sygn. II CSK 539/09 15 kwietnia 2010 Sąd Najwyższy

Wyrok SN z 15 kwietnia 2010, sygn. II CSK 539/09

Data orzeczenia 15 kwietnia 2010
Sąd Sąd Najwyższy
Wydział Izba Cywilna, Wydział II
Przewodniczący SSN Dariusz Zawistowski
Tagi
#Sąd Najwyższy #Izba Cywilna #wyrok SN
Sygn. akt II CSK 539/09
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 15 kwietnia 2010 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)
SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)
SSN Kazimierz Zawada
w sprawie z powództwa Prokuratora Okręgowego w P.
przeciwko Towarzystwu Czytelni Ludowych z siedzibą w G.
o ustalenie,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 15 kwietnia 2010 r.,
skargi kasacyjnej strony powodowej
od wyroku Sądu Apelacyjnego
z dnia 20 maja 2009 r.,
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego
rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu pozostawiając temu Sądowi
rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
2
Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację Prokuratora
Okręgowego w P. od wyroku Sądu Okręgowego w P. z dnia 18 lutego 2009 r.,
oddalającego powództwo Prokuratora Okręgowego w P. skierowane przeciwko
Towarzystwu Czytelni Ludowych w G. o ustalenie, że stowarzyszenie działające
pod nazwą „Towarzystwo Czytelni Ludowych” z siedzibą w G., wpisane do rejestru
stowarzyszeń Krajowego Rejestru Sądowego prowadzonego przez Sąd Rejonowy
w P. za numerem [...], zarejestrowane wcześniej na podstawie postanowienia Sądu
Wojewódzkiego w P. z dnia 6 lipca 1992 r. sygn. akt [...] za numerem [...],
sprostowanego postanowieniem z dnia 24 sierpnia 1992 r., nie jest tą samą osobą
prawną, kontynuacją stowarzyszenia pod tą samą nazwą, powstałego w okresie
przedwojennym i zlikwidowanego decyzją Prezydium Wojewódzkiej Rady
Narodowej w P., której nieważność stwierdzono decyzją Ministra Spraw
Wewnętrznych z dnia 25 listopada 1991 r.
Rozstrzygnięcie to oparte zostało na podzielonych ustaleniach Sądu Okręgowego,
których istotne elementy przedstawiają się następująco:
Towarzystwo Czytelni Ludowych w P. wpisane zostało do Rejestru Stowarzyszeń i
Związków Zawodowych P. Urzędu Wojewódzkiego na podstawie decyzji
Wojewody P. z dnia 19 grudnia 1933 r. nr BP.V.1a/267, wydanej w oparciu o art.
21 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej dnia 27 października 1932 r. -
Prawo o stowarzyszeniach. Po wojnie Towarzystwo podjęło działalność. Decyzją
Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z dnia 27 czerwca 1950 r.
zarządzono likwidację Stowarzyszenia, a jego majątek przeznaczono na cele
społeczne. Na skutek wniosku pełnomocnika Kardynała Józefa Glempa Metropolity
Gnieźnieńskiego i Warszawskiego Prymasa Polski z dnia 11 października 1991 r. o
stwierdzenie nieważności decyzji z dnia 27 czerwca 1950 r. Minister Spraw
Wewnętrznych decyzją z dnia 25 listopada 1991 r. stwierdził nieważność decyzji
Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z dnia 27 czerwca 1950 r. z urzędu
w części dotyczącej zarządzenia likwidacji Towarzystwa Czytelni Ludowych, a na
wniosek Kardynała Józefa Glempa w części dotyczącej zarządzenia
o przeznaczeniu majątku tego Towarzystwa, uznając że została wydana z rażącym
naruszeniem powołanych w niej przepisów. Pismem z dnia 20 lutego 1992 r. Jan
N. poinformował Sąd Wojewódzki w P. o treści tej decyzji i wniósł o wpisanie do
3
prowadzonego przez Sąd rejestru stowarzyszeń Towarzystwa Czytelni Ludowych w
P., wskazał adresy pozostałych żyjących członków zarządu głównego i oświadczył,
