Postanowienie z 21 lutego 2024, sygn. II Ns 1355/21
Pokaż pozostałe podstawy prawne (21)
Sygn. akt II Ns 1355/21
POSTANOWIENIE
Dnia 21 lutego 2024 roku
Sąd Rejonowy w Białymstoku, II Wydział Cywilny w składzie:
Przewodniczący: asesor sądowy J. Z.
Protokolant: sekretarz sądowy Julita Brudek
po rozpoznaniu w dniu 14 lutego 2024 roku w Ł. na rozprawie
sprawy z wniosku N. O.
z udziałem R. O. (1)
o dział spadku i podział majątku wspólnego
postanawia:
I. ustalić, że w skład majątku wspólnego V. O. i R. O. (1) wchodzi:
1. samochód osobowy L. (...) (1), nr rej. (...) - o wartości 18.500 zł,
2. samochód osobowy B. (...) (1), nr rej. (...) - o wartości 20.000 zł,
3. zestaw mebli obejmujący dwie kanapy skórzane koloru beżowego, dwie kanapy skórzane koloru brązowego, kanapę koloru czerwonego, dwa łóżka sypialniane oraz stół z krzesłami - o wartości 33.000 zł,
4. płyta indukcyjna - o wartości 400 zł,
5. pianino - o wartości 1.000 zł,
6. kwota 13.470,44 zł na rachunku nr (...) prowadzonym na rzecz V. O. w (...) S.A.,
7. kwota 10 zł na rachunku nr (...) prowadzonym w (...) S.A. (obecnie (...) S.A.) na rzecz V. O.,
8. kwota 6.551,60 zł na rachunku nr (...) prowadzonym w (...) S.A. na rzecz V. O.,
9. kwota 26.000 zł na rachunku nr (...) prowadzonym w (...) S.A. na rzecz V. O.,
10. kwota 662,46 zł stanowiąca równowartość kwoty 150,16 EUR zgromadzonej na rachunku nr (...) prowadzonym w (...) S.A. na rzecz V. O.,
11. kwota 200.000 zł na rachunku nr (...) prowadzonym na rzecz R. O. (2) w (...) S.A. (obecnie (...) S.A.),
12. kwota 20 zł na rachunku nr (...) prowadzonym na rzecz R. O. (2) w (...) S.A. (obecnie (...) S.A.),
13. kwota 5,97 zł na rachunku nr (...) prowadzonym na rzecz V. O. w (...) S.A.;
II. ustalić, że w skład spadku po V. O. wchodzi:
1. nieruchomość stanowiąca zabudowaną działkę nr (...) o powierzchni 0,0572 ha, położona przy ul. (...) w Ł., w obręb O., dla której to nieruchomości prowadzona jest (...) nr (...) – o wartości 832.400 zł,
2. udział 1/2 część w majątku opisanym w pkt I;
III. ustalić, że z majątku wspólnego V. O. i R. O. (1) zostały poczynione nakłady na majątek osobisty V. O. o wartości 204.920 zł;
IV. dokonać podziału majątku wspólnego V. O. i R. O. (1) oraz działu spadku po V. O. w ten sposób, że składniki opisane w pkt I i II przyznać R. O. (1);
V. zasądzić od R. O. (1) na rzecz N. O. tytułem spłaty kwotę 496.105,11 zł (czterysta dziewięćdziesiąt sześć tysięcy sto pięć złotych i jedenaście groszy) płatną w trzech ratach:
1. 220.243,80 zł (dwieście dwadzieścia tysięcy dwieście czterdzieści trzy złote i osiemdziesiąt groszy) w terminie 2 tygodni od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia,
2. 100.000 zł (sto tysięcy złotych) w terminie 3 miesięcy i 2 tygodni od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia,
3. 175.861,31 zł (sto siedemdziesiąt pięć tysięcy osiemset sześćdziesiąt jeden złotych i trzydzieści jeden groszy) w terminie 6 miesięcy i 2 tygodni od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia,
wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na wypadek uchybienia terminowi płatności którejkolwiek z rat;
VI. zasądzić od N. O. na rzecz R. O. (1):
1. kwotę 102.460 zł (sto dwa tysiące czterysta sześćdziesiąt złotych) tytułem rozliczenia nakładu opisanego w pkt III,
2. kwotę 12.743,80 zł (dwanaście tysięcy siedemset czterdzieści trzy złote i osiemdziesiąt groszy) tytułem zwrotu kosztów pogrzebu i nagrobka, wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 14 lutego 2024 r. do dnia zapłaty,
3. kwotę 5.040 zł (pięć tysięcy czterdzieści złotych) tytułem kosztów utrzymania nieruchomości wchodzącej w skład spadku;
VII. umorzyć postępowanie w zakresie odsetek od kwoty 5.040 zł;
VIII. oddalić żądania uczestniczki postępowania w pozostałym zakresie;
IX. nakazać pobrać na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Białymstoku tytułem zwrotu tymczasowo poniesionych wydatków:
1. od N. O. kwotę 1.301,74 zł (tysiąc trzysta jeden złotych i siedemdziesiąt cztery grosze),
2. od R. O. (1) kwotę 1.301,73 zł (tysiąc trzysta jeden złotych i siedemdziesiąt trzy grosze);
X. stwierdzić, że w pozostałym zakresie każdy uczestnik ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie.
Sygn. akt II Ns 1355/21
UZASADNIENIE
Wnioskodawca N. O. wystąpił z wnioskiem o podział majątku wspólnego R. O. (1) i V. O. oraz o dział spadku po V. O.. Po ostatecznym sprecyzowaniu stanowiska wniósł o ustalenie, że w skład majątku wspólnego w/w wchodzi samochód osobowy marki L. (...) (2) o nr rej. (...), samochód osobowy marki B. (...) (2) o nr rej. (...), zestaw mebli obejmujący dwie kanapy skórzane koloru beżowego, dwie kanapy skórzane koloru brązowe, kanapę koloru czerwonego, łóżko sypialniane oraz stół z krzesłami, płyta indukcyjna oraz pianino, a także środki pieniężne zgromadzone na rachunkach bankowych R. O. (1) i V. O.. Domagał się ustalenia, że w skład spadku po V. O. wchodzi udział 1/2 części w w/w składnikach majątku oraz prawo własności nieruchomości oznaczonej nr (...) o powierzchni 572 m 2, położonej przy (...) w Ł., dla której w Sądzie Rejonowym w Białymstoku IX Wydziale Ksiąg Wieczystych prowadzona jest (...). Kwestionował roszczenia uczestniczki postępowania o rozliczenie nakładów poczynionych z jej majątku osobistego oraz z majątku wspólnego małżonków O. na przedmiotową nieruchomość oznaczoną nr (...), a także o rozliczenie poniesionych przez nią wydatków na pokrycie długów spadkowych. Uznał roszczenie w kwocie 10.080 złotych z tytułu poniesionych przez uczestniczkę postępowania wydatków obejmujących koszty zarządzania nieruchomością (k. 4 – 8, 365 – 367, 384 - 385).
Uczestniczka postępowania R. O. (1) przychyliła się do wniosku co do zasady. Po ostatecznym sprecyzowaniu stanowiska nie kwestionowała składu majątku wspólnego w zakresie zgłoszonych do podziału ruchomości i środków na rachunkach bankowych. Przyznała, że w skład spadku po V. O. wchodzi prawo własności w/w nieruchomości. Domagała się ustalenia, że z majątku wspólnego jej i spadkodawcy został poczyniony na majątek osobisty spadkodawcy nakład w postaci prac budowlanych i remontowych w budynku mieszkalnym przy ul. (...) w Ł. o początkowo co najmniej 387.274 zł (następnie co najmniej 309.820 zł - k. 378) i jego rozliczenia w ramach niniejszego postępowania. Dodatkowo domagała się rozliczenia kwoty 46.737,60 złotych (koszt pogrzebu i pomnika) tytułem pokrytych przez nią długów spadkowych V. O. oraz rozliczenia kwoty 10.080 złotych tytułem poniesionych przez nią kosztów zarządzania nieruchomością - z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia doręczenia odpisu pisma procesowego wnioskodawcy do dnia zapłaty. Ponadto wniosła o rozliczenie nakładu w postaci prac budowlanych i remontowych z lat 1987-1991 z jej majątku osobistego na majątek osobisty spadkodawcy poczynionych na nieruchomość oznaczoną nr geodezyjnym (...) i po sprecyzowaniu podała, że tytułem rozliczenia tego nakładu domaga się zasądzenia od wnioskodawcy kwoty 77.454 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia doręczenia odpisu pisma procesowego wnioskodawcy do dnia zapłaty (k. 136 – 151, 377 – 380, 384 – 385, 387 - 388).
Sąd ustalił następujący stan faktyczny:
W dniu 11 maja 1991 roku V. O. i R. D. zawarli związek małżeński.
Dowód: odpis skrócony aktu małżeństwa, k. 134.
