Wyrok SN z 24 marca 2010, sygn. V CSK 289/09
Data orzeczenia
24 marca 2010
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział V
Przewodniczący
SSN Dariusz Zawistowski
Tagi
Podstawa prawna
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 24 marca 2010 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)
SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)
SSN Bogumiła Ustjanicz
Protokolant Piotr Malczewski
w sprawie z powództwa J. C.
przeciwko Agencji Nieruchomości Rolnych Oddziałowi Terenowemu w W.
o ustalenie albo nakazanie złożenia oświadczenia woli,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 24 marca 2010 r.,
skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 8 kwietnia 2009 r.,
oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz
pozwanej kwotę 5400,- (pięć tysięcy czterysta) złotych tytułem
zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
2
Wyrokiem z dnia 8 kwietnia 2009 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda
J. C. od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 9 grudnia 2008 r., którym oddalone
zostało powództwo przeciwko Agencji Nieruchomości Rolnych o ustalenie albo o
nakazanie złożenia oświadczenia woli.
Według ustalonego stanu faktycznego sprawy powód i Agencja Własności
Rolnej Skarbu Państwa, będąca poprzedniczką prawną pozwanej zawarli w 1994 r.
na dziesięć lat umowę dzierżawy nieruchomości rolnej o powierzchni 472,74 ha,
położonej w Gminie Ś., zorganizowanej jako obiekt „K.". W umowie postanowiono,
że jeżeli przed upływem terminu umowy którakolwiek ze stron wystąpi o jej
przedłużenie i zostaną uzgodnione istotne postanowienia umowy dzierżawy, to
umowa będzie przedłużona na następne dwadzieścia lat. Powód złożył stosowny
wniosek u pozwanej w sierpniu 2003 r., jednocześnie wnosząc o rozliczenie
kosztów nakładów poniesionych na przedmiot dzierżawy z czynszem, co nastąpiło,
chociaż między stronami aż do sierpnia 2007 r. toczyły się spory o należności
pieniężne. Już natomiast w 2001 r. powód czynił starania o zakupienie
dzierżawionej nieruchomości, do czego – mimo zaawansowanych przygotowań –
nie doszło.
Umowa dzierżawy uległa rozwiązaniu z dniem 1 maja 2004 r. i wyrokiem
Sądu Okręgowego z dnia 22 grudnia 2004 r., potwierdzonym przez wyrok Sądu
Apelacyjnego z dnia 17 maja 2005 r. J. C. został zobowiązany do wydania Agencji
Nieruchomości Rolnych nieruchomości, będącej przedmiotem sporu w niniejszej
sprawie. Pomimo tego, pismem z dnia 23 sierpnia 2007 r. strona pozwana
poinformowała powoda, że spełnia on przesłanki określone w ustawie z dnia 15
czerwca 2007 r. o zmianie ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi
Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 123, poz. 851, dalej jako ustawa zmieniająca z 2007 r.)
i że po dokonaniu uzgodnień co do płatności należności powoda na rzecz Agencji,
zostaną mu przedstawione nowe warunki dzierżawy, nazywane następnie
warunkami przywrócenia umowy dzierżawy. Możliwości prawne przedłożenia
powodowi tych warunków zostały zanegowane pismem Wiceprezesa Agencji
Nieruchomości Rolnych z dnia 17 października 2007 r.
3
Jednakże dla potrzeb rozpoznania wniosku powoda o przedłużenie umowy
dzierżawy Agencja sporządziła dokument nazwany „Analiza aktualnie
obowiązujących warunków dzierżawy", z którego wynikały propozycje zmian
przyszłej umowy w stosunku do treści umowy dzierżawy, łączącej uprzednio strony.
Zmiany dotyczyły obliczenia wysokości czynszu, czasu trwania umowy oraz areału
dzierżawionych gruntów. Co do tej ostatniej kwestii powód z datą 10 października
2007 r. zaproponował 5% wyłączeń w miejsce 20% określonych w stanowisku
Agencji. Na wezwanie powoda z dnia 5 listopada 2007 r. o zawarcie umowy, strona
pozwana odpowiedziała odmownie, uzasadniając to niespełnianiem przez powoda
przesłanek przewidzianych ustawą z 2007 r.
Wcześniej, bo w marcu 2006 r., a następnie w styczniu 2007 r. Rada Miejska
w Ś. swoimi uchwałami wyraziła zgodę na przejęcie na własność części gruntów
Skarbu Państwa, znajdujących się w obrębie obiektu „K." i przeznaczyła je na cele
pozarolnicze, w tym na cele publiczne, co zostało aprobowane odpowiednimi
decyzjami Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz Marszałka Województwa […].