że zgodnie z postanowieniami statutu podejmie działania zmierzające do
uzupełnienia składu członków zarządu, zwołania Sejmiku Oświatowego i
dostosowania statutu do obowiązujących przepisów. Kolejnymi pismami ponawiano
wniosek o wpis do rejestru, powiadamiano Sąd Wojewódzki w P. o działaniach
podejmowanych w celu zebrania dotychczasowych członków i składzie zarządu. W
piśmie z dnia 4 lipca 1992 r. wskazano członków zarządu, dołączono statut
uchwalony przez XXIV Sejmik Oświatowy TCL w dniu 30 listopada 1933 r. w P.,
wydrukowany w 1945 r., zaświadczenie, że stanowił podstawę rejestracji
Towarzystwa w dniu 19 grudnia 1933 r. za numerem 53 i pod pozycją nr 2 Rejestru
Stowarzyszeń z 8 sierpnia 1945 r. Postanowieniem z dnia 6 lipca 1992r.,
sprostowanym postanowieniem z dnia 24 sierpnia 1992 r., wpisano w rejestrze
stowarzyszeń Sądu Wojewódzkiego w P. zmiany w dziale A pod nr [...] przez
ujawnienie wskazanych nazwisk członków zarządu, zaś w rubryce 2 - daty 19
grudnia 1933 r., w rubryce 3 – siedziby P., w rubryce 9 - 30 listopada 1933 r. -
daty uchwalenia statutu. Postanowieniem z dnia 6 grudnia 1993 r. Sąd ten
ustanowił dla Stowarzyszenia kuratorów, których wniosek był podstawą dokonania,
postanowieniem z dnia 13 czerwca 1994 r., wpisu w rejestrze członków zarządu,
wybranych na posiedzeniu Sejmiku Oświatowego w P. w dniu 19 marca 1994 r.
oraz nowej siedziby w G. przy ulicy T.[...]. Postanowieniem z dnia 15 lutego 2006 r.
Sąd Rejonowy w P. zmienił postanowienie Sądu Wojewódzkiego w P. z dnia 6
lipca 1992 r. w ten sposób, że oddalił wniosek w części dotyczącej wpisania składu
osobowego Stowarzyszenia.
Towarzystwo Wiedzy Powszechnej w P. podjęło, poczynając od wniosku z dnia 26
października 1994 r. działania zmierzające do stwierdzenia nieważności decyzji
Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 25 listopada 1991 r. w zakresie orzeczenia
dotyczącego rozporządzenia majątkiem byłego Towarzystwa Czytelni Ludowych.
Ostateczną decyzją Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 8
października 2001 r. stwierdzono, że decyzja Ministra Spraw Wewnętrznych
z dnia 25 listopada 1991 r., w części dotyczącej przeznaczenia majątku
Towarzystwa Czytelni Ludowych została wydana z naruszeniem prawa,
4
a odmówiono jej uchylenia w zakresie stwierdzającym nieważność decyzji
Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia 27 czerwca 1950 r. w części
dotyczącej przeznaczenia majątku Towarzystwa, gdyż w wyniku wznowienia
postępowania mogłaby wyłącznie zapaść decyzja odpowiadająca decyzji
dotychczasowej. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 18 listopada
2003 r. oddalił skargę Towarzystwa Wiedzy Powszechnej. Nie odniosła
zamierzonego skutku, podjęta przez Towarzystwo Wiedzy Powszechnej i Centralny
Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Przemysłu Elementów Wyposażania Budownictwa
M. w P., próba wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym
postanowieniem o rejestracji Towarzystwa Czytelni Ludowych.
Przed Sądem Okręgowym w P. toczy się sprawa z powództwa Towarzystwa
Czytelni Ludowych przeciwko Towarzystwu Wiedzy Powszechnej o uzgodnienie
treści księgi wieczystej, prowadzonej dla nieruchomości położonej w P., przy ulicy
M. [...] z rzeczywistym stanem prawnym przez wpisanie, jako właściciela
Towarzystwa Czytelni Ludowych w miejsce wpisanego właściciela Towarzystwa
Wiedzy Powszechnej. Postępowanie zostało zawieszone postanowieniem z dnia 30
sierpnia 2007 r. do czasu zakończenia rozpoznawanej sprawy. Prokurator
Rejonowy w G., działając na rzecz Skarbu Państwa Starosty Powiatowego w G.