Był to kolejny związek małżeński V. O.. Pierwotnie V. O. pozostawał w związku małżeńskim z C. Ł. (2); związek ten rozwiązany został wyrokiem Sądu Rejonowego w Białymstoku z dnia 27 czerwca 1985 roku, sygn. akt IV RC 1233/85. Ze związku tego V. O. i C. Ł. (1) mają syna N. O..
Fakty niesporne.
Przed Sądem Rejonowym w Białymstoku w sprawie o sygn. akt II (...) toczyło się postępowanie o podział majątku wspólnego V. O. i C. Ł. (1). W toku w/w postępowania doszło do zawarcia ugody, na mocy której V. O. otrzymał m.in. prawo użytkowania wieczystego działki położonej w Ł. przy (...) o powierzchni 572 m 2 wraz z domem jednorodzinnym.
Dowód: ugoda, k. 414 - 418 akt sprawy II (...) SR w Białymstoku.
Prawo użytkowania wieczystego w/w nieruchomości decyzją nr (...).II. (...)-1/239/99 przekształcone zostało w prawo własności.
Dowód: treść księgi wieczystej w dostępie elektronicznym, k. 62-66.
Przedmiotowa nieruchomość zabudowana jest budynkiem mieszkalnym murowanym o dwóch kondygnacjach nadziemnych z poddaszem użytkowym, przyziemiem i piwnicą.
Fakt niesporny.
Według stanu na dzień 16 lutego 1990 roku stan techniczny budynku mieszkalnego na przedmiotowej nieruchomości uwzględniał: ławy fundamentowe żelbetowe, mury piwniczne betonowe ocieplone cegłą, ściany zewnętrzne z siporeksu, schody wewnętrzne stalowe obudowane drewnem, stropy żelbetonowe wylewane, na poddaszu drewniane, dach o konstrukcji drewnianej, dwuspadowy, pokryty eternitem falistym na deskowaniu i papie, ocieplenie poddasza wełną mineralną i płytą pilśniową miękką, w zakresie elewacji - tynk nakrapiany z terrazytu, posadzki drewniane, parkiet i inne, malowanie farbą emulsyjną, wykonaną instalację CO, wodno-kanalizacyjną, gazową, elektryczną, telefoniczną, wnętrze bogato wykończone boazerią.
Dowód: k. 18 – 26 /tom III/ w akt sprawy II 1Ns (...) SR w Białymstoku – opinia biegłego sądowego K. G. .
V. O. i R. O. (1) po zawarciu związku małżeńskiego czynili liczne nakłady na nieruchomość. W szczególności dokonali wymiany kotła i instalacji C.O. oraz gazowej, wykonali remont pomieszczeń na parterze i piętrze, nawierzchnię tarasów, przeprowadzili remont elewacji budynku, położyli polbruk, wymienili drzwi zewnętrzne oraz stolarkę okienną, zmodernizowali i zagospodarowali ogród.
Dowody: k. 405 – 406, znacz. czasu od 00:26:09 – zeznania świadka U. E. (1), k. 406 – 407, znacz. czasu od 01:06:10 – zeznania świadka A. E., k. 407 – 408, znacz. czasu od 01:28:54 – zeznania świadka A. X., k. 408, znacz. czasu od 01:53:01 – zeznania świadka D. X. (1), k, 408 – 409, znacz. czasu od 02:06:45 – zeznania świadka F. R., k. 409, znacz. czasu od 02:06:45 – zeznania świadka F. R..
Wartość powyższej nieruchomości wynosi 832.400 złotych. Wartość nakładów poczynionych na w/w nieruchomość w okresie od 12 maja 1991 roku do 24 lipca 2020 roku wynosi 204.920 złotych.
Dowody: k. 439 – 465 – opinia biegłego sądowego W. T. z dnia 20 marca 2023 roku; k. 549 – 560 – opinia uzupełniająca biegłego sądowego W. T. z dnia 14 września 2023 roku; k. 585 – 594 – opinia uzupełniająca z dnia 14 grudnia 2023 roku.
W okresie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej V. O. i R. O. (1) nabyli następujące składniki majątkowe: samochód osobowy L. (...) (1), nr rej. (...) - o wartości 18.500 zł; samochód osobowy B. (...) (1), nr rej. (...) - o wartości 20.000 zł; zestaw mebli obejmujący dwie kanapy skórzane koloru beżowego, dwie kanapy skórzane koloru brązowego, kanapę koloru czerwonego, dwa łóżka sypialniane oraz stół z krzesłami - o wartości 33.000 zł; płyta indukcyjna - o wartości 400 zł; pianino - o wartości 1.000 zł.
Fakty niesporne.
V. O. zmarł 24 lipca 2020 roku w Ł.. Postanowieniem z dnia 8 lutego 2021 roku wydanym w sprawie o sygn. akt II Ns 97/20 Sąd Rejonowy w Białymstoku stwierdził, że spadek po nim na podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza nabyli syn N. O. oraz żona R. O. (1) w udziałach po 1/2 części każde z nich.
Dowody: k. 13 – odpis skrócony aktu zgonu; k. 12 – postanowienie SR w Białymstoku z 8 lutego 2021 roku, sygn. akt II Ns 972/20.
Na datę otwarcia spadku V. O. i R. O. (1) na rachunkach bankowych posiadali:
- 13.470,44 zł na rachunku nr (...) prowadzonym na rzecz V. O. w (...) Bank (...) S.A.,
- 10 zł na rachunku nr (...) prowadzonym w (...) Bank S.A. (obecnie (...) S.A.) na rzecz V. O.,
- 6.551,60 zł na rachunku nr (...) prowadzonym w (...) Banku (...) S.A. na rzecz V. O.,
- 26.000 zł na rachunku nr (...) prowadzonym w (...) Banku (...) S.A. na rzecz V. O.,
- 662,46 zł stanowiąca równowartość kwoty 150,16 EUR zgromadzonej na rachunku nr (...) prowadzonym w (...) Banku (...) S.A. na rzecz V. O. – w uwzględnieniem kursu euro w wysokości 4,(...),
- 200.000 zł na rachunku nr (...) prowadzonym na rzecz R. O. (2) w (...) S.A. (obecnie (...) S.A.),
- 20 zł na rachunku nr (...) prowadzonym na rzecz R. O. (2) w (...) S.A. (obecnie (...) S.A.),
- 5,97 zł na rachunku nr (...) prowadzonym na rzecz V. O. w (...) S.A.
Dowody: k. 14, 155, 156, 369, 494 i 543 - zaświadczenia z banków.
Po dacie otwarcia spadku R. O. (1) poczyniła wydatki na majątek spadkowy, obejmujące koszty wycinki połamanych drzew i krzewów po okresie zimowym w wysokości 2000 zł, koszt usługi kominiarskiej w wysokości 400 zł, koszt ubezpieczenia domu w wysokości 1330 zł, koszt wymiany filtrów basenowych w wysokości 800 zł, koszt alarmu, konserwacja i opłaty kwartalne w wysokości 5300 zł, koszt konserwacji pieca C.O. na zimę w wysokości 250 zł.
Fakty niesporne.
Koszt pogrzebu V. O. opiewał na kwotę łącznie 12.237,60 złotych. Na koszty te złożyły się wydatki na usługę pogrzebową w wysokości 7.780 złotych, wydatki na pokrycie opłaty administracyjnej za pochówek, za obsługę pogrzebu, za przygotowanie grobu w wysokości 590 złotych, wydatki na usługę gastronomiczną w wysokości 2.250 złotych, wydatki na posługę duszpasterską w wysokości 1.300 złotych, wydatki na zakup odzieży żałobnej w wysokości 317,60 złotych. Ponadto na zlecenie R. O. (1) wykonany został pomnik dwuosobowy, którego koszt wyniósł 34.500 złotych.
Dowody: k. 158 – 161, 164 - 165 – faktury; k. 162 – specyfikacja do faktury; k. 163 – paragony; k. 166 – zaświadczenie; k. 537 - przesłuchanie uczestniczki.
Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił opierając się częściowo na faktach niespornych. Ponadto Sąd oparł się na dokumentach załączonych do akt niniejszej sprawy oraz akt spraw (...) i II (...). Zgodnie z art. 243 2 zd. 1 k.p.c. dokumenty znajdujące się w aktach sprawy lub do nich dołączone stanowią dowody bez wydawania odrębnego postanowienia. Równowartość kwoty 150,16 EUR ustalono w oparciu o kurs euro w wysokości 4,(...) obowiązujący w dniu 24.07.2020 r. w NBP wg danych ogłoszonych na stronach internetowych. Dodatkowo poczyniono ustalenia w oparciu dowody z opinii biegłego sądowego z zakresu szacowania nieruchomości. Ponadto Sąd poczynił ustalenia przy pomocy dowodów osobowych w postaci zeznań wymienionych wyżej świadków, a także dowodu z przesłuchania stron. Ocena poszczególnych dowodów pod kątem ich wiarygodności oraz przydatności dla rozstrzygnięcia sprawy przedstawiona jest w dalszej części uzasadnienia.
