubowny. Przy rozpoznawaniu zażaleń powstało
przytoczone na wstępie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, które
Sąd Apelacyjny przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Rozstrzygane zagadnienie prawne stanowi wycinek szerszego zagadnienia
odwołalności czynności procesowych stron i uczestników postępowania cywilnego,
zatem punktem wyjścia przy jego analizie muszą być ogólne ustalenia nauki prawa
postępowania cywilnego przyjmowane w tym zakresie. Wynika z nich, że czynności
procesowe stron charakteryzuje fakultatywność i odwołalność, wynikająca z zasady
dyspozycyjności. Odwołalność czynności procesowych oznacza, że strona może
przez inną czynność procesową pozbawić skutków prawnych wcześniej dokonaną
przez siebie czynność procesową. Dopuszczalność odwoływania czynności
procesowych przez strony, jakkolwiek wprost wyraźnie nie sformułowana w żadnym
przepisie, nie budzi wątpliwości. Jej przejawem są regulacje szczególne, dotyczące
np. cofnięcia pozwu (art. 203 k.p.c.), sprzeciwu od wyroku zaocznego (art. 349
k.p.c.), apelacji (art. 391 § 2 k.p.c.), skargi kasacyjnej (art. 39821
k.p.c.) albo
zarzutów od nakazu zapłaty (art. 497 k.p.c.). Dopuszczalność odwołania dotyczy
każdej czynności procesowej strony, a jej ograniczenia mogą wynikać z regulacji
odnoszących się do określonych czynności procesowych, względnie z charakteru
pewnych czynności procesowej. Nie wchodzi w grę odwołanie czynności
procesowej strony, gdy pomimo odwołania czynności sąd i tak ma obowiązek
podjąć działanie z urzędu w zakresie objętym odwołaniem, problematyczna
natomiast jest – ze względu na sporną naturę prawną i dwustronny charakter umów
procesowych – kwestia ich odwołalności. Ograniczeniem odwołalności czynności
procesowych może być wzgląd na ochronę praw i interesów strony przeciwnej, co
znajduje wyraz w regulacji normatywnej, wymagającej w pewnych wypadkach
zgody przeciwnika na odwołanie czynności procesowej (por. art. 203 § 1 i 3 k.p.c.).
Ponadto w określonych wypadkach ustawodawca konstruuje wyraźne kryteria,
którymi sąd powinien się kierować przy ocenie dopuszczalności odwołania
określonej czynności procesowej (por. art. 203 § 4 k.p.c.).
W nauce prawa postępowania cywilnego przyjmuje się zgodnie, że strona
może odwołać swoją czynność procesową dopóty, dopóki nie wywołała ona
skutków prawnych, dla wywołania których została dokonana, np. odwołanie
cofnięcia pozwu może nastąpić do chwili uprawomocnienia się postanowienia o
umorzeniu postępowania, a odwołanie cofnięcia apelacji do chwili uprawomocnienia
się postanowienia o umorzeniu postępowania apelacyjnego.
Mając na względzie te ustalenia należy stwierdzić, że czynność procesowa w
postaci podniesienia zarzutu zapisu na sąd polubowny (art. 1165 § 1 k.p.c.) może
być przez pozwanego odwołana, gdyż na przeszkodzie temu nie stoi żadna
regulacja prawna ani charakter czynności procesowej polegającej na podniesieniu
tego zarzutu. Istnienie zapisu na sąd polubowny stanowi negatywną przesłankę
procesową, jednak z woli ustawodawcy ma ona charakter względny, gdyż sąd może
wziąć pod uwagę zapis na sąd polubowny tylko w razie podniesienia zarzutu przez
pozwanego przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy (art. 1165 § 1 k.p.c.).
Cofnięcie zarzutu zapisu na sąd polubowny nie narusza interesów powoda, wobec
czego nie ma podstaw, aby wymagać jego zgody na takie cofnięcie.
Wyraz temu stanowisku Sąd Najwyższy dał już w postanowieniu z dnia 22
maja 1998 r., II CKN 192/98 (nie publ.). Przyjął, że cofnięcie zarzutu zapisu na sąd
polubowny może być dokonane wyraźnie lub w sposób dorozumiany. Nie jest
konieczne, aby pozwany uzasadniał dokonanie tej czynności procesowej, a w
szczególności podawał przyczynę jej podjęcia. Przepisy kodeksu postępowania
cywilnego nie przewidują w wypadku cofnięcia zarzutu zapisu na sąd polubowny
kontroli sądu w takim kształcie, jak to ma miejsce w razie cofnięcia pozwu (art. 203
§ 4 k.p.c.). Czynność procesowa pozwanego polegająca na cofnięcia zarzutu
zapisu na sąd polubowny podlega zatem ocenie sądu jak każda inna czynność
procesowa podejmowana przez stronę w toku postępowania.
Cofnięcie przez pozwanego zarzutu zapisu na sąd polubowny może nastąpić
tylko do chwili, w której czynność ta wywoła skutek prawny, który łączy z nią
ustawa. Skutek taki polega na odrzuceniu przez sąd pozwu w razie uwzględnienia
zarzutu bądź też na odmowie odrzucenia pozwu w wypadku, gdy sąd uzna zarzut
za nieuzasadniony lub spóźniony. Miarodajna jest chwila, w której postanowienie o
odrzuceniu albo o odmowie odrzucenia pozwu staje się prawomocne, a nie chwila
jego wydania. Wprawdzie postanowienie staje się skuteczne z chwilą ogłoszenia
albo podpisania jego sentencji (art. 360 k.p.c.), jednak dopóty, dopóki istnieje
możliwość wniesienia na nie zażalenia (art. 394 § 1 in principio względnie art. 394 §
1 pkt 1 k.p.c.), może ono zostać zmienione lub uchylone, a więc do chwili jego
uprawomocnienia się skutek czynności w postaci podniesienia zarzutu zapisu na
sąd polubowny nie jest jeszcze ostateczny (por. także art. 222 zdanie pierwsze
k.p.c.). W rezultacie należy przyjąć, że dopuszczalne jest cofnięcie zarzutu zapisu
na sąd polubowny w toku postępowania wywołanego wniesieniem zażalenia na
postanowienie sądu pierwszej instancji rozstrzygające w przedmiocie zasadności
tego zarzutu. Sąd drugiej instancji powinien przy rozpoznawaniu zażalenia wziąć
pod uwagę cofnięcie przez pozwanego zarzutu zapisu na sąd polubowny i uchylić
zaskarżone postanowienie, bez względu na to, czy na jego mocy pozew został
odrzucony, czy też nastąpiła odmowa odrzucenia pozwu (art. 316 § 1 w związku z
art. 391 § 1 i art. 397 § 2 zdanie pierwsze k.p.c.). Nie wchodzi natomiast w grę
umorzenie postępowania wywołanego wniesieniem zażalenia.
Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak wyżej.