wniósł pozew do Sądu Rejonowego w G. przeciwko Towarzystwu Czytelni
Ludowych o uzgodnienie treści księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości
położonej w G. przy ulicy L.[..], domagając się wpisania w miejsce tego
Towarzystwa Skarbu Państwa jako właściciela. Po przekazaniu tej sprawy do
rozpoznania Sądowi Okręgowemu postępowanie zostało zawieszone do czasu
zakończenia rozpoznawanej sprawy. Umorzeniem postępowania zakończyło się
postępowanie prowadzone w Prokuraturze Rejonowej w P. w związku z
zawiadomieniem Towarzystwa Wiedzy Powszechnej o popełnieniu przestępstwa
polegającego na sfałszowaniu dokumentów Sądu Okręgowego w P. w postaci
rejestru stowarzyszeń numer 73, dotyczącego Towarzystwa Czytelni Ludowych.
Żądanie stwierdzenia nieważności uchwał podjętych przez pozwane Towarzystwo,
złożone Prokuratorowi Okręgowemu w P. przez Towarzystwo Wiedzy Powszechnej
i Centralny Ośrodek Badawczo-Rozwojowy M., było podstawą zainicjowania
rozpoznawanej sprawy.
5
Sąd Apelacyjny uznał, że wniesiony pozew zmierza w istocie do przesądzenia
o braku związków prawnych pomiędzy stowarzyszeniem o nazwie Towarzystwo
Czytelni Ludowych zarejestrowanym w Krajowym Rejestrze Sądowym pod
numerem [...] a stowarzyszeniem o tej samej nazwie, powstałym i zarejestrowanym
w okresie przedwojennym, a zatem faktu prawotwórczego, co jest dopuszczalne na
podstawie art. 189 k.p.c. Nie podzielił stanowiska Sądu Okręgowego, że powód nie
wykazał interesu prawnego w rozumieniu wymienionego przepisu. Powództwo
zmierza do usunięcia niepewności prawnej co do tożsamości osoby prawnej, która
zgłasza pretensje do majątku niegdyś przejętego przez Państwo i częściowo
rozdysponowanego na rzecz osób trzecich. Ma ono również charakter prewencyjny
w odniesieniu do ewentualnych roszczeń odszkodowawczych przeciwko Skarbowi
Państwa. Powód nie wykazał, że funkcjonują dwa podmioty o tej samej nazwie,
skoro stowarzyszenie zarejestrowane w dniu 19 grudnia 1933 r. nigdy nie utraciło
swej osobowości prawnej, nie zostało wykreślone z rejestru, a decyzja
stwierdzająca nieważność tej z dnia 25 listopada 1950 r. ma skutek ex tunc.
Tożsamość stowarzyszenia będącego osobą prawną określa wyłącznie jej
samodzielna osobowość prawna, znajdująca odzwierciedlenie w indywidualnym
wpisie do rejestru, a nie skład osobowy, czy też personalia osób wchodzących w
skład ich organów. Wpis dokonany postanowieniem z dnia 6 lipca 1992 r. dotyczył
jedynie zmian. Nie był objęty sporem problem dopuszczalności dokonywania
wpisów w rejestrze stowarzyszenia po 1990 r., zwłaszcza wobec związania sądu
konstytutywnym orzeczeniem sądu rejestrowego.
Powód powołał w skardze kasacyjnej podstawę objętą art. 3983
§ 1 pkt 2
k.p.c. Naruszenie art. 321 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. polega na nierozpoznaniu
istoty sprawy i błędnym przyjęciu, że przedmiotem żądania było ustalenie różnicy
w tożsamości dwóch istniejących stowarzyszeń, podczas gdy domagał się
ustalenia, że pozwane Stowarzyszenie nie jest Stowarzyszeniem powstałym
w 1933 r., bo to przestało faktycznie istnieć po wydaniu decyzji z dnia 25 listopada
1950r. Wydanie orzeczenia bez wszechstronnego rozważenia zebranego materiału
dowodowego, z naruszeniem zasady swobodnej oceny dowodów oraz
bezpodstawne uznanie za nieistotne dowodów z dokumentów zebranych w aktach
II Pc 434/04, dopuszczonych przez Sąd pierwszej instancji narusza art. 382, art.