Zarządzeniem z dnia 9 czerwca 2023 r. dokonano zwrotu pisma uczestniczki złożonego w dniu 7 czerwca 2023 r. Podstawą prawną był w tym zakresie art. 205 3 § 5 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., albowiem pismo złożone zostało bez zarządzenia przewodniczącego w sytuacji, gdy we wcześniejszej fazie postępowania, tj. 20 maja 2022 r. zobowiązano ją do powołania wszystkich twierdzeń i dowodów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, pod rygorem utraty prawa do ich powoływania w toku dalszego postępowania (k. 373).
Stosowanie przez sąd reguł prekluzji dowodowej w postępowaniu nieprocesowym jest przez przepisy k.p.c. pożądane tak samo jak w postępowaniu procesowym. Ustawodawca nie przewidział w tym zakresie żadnych wyjątków dla postępowania o podział majątku wspólnego i dział spadku. Słusznie podnosi się bowiem w doktrynie, iż w postępowaniu procesowym strona, zaś w trybie nieprocesowym uczestnicy postępowania, zgodnie z zasadą vigilantibus iura sunt scripta, mają obowiązek dbałości o swoją sprawę poprzez realizację ciążących na nich obowiązków procesowych, gdyż ustanawianie terminów, stawianie wymagań formalnych czy dyscyplinowanie stron i uczestników postępowania należy do istoty postępowania sądowego ( W. D., 8.8. Koncentracja materiału procesowego. Zastosowanie prekluzji procesowej w postępowaniu nieprocesowym [w:] W. D., F. E., W. D., Postępowanie nieprocesowe, F. E., W. D., V. 2020). W tym samym opracowaniu wskazano, że stosowanie art. 205 3 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. w sprawach takich jak o podział majątku wspólnego jest wręcz konieczne, gdy mimo że sprawa toczy się przez dłuższy czas, a uczestnicy postępowania zgłaszają nowe twierdzenia, zarzuty i dowody.
Ponadto Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z 18 kwietnia 2007 r. (V CSK 54/07) podkreślił, że „od fachowo reprezentowanych stron można oczekiwać ostatecznego sprecyzowania stanowiska procesowego w wyznaczonym im terminie. Tak wyznaczony cel może być osiągnięty, także w postępowaniu nieprocesowym, przy wykorzystaniu uprawnień oznaczonych w art. 207 § 3 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.”. Podobny pogląd wyrażono w uzasadnieniu uchwały SN z 21 lutego 2008 r. (III CZP 148/07, OSNC 2009 nr 2 poz. 23), gdzie stwierdzono, że „obowiązkiem sądu jest przeciwdziałanie przewlekaniu postępowania (art. 6 k.p.c.), nie ma zatem przeszkód do odpowiedniego stosowania w sprawie o podział majątku wspólnego art. 207 § 3 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.” oraz w literaturze przedmiotu ( M. Uljasz, Kontradyktoryjne czy inkwizycyjne postępowanie o podział majątku wspólnego, Przegląd Sądowy 2010 nr 6, s. 59-60). W obecnym stanie prawnym powyższe odnieść to należy do art. 205 3 i art. 205 12 k.p.c. Tym samym potrzeba koncentracji materiału dowodowego jest w sprawie o podział majątku wspólnego równie doniosła jak w sprawach rozpoznawanych w trybie procesowym. Przemawiają za tym również argumenty przytoczone w uzasadnieniu orzeczenia Sądu Okręgowego dla Warszawy-O. w Warszawie (IV Ca 1627/17), gdzie wskazano, że postępowanie o podział majątku wspólnego należy do tych postępowań nieprocesowych, w których istnieje dwoje uczestników o spornych interesach i z reguły występuje w nich także spór o prawo - takie cechy postępowania o podział majątku wspólnego zbliżają je do spraw rozpoznawanych w procesie. Po drugie, spoczywający na sądzie obowiązek sprawnego prowadzenia postępowania został uzupełniony adresowaną do stron dyrektywą wynikającą z art. 6 § 2 k.p.c. Przepis ten stanowi, że strony i uczestnicy postępowania obowiązani są przytaczać wszystkie okoliczności faktyczne i dowody bez zwłoki, aby postępowanie mogło być przeprowadzone sprawnie i szybko (tzw. „ciężar wspierania postępowania”). Przepis ten ma charakter uniwersalny, co oznacza, że jest adresowany również do uczestników postępowania nieprocesowego. Odpowiedzialność za sprawny przebieg postępowania działowego spoczywa więc zarówno na sądzie, jak i na uczestnikach postępowania. Ważnym elementem funkcjonowania ciężaru wspierania postępowania są również postanowienia przewidujące pominięcie spóźnionych twierdzeń i dowodów, w tym art. 207 i art. 217 k.p.c., które stanowią główną sankcję niestosowania się do tego ciężaru ( P. (...) w: Komentarz pod red. T. Erecińskiego, nt. 12 do art. 6; B. Karolczyk, Koncentracja materiału procesowego przed sądem pierwszej instancji, V. Kluwer 2013, rozdział 5.1 ) - w obecnym stanie prawnym sankcje takie przewidują art. 205 3 i art. 205 12 k.p.c.
Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy należy zauważyć, iż postanowieniem z dnia 20 maja 2022 r. pełnomocnik uczestniczki został zobowiązany do powołania wszystkich twierdzeń i dowodów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy w terminie 14 dni, pod rygorem utraty prawa do ich powoływania w toku dalszego postępowania (k. 373). Pismo zaś uczestniczka postępowania wniosła dopiero w dniu 7 czerwca 2023 r. Nie przedstawiła żadnej argumentacji przemawiającej za tym, że nie mogła wcześniej tego uczynić. Z tych względów w niniejszej sprawie obowiązkowe zastosowanie znalazł art. 205 3 § 2 i 5 k.p.c. Zgodnie z tą regulacją przewodniczący może zobowiązać stronę, by w piśmie przygotowawczym podała wszystkie twierdzenia i dowody istotne dla rozstrzygnięcia sprawy pod rygorem utraty prawa do ich powoływania w toku dalszego postępowania. W takim przypadku twierdzenia i dowody zgłoszone z naruszeniem tego obowiązku podlegają pominięciu, chyba że strona uprawdopodobni, iż ich powołanie w piśmie przygotowawczym nie było możliwe albo że potrzeba ich powołania wynikła później. Przewodniczący zarządza zwrot pisma przygotowawczego złożonego z uchybieniem terminu albo bez zarządzenia.
Dodatkowo zauważyć należy, że w dniu 19 kwietnia 2023 r. uczestniczka wniosła osobiście pismo zawierające liczne braki formalne, do których uzupełnienia jej pełnomocnik został wezwany w terminie 7 dni, pod rygorem zwrotu pisma. W odpowiedzi na powyższe pełnomocnik uzupełnił jedynie część braków formalnych, nie uzupełniając braku w postaci niedołączenia załączników do pisma. W takiej sytuacji stosownie do art. 130 § 2 k.p.c. całe pismo podlegało zwrotowi. Nie sposób uznać, że przewodniczący miał obowiązek dokonania częściowego zwrotu pisma, albowiem takiej możliwości wymieniony art. 130 § 2 k.p.c. nie przewiduje. Co więcej, pismo zawierało liczne odesłania do załączników i bez ich dołączenia zrozumienie intencji autora tego pisma nie było możliwe. W doktrynie podnosi się, że częściowy zwrot pisma jest dopuszczalny jedynie w wyjątkowych sytuacjach, np. gdy profesjonalny pełnomocnik składając pozew w imieniu trzech osób, pomiędzy którymi zachodzi współuczestnictwo procesowe formalne, dołączył pełnomocnictwo procesowe udzielone mu wyłącznie przez jednego ze współcześników (Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, red. nacz. dr hab. O. N., red. cz. III dr hab. U. Z., R.). Innym przykładem jest zamieszczenie w piśmie przygotowawczym w postępowaniu działowym roszczenia, które procedowane jest przez sąd tylko na wniosek (np. nakład z majątku osobistego) bez oznaczenia dokładnej kwoty, której wnoszący pismo domaga się z tego tytułu w sytuacji, gdy w postępowaniu nieprocesowym również obowiązują wymogi opisane w art. 187 § 1 k.p.c. dotyczące dokładnego oznaczenia żądania – wówczas należy przyjmować, że specyfika postępowania działowego przemawia za częściowym, a nie całkowitym zwrotem pisma przygotowawczego.