W tym stanie rzeczy powództwo zostało przez Sąd pierwszej instancji
oddalone ze względu na niezawarcie umowy dzierżawy, do której nie doszło
w trybie ofertowym, ponieważ uznano, że strony nie uzgodniły przedmiotu umowy
w postaci powierzchni nieruchomości i oznaczenia konkretnych działek objętych
nową umową dzierżawy. Oddalając apelację, zastrzeżeń powoda nie podzielił Sąd
Apelacyjny, co do naruszenia zarówno art. 66, 68, 682
k.c., jak i art. 39 ust. 1
ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi
Skarbu Państwa (tekst jedn. Dz. U. z 2007 r. Nr 231, poz. 1700 – dalej jako
u.g.n.r.Sk.P. z 1991 r.) w związku z art. 2 ust. 1 powołanej ustawy zmieniającej
z 2007 r.
Skarga kasacyjna powoda została oparta na podstawie art. 3983
§ 1 pkt 1
k.p.c. zarzucając naruszenia art. 2 ust. 1 ustawy zmieniającej z 2007 r. przez
błędną wykładnię wyrażającą się uznaniem, że pozwana Agencja nie miała
obowiązku sformułowania stanowczego oświadczenia będącego ofertą
w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego, względnie złożenia tego rodzaju
oświadczenia po przeprowadzeniu negocjacji, jak też naruszenie art. 65 § 1 k.c.
4
w związku z art. 2 ust. 1 powołanej ustawy zmieniającej z 2007 r. oraz w związku
z art. 693 § 1 k.c. wskutek niewłaściwego zastosowania, przez uznanie za tożsame
przedmiotu dzierżawy i warunków dzierżawy w rozumieniu powołanych przepisów
oraz nie traktowania uzgodnień w zakresie gruntów podlegających dzierżawie za
składniki przedmiotowo-istotne umowy, skoro chodziło o przedłużenie
dotychczasowej umowy. Wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości
i orzeczenie co do istoty sprawy, ewentualnie o uchylenie tego wyroku
i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania z zasądzeniem kosztów.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwana wnosiła o jej nie przyjmowanie do
rozpoznania albo o oddalenie.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Kwestią decydującą o racjach stron w niniejszej sprawie jest określenie istoty
i skutków prawnych oświadczeń złożonych przez strony w związku z zamiarem
powoda zawarcia dalszej umowy dzierżawy.
Jest bezsporne, że powód złożył przed upływem terminu na jaki została
zawarta w 1994 r. umowa dzierżawy wymagane oświadczenie o chęci przedłużenia
tej umowy. Do jej przedłużenia jednak nie doszło i umowa uległa rozwiązaniu po
dziesięciu latach. O braku zamiaru jej kontynuowania świadczy skierowanie
przeciwko powodowi powództwo windykacyjne i uzyskanie w maju 2005 r.
stosownego wyroku zobowiązującego powoda do zwrotu nieruchomości na rzecz
Agencji. Wyrok ten nie został wykonany, a powodowi przyszła z pomocą ustawa
zmieniająca z 2007 r. i oświadczenie Agencji o podleganiu przez niego warunkom
prawnym tej ustawy, mimo że nie spełniał on tych warunków, skoro nałożono na
niego obowiązek wydania nieruchomości, potwierdzony wyrokiem sądowym.
Można więc było wobec niego mówić tylko o nowej umowie.
Ustawa zmieniająca z 2007 r. w art. 2 ust. 1 nałożyła na Agencję
Nieruchomości Rolnych obowiązek złożenia dotychczasowym dzierżawcom
nowych warunków dzierżawy, jeśli nie otrzymali oni żadnych propozycji Agencji
w tym zakresie, mimo złożonych przez nich w terminie oświadczeń o chęci
kontynuowania dzierżawy.
5
Ze względu na to, że powód nadal użytkował, choć już bezumownie,
nieruchomości objęte poprzednią umową, przepis ten mógłby być do niego
zastosowany, jednakże tylko w takim zakresie, w jakim powód odpowiada
warunkom prawnym i celom ustawy zmieniającej z 2007 r. Nie jest on osobą, która
nie otrzymała żadnych propozycji Agencji w związku ze złożonym oświadczeniem o
zamiarze przedłużenia umowy dzierżawy. Przeciwnie, takie propozycje powód
otrzymał i nie wyraził na nie zgody. Nawet zatem, gdyby przyjąć tok rozumowania
skarżącego powoda co do tego, że „Analiza aktualnie obowiązujących warunków
dzierżawy" stanowi ofertę, a nie jest tylko zaproszeniem do rokowań, według
stanowiska przyjmowanego na gruncie u.g.n.r.Sk.P. z 1991 r., to i tak powód,
odpowiadając swoją propozycją (do 5 % wyłączeń) na propozycję Agencji (do 20%
wyłączeń) złożył nową ofertę, a na nią nie było zgody, przy czym chodziło o tak
podstawową kwestię, jak przedmiot umowy dzierżawy. Wbrew bowiem
twierdzeniom zawartym w uzasadnieniu skargi strony miały inne wyobrażenie o
treści umowy dzierżawy po jej wznowieniu. Powód chciał dzierżawić areał prawie
równy poprzedniemu, a wydzierżawiająca Agencja proponowała jego zmniejszenie
nawet o 20% ze względu na pozarolnicze potrzeby Gminy. W okresie rozstrzygania
sprawy w 2007 roku, akceptowanie propozycji powoda nie było już nawet możliwe.