6
227 i 233 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Ponadto z naruszeniem art. 328 § 2
w związku z art. 391 § 1 k.p.c. nie został rozpoznany podniesiony w apelacji zarzut
pominięcia przedstawionych przez powoda dowodów, a w uzasadnieniu nie
wyjaśniono przyczyn uznania, że dowody te nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia
sprawy. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do
ponownego rozpoznania.
Pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W pierwszej kolejności podkreślenia wymaga, że w myśl art. 39813
§ 1 k.p.c.
kognicję Sądu Najwyższego w postępowaniu kasacyjnym wyznaczają granice
zaskarżenia wraz z podstawami kasacyjnymi, a z urzędu bierze on pod uwagę,
w granicach zaskarżenia, nieważność postępowania. Podstawę skargi kasacyjnej
stanowią konkretne, wskazane w niej przepisy prawa ze stwierdzeniem, że
w wyniku wydania wyroku doszło do ich obrazy, a także podaniem na czym ona
polega.
Naruszenie przepisów postępowania, objęte podstawą skargi kasacyjnej
przewidzianą art. 3983
§ 1 pkt 2 k.p.c., dotyczy takich uchybień, które mogły mieć
istotny wpływ na wynik sprawy. Chodzi w nim nie o każde naruszenie konkretnego
uregulowania, ale o takie, które przesądziło o rozstrzygnięciu sprawy co do istoty,
a zatem powoduje, że wyrok o wydanej treści nie może się ostać. Do takiego
uchybienia doszło w rozpoznawanej sprawie w odniesieniu do art. 321 w związku
z art. 391 § 1 k.p.c., ponieważ Sąd Apelacyjny rozpoznał nie to żądanie, które
zgłosił powód. Nie było podstaw do przyjęcia, że powód domagał się ustalenia
braku powiązań pomiędzy dwoma samodzielnie istniejącymi podmiotami, takie
żądanie nie zostało wysunięte. Powództwo oparte było na twierdzeniu, że w dniu
6 lipca 1992 r. wpisane zostały, jako członkowie zarządu niewykreślonego
Towarzystwa Czytelni Ludowych w G. osoby, które nie były członkami tego
Towarzystwa, ich ilość była mniejsza niż 15 osób, co uniemożliwiało podjęcie
działania, jak też wybór władz oraz przyjęcie (przystąpienie) nowych członków.
Konsekwencją tych nieprawidłowości mogło być umożliwienie działania w ramach
dawnego stowarzyszenia osobom, które nie były jego członkami, a członkostwo
uzyskały sprzecznie z postanowieniami statutu. Z uwagi na to, że dotyczy to
7
jednego podmiotu, zarejestrowanego w 1933 r. stowarzyszenia, bezprzedmiotowe
były rozważania Sądu Apelacyjnego dotyczące kryteriów odrębności prawnej
zarejestrowanych stowarzyszeń. Istota sporu dotyczyła tego, czy czynności, które
doprowadziły do podjęcia działalności Towarzystwa po upływie bardzo długiego
okresu, zdziałane zostały przez jego członków, stanowiących uprawniony organ.
Wobec tego, wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego, zasadnicze znaczenie miało
określenie składu osobowego członków po wydaniu decyzji stwierdzającej
nieważność decyzji o likwidacji Towarzystwa dla przyjęcia, czy możliwe było
kontynuowanie funkcjonowania dawnego Towarzystwa. Słusznie przyjął Sąd
Apelacyjny, że może on podlegać zmianom, rzecz jednak w tym, żeby zmiany te
były zgodne z zasadami przyjętymi w statucie i ustawie. Stowarzyszenie, zgodnie
z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (t.j. Dz.
U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm., dalej pr. stow.), jest dobrowolnym,
samorządnym, trwałym zrzeszeniem o celach niezarobkowych. Oznacza to, że
stanowi zespół osób skupionych dla realizacji założonego celu, co przemawia za
tym, że skład osobowy takiego zrzeszenia ma zasadnicze znaczenie.