Sąd zważył, co następuje:
Z chwilą stwierdzenia nabycia spadku przez kilku spadkobierców powstaje między nimi wspólność praw i obowiązków spadkowych, która utrzymuje się do chwili dokonania działu spadku. Zgodnie z art. 1035 k.c. w sytuacji, gdy spadek przypada kilku spadkobiercom do wspólności majątku spadkowego oraz do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych z zachowaniem przepisów tytułu VIII Kodeksu cywilnego. Powstała w ten sposób wspólność masy majątkowej w postaci spadku nabytego przez kilka osób ma specyficzny charakter. Nie stanowi ona mianowicie współwłasności, której zniesienia można dokonać w trybie przewidzianym w art. 210 k.c. bądź art. 617 k.p.c.. Do zniesienia tego typu współwłasności konieczne jest zastosowanie przepisów o dziale spadku, w szczególności art. 1035 i następne k.c., art. 1070 i następne k.c. oraz art. 680 k.p.c. ( orz. SN z dnia 05.06.1991 r., III CRN 125/91, Biuletyn SN z 1991 r. Nr 8, s. 13 ). Z art. (...) k.c. wynika, iż możliwe jest dokonanie działu spadku na podstawie umowy między wszystkimi spadkobiercami bądź sądowe na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców.
Stosownie do art. 684 k.p.c. skład i wartość spadku ulegającego podziałowi ustala Sąd. Wobec ustania wspólności ustawowej małżeńskiej koniecznym, zatem przed dokonaniem działu spadku po zmarłych, jest dokonanie podziału majątku wspólnego. Z art. 689 k.p.c. wynika, że w sytuacji, gdy cały majątek spadkowy lub poszczególne rzeczy wchodzące w jego skład stanowią współwłasność z innego tytułu niż dziedziczenie, dział spadku i zniesienie współwłasności mogą być połączone w jednym postępowaniu.
Zgodnie z art. 31 § 1 k.r.o. z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa) obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (majątek wspólny). Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należ do majątku osobistego każdego z małżonków. Przepis art. 31 § 2 k.r.o. stanowi ponadto, że do majątku wspólnego należą w szczególności: 1) pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków, 2) dochody z majątku wspólnego, jak również z majątku osobistego każdego z małżonków, 3) środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków.
Art. 45 k.r.o. podkreśla odrębność majątku wspólnego i majątków osobistych małżonków oraz reguluje obowiązek rozliczenia w sytuacji przepływu środków z jednego majątku do drugiego. Zgodnie z powyższą regulacją każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty majątkowe przynoszące dochód. Może żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny. Nie można żądać zwrotu wydatków i nakładów zużytych w celu zaspokojenia potrzeb rodziny, chyba że zwiększyły wartość majątku w chwili ustania wspólności. Na powyższych zasadach następuje również rozliczenie w sytuacji, gdy dług jednego z małżonków został zaspokojony z majątku wspólnego.
W myśl art. 207 k.c. pożytki i inne przychody z rzeczy wspólnej przypadają współwłaścicielom w stosunku do wielkości ich udziałów; w takim samym stosunku współwłaściciele ponoszą wydatki i ciężary związane z rzeczą wspólną.
W niniejszej sprawie w czasie trwania małżeństwa V. O. i R. O. (1) nie zawierali żadnej umowy majątkowej – rozszerzającej, ograniczającej albo ustanawiającej rozdzielność majątkową. W związku z powyższym od dnia 11 maja 1991 r. powstała między nimi wspólność ustawowa, która ustała z dniem śmierci V. O., tj. 24 lipca 2020 roku.
Pomiędzy zainteresowanymi nie było sporo co do tego, że w skład majątku wspólnego V. O. i R. O. (1) wchodziły: samochód osobowy marki L. (...) (1) o nr rej. (...) o wartości 18.500 złotych, samochód osobowy B. (...) (1) o nr rej. (...) o wartości 20.000 złotych, zestaw mebli obejmujący dwie kanapy skórzane koloru beżowego, dwie kanapy skórzane koloru brązowego, kanapę koloru czerwonego, dwa łóżka sypialniane oraz stół z krzesłami o wartości 33.000 złotych, pianino o wartości 1.000 złotych, płyta indukcyjna o wartości 400 złotych. W zakresie tak określonego składu majątku wspólnego co do ruchomości oraz ich wartości zainteresowani zajęli zgodne stanowisko na rozprawie w dniu 15 czerwca 2022 roku (k. 384 - 385). Ponadto uwzględnić należało środki na rachunkach bankowych zgromadzone na datę 24.07.2020 r. Poza sporem pozostawało też, że w skład spadku po V. O. wchodziło prawo własności nieruchomości oznaczonej (...) o powierzchni 572 m 2, położonej przy (...) w Ł., dla której w Sądzie Rejonowym w Białymstoku IX Wydziale Ksiąg Wieczystych prowadzona jest księga wieczysta nr (...).
Uczestniczka postępowania R. O. (1) domagała się rozliczenia nakładów poczynionych z jej majątku osobistego na przedmiotową nieruchomość w okresie od 1987 roku do dnia 11 maja 1991 roku, oraz z majątku wspólnego małżonków O. w okresie od dnia 12 maja 1991 roku do daty otwarcia spadku. Zakres tych nakładów uczestniczka szczegółowo określiła w odpowiedzi na wniosek.
Wnioskodawca oponował powyższemu żądaniu. Wskazał, że w postępowaniu o podział majątku wspólnego nie jest dopuszczalne dokonywanie rozliczeń nakładów z majątku osobistego na majątek osobisty. W zakresie nakładów poczynionych po 1991 roku, wnioskodawca zakwestionował ich zakres; w szczególności wskazał, że brak jest dowodów na to, by w 1991 roku doszło do wymiany kotła C.O. oraz instalacji gazowej, skoro jak wynika z opinii biegłych sądowych sporządzonych na potrzeby postępowania w sprawie II Ns (...), instalacja C.O. była już wykonana przed tą datą. Podniósł, że adaptacja pomieszczeń w podpiwniczeniu oraz strychu na cele mieszkalne również przeprowadzona została już w 1990 roku, wtedy też wykończona była nawierzchnia tarasu. Zaprzeczył, by w 1996 roku doszło do ponownej wymiany kotła C.O. jak też instalacji C.O. Wskazał, że brak jest dowodów, by w 1999 roku przeprowadzono remont elewacji budynku, wykonano powierzchnię polburuku czy bramę garażową i bramę wjazdową; wskazał, że z opinii biegłego z dnia 2 marca 1990 roku wynika, że ogrodzenie budynku została wyposażone w bramę wjazdową, wobec czego nieprawdopodobnym jest, aby budynek nie był wyposażony w bramę garażową. Dodał, że brak jest też dowodów na wymianę drzwi zewnętrznych głównych i ogrodowych w 2003 roku, jak też na wykonanie nasadzenia roślin ozdobnych, nawierzchni ścieżek, lamp ogrodowych, altany drewnianej, ogrodzenia, okna wodnego; wnioskodawca przyznał jedynie że basen został wykonany; na dokumentacji przedstawiającej zakup kostki brukowej, jako nabywca nie została wskazana uczestniczka jak też spadkodawca. Podniósł, iż brak jest również dokumentów potwierdzających wymianę pokrycia dachowego oraz wstawienia okna na poddaszu w 2005 roku, bowiem poddasze wykończone i użytkowane było już w 1990 roku, wobec czego zasady doświadczenia życiowego wskazują, że schody na poddasze musiało zostać wykonane w zbliżonym okresie. Wskazał, że nie zostało też wykazane, by w 2018 roku wykonano zadaszenie od strony ogrodu.