Właściciel jakim był Skarb Państwa, działający poprzez Agencję Nieruchomości
Rolnych nie miał powodu, aby rezygnować z uprawnień właścicielskich, nie tylko
wynikających z ustawy szczególnej, jaką stanowi u.g.n.r.Sk.P. ale z art. 140 k.c.
Mając to na uwadze nie można tłumaczyć przepisów ustawy
o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa, tak w brzmieniu
pierwotnym z 1991 r., jak i po nowelizacji dokonanej ustawą zmieniającą z 1997 r.,
że Skarb Państwa jest zobowiązany po upływie terminu, na jaki była zawarta
umowa dzierżawy zawrzeć umowę o dzierżawę państwowych gruntów rolnych
z dotychczasowym dzierżawcą na dalszy okres i co do tego samego przedmiotu
dzierżawy.
Regulacja zawarta w art. 2 ust. 1 ustawy zmieniającej z 2007 r. jest tak
sformułowana, że do jej właściwej interpretacji wystarczy wykładnia językowa. Ma
ona pierwszeństwo przed innymi rodzajami wykładni, jeśli przepis nie budzi
wątpliwości swoim sformułowaniem (por. uchwała SN z dnia 25 listopada 2003 r.,
6
III CZP 75/03, OSNC 2005, nr 1, poz. 3; postanowienie SN z dnia 2 grudnia
2004 r., III UK 112/04, OSNKW 2005, nr 1, poz. 6), dlatego nie ma potrzeby, jak
tego domaga się w skardze powód, stosować dyrektyw wykładni historycznej oraz
celowościowej.
Sąd Apelacyjny prawidłowo odczytał znaczenie art. 2 ustawy zmieniającej
z 2007 r., uważając „Analizę..." sporządzoną przez pozwaną Agencję za
propozycję odpowiadającą wymaganiom tego przepisu, czyli propozycję umowy
dzierżawy na nowych warunkach, co nie stanowiło oferty odpowiadającej treści
i skutkom art. 66 k.c. Ma rację powód, twierdząc w uzasadnieniu skargi, że
nowelizacja u.g.n.r.Sk.P. dokonana ustawą zmieniającą w 2007 r. była
spowodowana nieprawidłowościami w działaniu pozwanej Agencji. Jednak
w niniejszej sprawie takich nieprawidłowości, a zwłaszcza, jak to nazywa powód
„nieprawnych zachowań" pozwanej względem powoda, nie można się dopatrzeć.
Podobnie, jak nie można podzielić pierwszego zarzutu skargi kasacyjnej
powoda, także drugi zarzut, odwołujący się do niewłaściwej wykładni art. 65 § 1 k.c.
w związku z art. 2 ust. 1 ustawy zmieniającej z 2007 r. nie zasługuje na
uwzględnienie. Przede wszystkim nie ma żadnych przepisów, które by miały
ograniczać nowe warunki dzierżawy w razie jej przedłużania tylko do wysokości
czynszu i czasu trwania umowy. Przeczy temu zresztą wymiana korespondencji
między stronami, w której właśnie kwestia określenia wielkości areału
dzierżawnego w przedłużanej umowie budzi kontrowersje i niezadowolenia
powoda.
Ustalenia faktyczne, które zostały wyczerpująco w toku instancji
poczynione, a które wiążą Sąd Najwyższy (art. 39813
§ 2 k.p.c.), jednoznacznie
wskazują że strony nie uzgodniły powierzchni gruntu mającego stanowić przedmiot
umowy dzierżawy gospodarstwa rolnego na nowych warunkach, podobnie jak
konkretnych działek w ramach tej powierzchni w obiekcie „K.". Twierdzenia powoda
w tej kwestii są całkowicie bezpodstawne. Z tej przyczyny powód nie ma też racji
twierdząc, że przedmiot dzierżawy został w zaskarżonym wyroku uznany
w rozumieniu art. 693 § 1 k.c. za tożsamy z warunkami dzierżawy,
z zastosowaniem art. 65 § 1 k.c. w związku z art. 2 ust. 1 ustawy zmieniającej
7
z 2007 r. Przedmiot dzierżawy stanowi essentialia negotii tej umowy i musi zostać
określony dla skuteczności zawarcia umowy dzierżawy, dlatego mieści się
w warunkach dzierżawy, które się negocjuje, co nie znaczy, że są to pojęcia
tożsame.
Mając powyższe na uwadze skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na
podstawie art. 39814
k.p.c.; o kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na
podstawie art. 98 w związku z art. 391 § 1 i 39821
k.p.c.
/tp/
md