Funkcjonowanie stowarzyszenia, tak jak każdej osoby prawnej, możliwe jest
poprzez powołane organy (art. 11 ust. 3 pr. stow.), a ich brak i niemożność
powołania stanowi podstawę do rozwiązania (art. 31 pkt 2 pr. stow.). Towarzystwo
Czytelni Ludowych mimo zarządzenia likwidacji, której według pozwanego nie
przeprowadzono do końca, nie zostało wykreślone z rejestru. Należy je traktować,
wobec bezprawności powyższej decyzji, jako działające, stosownie do art. 52 ust.
1 pr. stow. Stało się ono stowarzyszeniem w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia
1989 r. Podstawowe jednak znaczenie ma to, czy po uzyskaniu cech ostateczności
przez decyzję stwierdzającą nieważność tej decyzji zarządzającej likwidację miało
ono warunki do wznowienia działalności, dotyczące minimalnej liczby członków
i wymaganych w ustawie władz, których brak skutkuje przeprowadzeniem
postępowania naprawczego (art. 30 pr. stow.) albo rozwiązaniem (art. 31 pr. stow.).
Takie stanowisko wyrażone zostało w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego
1996 r. II CRN 6/96, OSNC 1996/7-8/105 i podziela je Sąd Najwyższy w obecnym
składzie. Decyzja administracyjna stwierdzająca nieważność decyzji z dnia
27 czerwca 1950 r., wiążąca w sądowym postępowaniu cywilnym, jako
8
rozstrzygająca kwestie nienależące do drogi sądowej przed sądami powszechnymi,
umożliwia podjęcie działań zmierzających do odtworzenia struktury organizacyjnej
dawnego stowarzyszenia. Nie oznacza to jednak, że w każdym przypadku będzie
to możliwe.
Rację ma skarżący, że przeniesienie do rejestru sądowego danych z dokumentacji
będącej w posiadaniu organów administracji państwowej (art. 54 pr. stow.) stanowi
czynność organizacyjno-techniczną, związaną ze zmianą zasad rejestracji
stowarzyszeń. W żadnym przypadku nie może ono być traktowane jako wpis
obejmujący rejestrację stowarzyszenia. Niezależnie od tego czy zostało ono
podjęte przez sąd w formie postanowienia, czy też zarządzenia wykonanego przez
uprawnionego urzędnika, nie ma charakteru merytorycznego wpisu (orzeczenia),
nie łączy się z nim skutek przewidziany w art. 365 k.p.c. Na takie znaczenie
wymienionego uregulowania wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 marca
2008 r. III CSK 284/07, OSNC-ZD 2008/4/127 i pogląd ten podzielić należy
w rozpoznawanej sprawie.
Uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera motywów wyjaśniających
przyczyny pominięcia dowodów, które na wniosek powoda były dopuszczone, ale
nie doszło do ich przeprowadzenia, jak też podzielenia stanowiska Sądu pierwszej
instancji w tej kwestii, chociaż skarżący objął to zarzutem apelacyjnym, co narusza
art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., a nadto art. 382 k.p.c.
Zarzut uchybienia art. 227 k.p.c., który określa, że przedmiotem dowodu są fakty
istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, bez wskazania na uchybienie innym przepisom
regulującym postępowanie dowodowe, nie stanowi w istocie podstawy skargi
kasacyjnej, skoro jak utrzymuje skarżący, dowody zostały dopuszczone.
Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. nie mógł odnieść zamierzonego rezultatu,
ponieważ przedmiotem jego regulacji jest bezpośrednio i dosłownie ocena
dowodów, a w konsekwencji także problematyka ustaleń faktycznych. Możliwość
podniesienia go wyłączona została art. 3983
§ 3 k.p.c., a Sąd Najwyższy związany
jest, stosownie do art. 39813
§ 2 k.p.c., ustaleniami faktycznymi stanowiącymi
podstawę zaskarżonego orzeczenia.
Z powyższych względów zaskarżony wyrok należało uchylić w oparciu o art.
39815
§ 1 k.p.c. i sprawę przekazać Sądowi Apelacyjnemu do ponownego
9
rozpoznania. Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego pozostawione
zostało końcowemu rozstrzygnięciu na podstawie art. 108 § 2 w związku z art.
39821
i art. 391 § 1 k.p.c.