Ze stanowiskiem uczestniczki korelowały częściowo zeznania przesłuchanych w sprawie świadków U. E. (1), A. E., A. X., D. X. (2), F. R., L. T.. Świadek U. E. (1) zeznała, że w przedmiotowym domu przed 1990 rokiem nie dało się mieszkać; obecnie w domu wykonano łazienkę, kuchnię, piwnicę oraz garaż, zrobiono kominek, marmury; na poddaszu dobudowano wiatę około 2006 roku, zainstalowano w niej nowe okna; przy wjeździe do garażu położono O., w garażu położony posadzką; w 1991 roku nie było wykończonych tarasów, nadto dach i elewacje są inne niż w 1991 roku – na dachu obecnie położono dachówkę; stolarka okienna również została zmieniona po 1991 roku; dom obecnie ogrzewany jest instalacją zautomatyzowaną gazową; podłogi na nieruchomości były betonowe, a później położono podłogi drewniane wysokiej jakości; schody zostały wyremontowane; ogród powstał około 2005 roku, a basen jakieś 15 - 17 lat temu. Świadek wskazała, że stan nieruchomości z 1985 roku zna z przekazów innych osób; nie było wówczas parkietu na piętrze, nie było schodów drewnianych, ściany nie były otynkowane; spadkodawca przed wykończeniem domu mieszkał w garażu na nieruchomości. Świadek wskazała, że nie wie, jak w latach od 1985 do 1991 uczestniczka wykańczała dom. Wyjaśniła, że do roku 1991 roku nie był zrobiony pokój gościnny i sypialnia; częściowo zrobione były stare schody, była stara kuchnia drewniana (k. 405 - 406, znacz. czasu od 00:22:05). Świadek A. E. zeznał, że bywał na początku lat 90-tych na spornej nieruchomości; dom wówczas był niewykończony, był w trakcie budowy, nie było utwardzonej powierzchni; były jakieś schody na piętro, obecnie jednak są zupełnie inne; podłogi również różnią się od tych, które kiedyś były położone. Świadek wskazał, że dom jest ogrzewany gazem, zainstalowany jest piec C.O.; wcześniej był piec węglowy. Zmieniło się pokrycie dachu, kiedyś był eternit, a obecnie położona jest blachodachówka. Około 2000 roku wykonany został basen. Świadek zeznał, że w latach 1987 - 1991 bywał na nieruchomości kilka razy; nie pamiętał łazienek z tamtego okresu; wskazał, że jakieś schody prowadziły na piętro natomiast na dolnych poziomach nie było nawet posadzek (k. 406 - 407, znacz. czasu od 01:06:10). Świadek A. X. zeznała, że w 1985 roku przedmiotowy dom obejmował jedynie mury i beton; modernizacja rozpoczęła się w 1991 roku po ślubie uczestniczki i spadkodawcy; na nieruchomości nic nie było, nieruchomość była nieogrodzona, nie było łazienki. W 1990 roku w domu był piec na drewno, później zamontowano jakieś bojler; była też kotłownia z toaletą i była kuchnia, gdzie była wanna; na piętrze nie było łazienki, a w ogrodzie była tylko trawa; gruntowną przebudowę domu wykonano w 2003 roku, wymieniono wówczas instalacje, wymieniono okna, zmieniono elewację. Świadek nie była w stanie powiedzieć, jakie konkretne nakłady sfinansowała uczestniczka przed ślubem ze spadkodawcą; nie wiedziała, ile jej matka zarabiała w latach 80-tych (k. 407 - 408, znacz. czasu od 01:28:54). Świadek D. X. (1) wskazał, że dysponuje wiedzą dotyczącą stanu nieruchomości za okres od 2002 roku; zeznał, że okna na pewno zostały wymienione; wykonano schody ozdobne, wymieniono dach, wykonano basen; modernizacja była kilkuetapowa, najpierw robiono kuchnię na dole, później salon, garderoby, salon z toaletami, schodami, witraże, a potem piętro wyżej; świadek wskazał, że jego dziadkowie zarabiali dużo (k. 408, znacz. czasu od 01:53:01). Świadek F. R. Zeznała, że na nieruchomości bywała wielokrotnie po 1983 roku; remont kapitalny dotyczył ścian, podłóg; został zrobiony też basen; w 1982 roku dom wyglądał, jakby był budowany metodą gospodarczą – nie było podłogi, był beton, surowy ściany, wnętrze wyglądało skromnie; ogród był zarośnięty. W chwili zawarcia małżeństwa przez uczestniczkę i spadkodawcę dom wymagał remontu; przebudowę finansowali uczestniczka oraz spadkodawca. Po wprowadzeniu się uczestniczki na nieruchomość zaczęło tam się zmieniać; ulepszono łazienkę, kuchnię (k. 408 - 409, znacz. czasu od 02:06:45). Świadek L. T. zeznała, że małżonkowie wykonali generalny remont na nieruchomości; wyburzono drzwi przeprowadzono remont łazienki; pokryto dom sidingiem; przerobiono schody wewnętrzne, wyremontowana cały salon, przerobiono ogród, wybudowano altankę (k. 409 - 410, znacz. czasu od 02:17:36).
Z kolei ze stanowiskiem wnioskodawcy zgodne były zeznania świadka C. Ł. (1); świadek zeznając wskazała, że do Polski wróciła w 1985 roku; po powrocie z zagranicy dom był już wykończony, można było w nim mieszkać. Świadek zeznała, że przesłała mężowi na wykończenie kwotę 18.000 USD, a także mniejsze kwoty za pośrednictwem znajomych; świadek nie pamiętała, czy wykonane były schody na piętro, czy w ogrodzie dokonano nasadzeń; nie brała udziału w oględzinach przeprowadzonych na nieruchomości w 1991 roku (k. 404, znacz. czasu od 00:02:52).
Z uwagi na charakter sporu pomiędzy zainteresowanymi, Sąd dopuścił dowód z opinii biegłego z zakresu szacowania nieruchomości na fakt wartości nieruchomości położonej przy ul. (...) w Ł. według stanu technicznego aktualnego i cen aktualnych, ponadto stanu technicznego nieruchomości i zaawansowania prac budowlanych w budynku mieszkalnym przy ul. (...) na dzień 11 maja 1991 roku, a ponadto na fakt rodzaju i wartości nakładów poczynionych na powyższą nieruchomość w okresie od 1987 r. do 11 maja 1991 roku od 12 maja 1991 roku do 24 lipca 2020 roku.
Biegły sądowy z zakresu szacowania nieruchomości W. T. w opinii pisemnej z dnia 20 marca 2023 roku wartość nieruchomości położonej w Ł. przy ul(...) według stanu i cen aktualnych określił na 832.400 złotych. Wartość tej nieruchomości według stanu na dzień 11 maja 1991 roku i cen aktualnych określił na 612.600 złotych. Wartość rynkową nakładów poniesionych na w/w nieruchomość w okresie od 198 r. do 11 maja 1991 roku wynosi 124.885 złotych, natomiast w okresie pomiędzy 12 maja 1991 roku a 24 lipca 2020 roku - 204.920 złotych (k. 439 - 465).
W zastrzeżeniach do powyższej opinii uczestniczka wskazała, że biegły zawyżył wartość nieruchomości oraz zaniżył wartość zgłoszonych do rozliczenia nakładów. Biegły nieprawidłowo określił standard budynku mieszkalnego, nie wyjaśnił należycie, w oparciu o jakie kryteria określił stan zaawansowania robót na 1 czerwca 1986 roku oraz nie wskazał, jakie roboty wykonane zostały na nieruchomości na dzień 12 maja 1991 roku; nie sprecyzował należycie, które z prac remontowo budowlanych zakwalifikował jako nakłady (k. 496 – 500).
Z kolei wnioskodawca w zarzutach do opinii wniósł o zobowiązanie biegłego do wskazania, czy biegły sporządzając opinię uwzględnił ustalenia poczynione przez biegłych C. A. i A. D. na potrzeby postępowań w sprawach o sygn. akt II Ns (...) i (...) oraz o wyjaśnienie, w jaki sposób biegły określił wskazane w opinii stopnie zaawansowania poszczególnych robót (k. 505 – 506).
Ustosunkowując się do zarzutów wnioskodawcy biegły wskazał, że przeanalizował informacje zawarte w opracowaniach biegłych sądowych, pismach V. O., rejestrze prac oraz rachunkach dotyczących wykonania prac i zakupu materiałów. Stopnie zaawansowania wykonania robót określono na podstawie analizy akt sprawy, w tym w/w dokumentacji (k. 548). Z kolei odnosząc się do zastrzeżeń uczestniczki postępowania biegły wskazał na przyjętą metodologię wyceny, opisał, jakie cechy miały wpływ na wartość nieruchomość. Wyjaśnił, że niezasadne jest określanie wartości nakładów według zasad kosztorysowych, gdzie dla ustalenia różnicy wartości nieruchomości określa się jej wartość odtworzeniową (k. 548 – 551).
Biegły sporządził ponadto opinie uzupełniające, w których określił procentowy udział poszczególnych nakładów w ogólnej wartości nakładów. Ostatecznie wartość nakładów na przedmiotową nieruchomość poniesionych pomiędzy 12 maja 1991 roku a 24 lipca 2020 roku określił na 204.920 złotych.
Opinię biegłego W. T. Sąd uznał za sporządzoną w sposób fachowy i rzetelny. Nadto była ona wyczerpująca, jasna, wewnętrznie niesprzeczna oraz sporządzona w oparciu o wiedzę i doświadczenie biegłego, którzy w sposób logiczny i przekonujący uzasadniał swoje stanowisko. Opinia wydana została po wszechstronnym rozważeniu zagadnienia przedstawionego do opiniowania, w związku z tym Sąd oparł na niej swoje ustalenia.
Wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii innego biegłego nie zasługiwał na uwzględnienie. Należy zauważyć, że zgodnie z przepisem art. 286 k.p.c. Sąd może żądać ustnego wyjaśnienia opinii złożonej na piśmie, może też w razie potrzeby żądać dodatkowej opinii od tych samych lub innych biegłych. Powołany przepis nie precyzuje jak należy rozumieć pojęcie „w razie potrzeby”. W orzecznictwie i doktrynie przyjmuje się jednak, iż chodzi tu o takie sytuacje, gdy opinia złożona przez biegłego jest niejasna lub niezupełna, wewnętrznie sprzeczna, albo, gdy opinia pisemna jest rozbieżna z opinią ustną biegłego. W rozpoznawanej sprawie żadna z wymienionych sytuacji nie miała miejsca.
Roszczenie o rozliczenie nakładów poniesionych z majątku osobistego uczestniczki na przedmiotową nieruchomość w okresie od 1987 roku do 11 maja 1991 roku nie zasługiwało na uwzględnienie. Rację należy przyznać uczestniczce, że dochodzenie tego roszczenia (nakład z majątku osobistego na osobisty) w niniejszej sprawie było dopuszczalne, gdyż orzecznictwo dopuszcza taką możliwość (np. postanowienie SN z 16.11.2018 r., I CSK 639/17, OSNC-ZD 2019, nr 3, poz. 48).Wskazać należy, że uczestniczka nie zdołała wykazać, by rzeczywiście jakiekolwiek nakłady poczynione na nieruchomości przed datą 12 maja 1991 roku pokryte zostały z jej majątku osobistego. W tym zakresie uczestniczka poprzestała jedynie na gołosłownych twierdzeniach; nie przedłożyła jakichkolwiek dokumentów, takich jak paragony, rachunki, potwierdzenia przelewów, pokwitowania, z których wynikałoby, że w okresie od 1987 roku do 1991 roku dokonywała jakichkolwiek zakupów związanych z wykonywaniem prac na nieruchomości i aby opłacała te zakupy z własnej masy majątkowej. Zdaniem Sądu w świetle zasad doświadczenia życiowego wątpliwym też jest, by uczestniczka łożyła jakiekolwiek kwoty na nieruchomość, która w tamtym czasie stanowiła własność osoby będącej wówczas jedynie jej konkubentem. Przesłuchani w sprawie świadkowie nie byli ponadto w stanie powiedzieć, jakimi środkami pieniężnymi dysponowała uczestniczka postępowania w latach 80-tych. Sama zaś uczestniczka wprawdzie szczegółowo opisała, na jakich stanowiskach pracowała w okresie poprzedzającym zawarcie małżeństwa z V. O., jak też wskazała, że dysponowała środkami ze sprzedaży spółdzielczego własnościowego mieszkania przy ul(...), to jednak nie wyjaśniła, jakie konkretnie kwoty, na co i w jakich dokładnie okresach przeznaczyła na sfinansowanie budowy domu na przedmiotowej nieruchomości. Nawet jednak przyjmując, że uczestniczka w pewnym zakresie prace budowlane i remontowe na nieruchomości finansowała, to nic nie wskazuje na to, by czyniła to z wyłączeniem V. O.. Jeżeli zaś zarówno uczestniczka jak i spadkodawca finansowali te prace, to doszło do wymieszania środków z majątku osobistego uczestniczki jak też spadkodawcy, przeznaczonych na ulepszanie nieruchomości. Z tych względów roszczenie uczestniczki podlegało oddaleniu w całości jako niewykazane.
Co zaś tyczy się nakładów czynionych po dacie 12 maja 1991 r., to Sąd żądanie uczestniczki w tym zakresie uznał w części, tj. w zakresie wynikającym z opinii uzupełniających biegłego sądowego W. T..
Odnośnie wymiany kotła CO i wymiany instalacji gazowej, to zdaniem Sądu brak jest dowodów potwierdzających, by V. O. i R. O. (1) poczynili związane z tym nakłady w 1991 roku. W pierwszej kolejności wskazać należy, że przedłożone przez uczestniczkę R. O. (1) faktury i rachunku dotyczą okresu od 1998 roku, wobec czego nie mogą potwierdzać sfinansowania modernizacji w/w instalacji. Z kolei z opinii biegłego sądowego K. G. sporządzonej na potrzeby postępowania II 1Ns (...) Sądu Rejonowego w Białymstoku wynika, że na datę przeprowadzonych przez biegłego oględzin, tj. 16 lutego 1990 roku, w budynku mieszkalnym funkcjonowała instalacja CO, wodno – kanalizacyjna oraz gazowa; niezgodne z zasadami doświadczenia życiowego byłoby w takiej sytuacji przyjęcie, by małżonkowie O. zaledwie rok później czynili nakłady ukierunkowane na modernizację relatywnie nowej instalacji.
W zakresie nakładów, które zdaniem uczestniczki wykonane miały zostać w 1995 roku, Sąd przyjął, że rozliczeniu winny podlegać co do zasady nakłady w postaci wykonania nawierzchni tarasów, remontu pomieszczeń na parterze w postaci kuchni i sypialni, częściowo także adaptacja pomieszczeń w podpiwniczeniu na cele mieszkalne. Świadek U. E. (1) potwierdziła, że w 1991 roku tarasy nie były wykończone, jak też, że do roku 1994 roku nie został zrobiony pokój gościnny i sypialnia. Brak jest w sprawie kontrdowodów, pozwalających na podważenie zeznań w/w świadka; z w/w opinii biegłego K. G. nie wynika, by prace w tym zakresie zrealizowane zostały już w 1990 roku. Co zaś tyczy się adaptacji pomieszczeń w podpiwniczeniu na cele mieszkalne oraz adaptacji pomieszczeń na strychu, to Sąd miał na uwadze, że wyliczona przez biegłego K. G. wartość nieruchomości uwzględniała wykończenie piwnicy i poddasza. Na powyższą okoliczność zwrócił uwagę również biegły sądowy Jerzy (...), który w opinii uzupełniającej uwzględnił jedynie poczynione w podpiwniczeniu nakłady związane z zakupem baru, wykonaniem podłoża i posadzki oraz okładzin ścian i sufitów; biegły nie znalazł podstaw do uwzględnienia nakładów na adaptację pomieszczeń na strychu. Odnośnie remontu pomieszczeń na piętrze, z opinii biegłego wynikało, że uwzględnienie w/w nakładu nie jest zasadne, bowiem uczestniczka zgłosiła do rozliczenia remonty w obrębie w/w pomieszczeń dotyczące okresu późniejszego.
Okoliczność poniesienia nakładów związanych z kolejną wymianą kotła CO i instalacji CO znalazła potwierdzenie w zeznaniach świadka U. E. (1) i A. X.. Świadek U. E. (2) zeznała, że dom ogrzewany jest obecnie instalacją automatyzowaną gazową, natomiast świadek A. X., że modernizacja wszystkich instalacji nastąpiła w 2003 roku. Wprawdzie świadkowie wskazywali odmienną od uczestniczki datę wykonania w/w prac, określoną przez nią na 1996 rok, to jednak zeznania te pozwoliły na ustalenie, że instalacja rzeczywiście została zmodernizowana w okresie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej V. O. i R. O. (1). Biegły W. T. uwzględnił w/w nakłady w opinii uzupełniającej.
Za wykazane co do zasady Sąd uznał żądanie rozliczenia nakładów związanych z remontem elewacji budynku i wykonaniem powierzchni z polbruku. Świadek A. X. zeznając wskazała, że małżonkowie O. zmienili elewację na siding. Odnośnie polbruku wskazać należy, że z opinii biegłego sądowego K. G. nie wynikało, by polbruk wyłożony był w dacie przeprowadzenia przez biegłego oględzin na w/w nieruchomości; skoro zaś bezspornie polbruk na nieruchomości jest położony, to Sąd przyjął, ze nastąpiło to ze środków stanowiących majątek wspólny małżonków O..
Sąd nie znalazł natomiast podstaw do rozliczenia nakładu związanego z wykonaniem bramy garażowej i bramy wjazdowej w zakresie wskazanym przez uczestniczkę postępowania. Z w/w opinii biegłego K. G. wynikało, że w dacie 16 lutego 1990 roku nieruchomość była otoczona ogrodzeniem betonowym, obecna była brama wjazdowa i furtka z drewna dębowego na ryglach z drewna sosnowego. Żadne z przesłuchanych w sprawie świadków w swoich zeznaniach nie wskazywało na późniejszą modernizację ogrodzenia i bramy; na poczynienie takich wydatków nie wskazuje też zgromadzona w sprawie dokumentacja. Stąd też żądanie w tym zakresie uwzględnił jedynie w zakresie określonym przez biegłego sądowego W. T. w opinii uzupełniającej.
Uczestniczka zdołała ponadto wykazać, że poniosła nakłady związane z wymianą wyposażenia łazienki – pokoju kąpielowego. Wprawdzie wnioskodawca wskazywał, że uczestniczka nie sprecyzowała, co konkretnie zostało w łazience wymienione, to jednak nawet pobieżna analiza dokumentacji zdjęciowej przedstawiającej w/w pomieszczenie (k. 39 i nast.) w dostatecznym stopniu uwiarygadnia twierdzenia uczestniczki, że nakłady te zrealizowane zostały po 2000 roku.
Uczestniczka domagała się również rozliczenia nakładów w postaci modernizacji i zagospodarowania ogrodu, wymiany drzwi zewnętrznych głównych i ogrodowych. Nakłady te zrealizowane miały zostać w 2003 roku. Przedłożone przez uczestniczkę faktury (k. 327 – 338) potwierdzają, że we wskazanym okresie poniosła ona wydatki odnoszące się do prac zrealizowanych w ogrodzie, tj. dotyczące zakupu lamp stojących, położenia kostki brukowej, wykonania wjazdu do stawu, zakupu pompy ogrodowej. Wprawdzie uczestniczka nie przedstawiła dowodów dokumentujących zakup drzwi, to również w tym wypadku dokumentacja zdjęciowa pozwala na ustalenie, że drzwi wymienione zostały w okresie trwania wspólności ustawowej małżeńskiej małżonków O.. Stąd również w/w nakłady podlegały rozliczeniu w niniejszym postępowaniu.
Jako nakłady wykonane w 2005 roku uczestniczka wskazała wymianę pokrycia dachowego oraz wstawienie okna na poddaszu. Świadek U. E. (1) zeznała, że dach i elewacja są obecnie inne niż w 1991 roku, zaś świadek A. X. wskazała, że okna wymienione zostały po 2003 roku; co do zasady zatem żądanie w tym zakresie należało zdaniem Sądu uwzględnić. Sąd miał jednak na uwadze, że uczestniczka wymianę stolarki okiennej wskazała jako nakład poczyniony w 2006 roku i ten właśnie nakład Sąd uwzględnił na potrzeby rozliczeń w sprawie; brak było podstaw do rozliczenia tego samego nakładu podwójnie.
Za wykazane Sąd uznał nakłady związane z wykonaniem balustrady zewnętrznej, remontem pomieszczenia w salonie, wykonaniem schodów na poddaszu, wykonaniem zadaszenia przy wejściu od strony ogrodu. Świadkowie zgodnie wskazywali, że małżonkowie O. po 2001 roku przeprowadzili modernizację wnętrza domu; okoliczność wykonania w/w prac znajduje potwierdzenie również w przedłożonej przez uczestniczkę dokumentacji (k. 185 i nast.). Co zaś tyczy się wykończenia pomieszczenia na poddaszu, to jak już wcześniej wskazano, nakład ten poczyniony został jeszcze przed zawarciem małżeństwa przez V. O. i R. O. (1).
Mając powyższe na uwadze w pkt III sentencji ustalono, że nakłady z majątku wspólnego wynosiły 204.920 złotych. Wnioskodawca nabył spadek po V. O. w 1/2 części, stąd należało zasądzić na rzecz uczestniczki połowę wartości nakładu. Z tego względu w pkt VI ppkt 1 zasądzono od wnioskodawcy na rzecz uczestniczki kwotę 102.460 zł tytułem rozliczenia.
Uczestniczka postępowania domagała się rozliczenia kwoty 46.737,60 złotych tytułem pokrytych przez nią długów spadkowych V. O.. Wskazała, że na kwotę powyższą składają się koszty pogrzebu w wysokości 12.237,60 złotych oraz koszty pomnika w wysokości 34.500 złotych. Wnioskodawca kwestionował powyższe żądanie. Wskazał, że koszty pogrzebu i pomnika są rażąco wygórowane i nieuzasadnione, albowiem koszt pomnika w wysokości 34.500 złotych znacząco przekracza koszty zwyczajowo przyjęte za tego typu usługę w środowisku zmarłego; nie można zatem uznać tego wydatku za uzasadniony. Zdaniem wnioskodawcy, koszt pomnika to koszt maksymalnie 15.000 złotych.
Zgodnie z art. 686 k.p.c. postępowaniu działowym sąd rozstrzyga także o istnieniu zapisów zwykłych, których przedmiotem są rzeczy lub prawa należące do spadku, jak również o wzajemnych roszczeniach pomiędzy współspadkobiercami z tytułu posiadania poszczególnych przedmiotów spadkowych, pobranych pożytków i innych przychodów, poczynionych na spadek nakładów i spłaconych długów spadkowych. Roszczenie spadkobiercy z tytułu spłaconych przez niego długów spadkowych do chwili działu obejmuje także traktowane jako długi spadkowe (art. 922 § 3 k.c.) poniesione przez spadkobiercę stosowne koszty pogrzebu spadkodawcy oraz zaspokojone roszczenia z tytułu zachowków, zapisów i poleceń.
Powszechnie wskazuje się w doktrynie, że pojęcie kosztów pogrzebu spadkodawcy obejmuje wydatki związane z nabyciem miejsca na grób i trumny oraz koszty samej ceremonii pogrzebowej, np. przewóz zwłok z innego kraju do Polski (J. Pietrzykowski, (w:) N., Komentarz 1972, t. III, s. 1829; M. Pazdan, (w:) O., Komentarz 2013, t. II, art. 922, Nb 54; J. Kremis, E. Gniewek, (w:) Gniewek, Komentarz 2011, art. 922, Nb 22; J.St. Piątowski, A. Kawałko, H. Witczak, (w:) (...) PrPryw, t. 10, 2009, s. 110). Obowiązek zwrotu kosztów pogrzebu temu, kto je poniósł, dotyczy jedynie wydatków już poniesionych. Do kosztów pogrzebu włączyć należy także wydatki na poczęstunek osób biorących udział w pogrzebie, jeśli odpowiada to zwyczajom panującym w danym środowisku i wydatek ten dokonywany jest w zakresie tych zwyczajów (por. wyr. SN z 6.1.1982 r., II CR 556/81, Legalis oraz szerzej J. Kremis, E. Gniewek, (w:) Gniewek, Komentarz 2011, art. 922, Nb 22). Dominujące w judykaturze zapatrywanie przyjmuje, że koszty postawienia nagrobka stanowią dług spadkowy o charakterze pieniężnym (tak uchwała SN z dnia 22 listopada 1988 r., III CZP 86/88, opubl. OSNC Nr 12/1989 poz. 201). W sytuacji gdy do dziedziczenia dochodzi kilku spadkobierców, a koszty pogrzebu pokrył jeden z nich, po stronie tego ostatniego powstają roszczenia regresowe do współspadkobierców o zwrot określonych części tych kosztów (por. E. Skowrońska-Bocian, (w:) (...) PrPryw, t. 10, 2009, s. 598).
Sąd powyższe poglądy podziela. Brak jest podstaw do odmowy rozliczenia kosztów postawienia nagrobka jako długu spadkowego pomiędzy współspadkobiercami lub też pomiędzy spadkobiercą a innym członkiem rodziny, który takowy wydatek poczynił. Tym bardziej jest to uzasadnione, jeżeli zwyczaj stawiania nagrobka zmarłemu panuje powszechnie w danym środowisku, a jego koszty mieszczą się w granicach przeciętnych kosztów w tym środowisku ponoszonych. Taka zaś sytuacja wystąpiła w niniejszej sprawie. Bez wpływu na tą ocenę pozostają odmienne zapatrywania wnioskodawcy, który uważał, że uczestniczka znacząco zawyżyła koszty nagrobka, jak też koszty pochówku. Tymczasem uczestniczka wszystkie elementy składowe pogrzebu należycie udowodniła za pomocą przedłożonych dokumentów księgowych. Poza tym niekwestionowanym było, że pogrzeb, jaki został urządzony spadkodawcy był typowym pochówkiem w obrządku prawosławnym, a zatem wymagał zakupu trumny, wykupienia miejsca na cmentarzu, z pewnością krzyża i tzw. klepsydry. Z twierdzeń wnioskodawcy nie wynikało zaś, by on czy też którykolwiek z uczestników pogrzebu określał wspomnianą ceremonię mianem skromnej czy przesadnie wystawnej, nie odpowiadającej zwyczajom
Na akceptację zasługuje koszt w wysokości połowy z kwoty 34.500 zł, która wynika z przedłożonych faktur. Zauważyć należy, że w toku przesłuchania uczestniczka wskazała, iż w pomniku jest miejsce dla drugiej osoby oraz znajduje się na nim tabliczka z jej imieniem i nazwiskiem. Skoro tak, to należy uznać, iż pomnik przeznaczony jest również dla samej uczestniczki i brak jest podstaw, by wnioskodawca w tym zakresie miał partycypować w kosztach jego powstania. Stąd w ocenie Sądu zasadna jest kwota 17.250 zł.
Na uwzględnienie nie zasługiwał zaś zarzut wnioskodawcy, że koszty dotyczące nagrobka nie odpowiadają zwyczajom przeciętnym w danym środowisku. Skoro uczestniczka zaprezentowała dowód świadczący niezbicie o wysokości kosztów nagrobka wykonanego przez miejscowy zakład kamieniarski, to wnioskodawca kwestionując tę okoliczność powinien wykazać, że wysokość tych kosztów pozostaje zawyżona; to na nim, zgodnie z zasadą rozkładu ciężaru dowodu, spoczywała inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania tej okoliczności. Wnioskodawca nie przedstawił żadnych dowodów wskazujących na to, aby koszt postawienia nagrobka spadkodawcy przekraczał zwyczaje przyjęte w środowisku, jak też, by uśrednione koszty wykonania nagrobka odpowiadać mogły kwocie 15.000 złotych. Należy przy tym wskazać, że koszt wykonania nagrobka nie musi być najniższy na lokalnym rynku. Sąd przyjął więc, że wysokość kosztów wykonania nagrobka przez uczestniczkę odpowiada zwyczajom przyjętym w danym środowisku. W warunkach miejscowych przyjęte jest upamiętnienie osoby zmarłej - nie nagrobkiem najtańszym, lecz takim, który wyraża szacunek i uczucia do osoby, którą ma upamiętniać.
Mając na uwadze powyższe, należało uznać, iż usprawiedliwiony był wydatek tytułem kosztów pogrzebu i nagrobka w wysokości 29.487,60 zł (17 250 + 12.237,60 = 29.487,60).
Z przesłuchania uczestniczki wynikało, że otrzymała ona zasiłek pogrzebowy w wysokości 4.000 złotych, zatem wysokość jej wydatków z tytułu pogrzebu i postawienia nagrobka podlegała pomniejszeniu o w/w kwotę. To powoduje, że rozliczeniu podlega ostatecznie kwota 25.487,60 zł (29 487,60 – 4.000 = 25.487,60). Z tejże kwoty wnioskodawca obowiązany jest do pokrycia połowy. Stąd w pkt VI ppkt 2 sentencji zasądzono od niego na rzecz uczestniczki 12.743,80 zł. W pozostałym zakresie opisane roszczenie uczestniczki oddalono.
O odsetkach ustawowych za opóźnienie od tej kwoty Sąd orzekł na podstawie art. 481 § 1 k.c. Odsetki zasądzono od dnia 14 lutego 2024 r., tj. od dnia zamknięcia rozprawy, albowiem brak było pozaprocesowego wezwania do zapłaty, a pismo zawierające w/w żądanie nie zostało złożone bezpośrednio wnioskodawcy, lecz jego pełnomocnikowi procesowemu, który nie jest uprawniony do odbierania oświadczeń o charakterze materialnoprawnym. W pozostałym zakresie roszczenie odsetkowe oddalono.
Na uwzględnienie zasługiwało również żądanie uczestniczki o rozliczenie kwoty 10.800 złotych tytułem poniesionych przez nią wydatków związanych z zarządem i utrzymaniem nieruchomości spadkowej. Roszczenie powyższe ostatecznie uznane zostało przez uczestnika postępowania w ramach wzajemnych ustępstw. Jednocześnie na rozprawie w ramach wzajemnych ustępstw uczestniczka zrzekła się odsetek od tej kwoty, co należało poczytywać jako częściowe cofnięcie żądania. Stąd w pkt VI ppkt 3 sentencji zasądzono od wnioskodawcy na rzecz uczestniczki kwotę 5.040 zł oraz w pkt VII umorzono postępowanie w zakresie odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty 5.040 zł.
Do kwestii związanych z podziałem majątku wspólnego małżonków, znajdują odpowiednie zastosowanie przepisy o zniesieniu współwłasności w częściach ułamkowych tj. 210-221 k.c. Stosuje się tu bowiem przepisy o dziale spadku (art. 46 k.r.o.). Zatem wobec dalszego odesłania (z art. 1035 k.c.) stosujemy tu odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Podobne odesłanie znajduje się w k.p.c. Zgodnie z art. 567 § 3 k.p.c. do postępowania o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami, stosuje się przepisy o dziale spadku. W myśl art. 688 k.p.c. do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące zniesienia współwłasności, a w szczególności art. 618 § 2 i 3 k.p.c.
Stosownie do art. 622 k.p.c. pierwszeństwo ma dokonanie podziału w oparciu o zgodny wniosek co do sposobu zniesienia współwłasności, jeżeli nie sprzeciwia się prawu, zasadom współżycia społecznego, ani też nie narusza w sposób rażący interesu osób uprawnionych. Do tego sposobu dokonania działu spadku i zniesienia współwłasności powinien nakłaniać współwłaścicieli Sąd w toku postępowania (art. 622 §1 k.p.c.). W przypadku braku porozumienia, co zgodnego wniosku w zakresie zniesienia współwłasności, zniesienie to może nastąpić z zastosowaniem różnorodnych „sposobów" technicznych likwidacji stosunku współwłasności. W samym kodeksie cywilnym (art. 211-212) oraz w kodeksie postępowania cywilnego (art. 621-625) wyróżniono i uregulowano – na użytek postępowania sądowego - trzy sposoby zniesienia współwłasności, a mianowicie podział rzeczy wspólnej, przyznanie rzeczy jednemu ze współwłaścicieli, sprzedaż rzeczy wspólnej. Wskazane uszeregowanie sposobów zniesienia współwłasności świadczy o wyraźnej preferencji ustawodawcy. Bez wątpienia traktuje on jako pierwszorzędny sposób podział rzeczy wspólnej (art. 211 k.c.). W dalszej kolejności aprobuje przyznanie rzeczy jednemu ze współwłaścicieli (art. 212 § 2 in principio k.c.). Ostatecznością jest zaś sprzedaż rzeczy wspólnej (art. 212 § 2 in fine k.c.).
Łączna wartość ustalonego w pkt I sentencji majątku wspólnego wyniosła 319.620,47 zł. W skład spadku wchodzi zatem połowa tej wartości oraz ustalona wyżej wartość nieruchomości. Tym samym wartość spadku wyraża się w kwocie 992.210,23 zł (832.400 zł + 159.810,23 zł = 992.210,23 zł). Wartość każdego z udziałów w spadku wynoszących po 1/2 części wynosi więc 496.105,11 zł.
Pomiędzy zainteresowanymi nie było sporu co do tego, że objęte podziałem majątku wspólnego i działem spadku składniki przypaść mają uczestniczce R. O. (1). Z tego względu w pkt IV sentencji dokonano podziału majątku wspólnego V. O. i R. O. (1) oraz działu spadku po V. O. w ten sposób, że składniki opisane w pkt I i II przyznano R. O. (1).
Powyższe powoduje, iż po stronie uczestniczki powstaje obowiązek spłaty drugiego spadkobiercy. Wysokość spłaty wynika z wartości udziału 1/2 w spadku, a zatem jest to kwota 496.105,11 zł, która zasądzona została na rzecz wnioskodawcy w pkt V sentencji.
Powyższą kwotę na mocy rozłożono na trzy raty zgodnie z porozumieniem, do którego uczestnicy postepowania doszli na ostatnim terminie rozprawy. Ustalając wysokość pierwszej raty Sąd miał na uwadze, że w pkt VI sentencji zasądzono na rzecz uczestniczki łącznie 120.243,80 zł. Celem ustaleń stron było natomiast aby wnioskodawca w terminie 2 tygodni od dnia uprawomocnienia się orzeczenia otrzymał kwotę 100.000 zł. Potrącenie w/w kwot przez jedną ze stron spowodowałoby, że wnioskodawca realnie otrzymałby pierwszą płatność dopiero po 3 miesiącach i 2 tygodniach od dnia uprawomocnienia się orzeczenia. Stąd pierwszą ratę należało ustalić w wysokości 120.243,80 zł powiększonej o 100.000 zł, łącznie dało to kwotę 220.243,80 zł. Dwie pozostałe raty ustalono na 100.000 zł – płatne w terminie 3 miesięcy i 2 tygodni od dnia uprawomocnienia się orzeczenia oraz 175.861,31 zł – płatne w terminie 6 miesięcy i 2 tygodni od dnia uprawomocnienia się orzeczenia. Oznaczenie terminów zapłaty oraz odsetek nastąpiło na podstawie 212 § 3 k.c. w zw. z art. 1035 k.c. w zw. z art. 46 k.r.o.
W pkt VIII sentencji oddalono żądania uczestniczki postępowania w częściach nieuwzględnionych, o czym była mowa wyżej.
Część wydatków w sprawie została pokryta tymczasowo z sum budżetowych Skarbu Państwa. Dotyczy to kwot 951,58 zł i 1.651,89 zł wyłożonych na wynagrodzenia biegłego (k. 511 i 563). Łącznie daje to kwotę 2.603,47 zł, którą strony powinny ponieść po połowie stosownie do art. 113 ust. 1 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Z tego względu w pkt IX nakazano pobrać od wnioskodawcy kwotę 1.301,74 zł i od uczestniczki kwotę 1.301,73 zł.
Pozostałe koszty postępowania, w tym koszty zastępstwa prawnego, uczestnicy postępowania ponoszą we własnym zakresie zgodnie z art. 520 § 1 k.p.c., o czym orzeczono w pkt X sentencji. W sprawach działowych nie zachodzi sprzeczność interesów, niezależnie od tego jaki dana strona zgłasza wniosek co do sposobu podziału i jakie stanowisko zajmuje w sprawie. W takich postępowaniach strony są w równym stopniu zainteresowane wynikiem postępowania, a ich interesy są wspólne, gdyż polegają na wyjściu ze stanu wspólności (tak np. postanowienie SN z 9.08.2012 r., V CZ 30/12, LEX nr 1231642).